III CR 39/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia H. Dąbrowski (sprawozdawca). Sędziowie: J. Ignatowicz, B. Czyżewicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Józefa i Marii A. przeciwko: 1) Skarbowi Państwa - Prokuraturze Wojewódzkiej dla m. Poznania i 2) Przedsiębiorstwu Państwowemu - Miejski Handel Detaliczny Artykułami Odzieżowymi w P. o uchylenie egzekucji i wydanie, na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 16 lipca 1963 r.,rewizję nadzwyczajną oddalił.Uzasadnienie faktyczneW sprawie karnej Nr 1 Ds 4/60 przeciwko Bogdanowi A. i innym podejrzanym o przestępstwo z art. 286 § 2 k.k. Prokurator Powiatowy dla m. Poznania wydał w dniu 23.II.1960 r. postanowienie, mocą którego na zabezpieczenie roszczeń odszkodowawczych Przedsiębiorstwa Państwowego - Miejski Handel Detaliczny Artykułami Odzieżowymi w P. oraz grożącej podejrzanemu Bogdanowi A. kary grzywny zajęta została kwota 30.000 zł, wpłacona na książeczkę PKO Józefa A., oraz kwota 15.000 zł, wpłacona na książeczkę PKO Marii A. Nadto z mocy wymienionego postanowienia Prokuratora obie książeczki PKO zdeponowane zostały w Narodowym Banku Polskim - Odział w P.W pozwie wniesionym w dniu 29.IV.1960 r. Józef i Maria A. domagali się uchylenia powyższego zajęcia kwoty 45.000 zł oraz nakazania pozwanej Prokuraturze Powiatowej dla m. Poznania i pozwanemu Przedsiębiorstwu wydania powodom ich książeczek PKO.Po dwukrotnym rozpoznaniu sprawy Sąd Powiatowy dla m. Poznania wyrokiem z dnia 27.XII.1962 r., uwzględniając powództwo, uchylił "zabezpieczenie" u powoda kwoty 30.000 zł i u powódki kwoty 15.000 zł, wpłaconych na ich książeczki oszczędnościowe PKO, oraz nakazał pozwanym wydanie powodom tychże książeczek.Rewizję Prokuratora Wojewódzkiego w Poznaniu, złożoną od powyższego wyroku w części uchylającej zajęcie wymienionych wkładów oszczędnościowych co do łącznej kwoty 45.000 zł i nakazującej wydanie powodom ich książeczek oszczędnościowych, Sąd Wojewódzki w Poznaniu wyrokiem z dnia 16.VII.1963 r. oddalił. Rewizja zaś pozwanego Przedsiębiorstwa została odrzucona z powodu nieuiszczenia w terminie opłaty sądowej.W rewizji nadzwyczajnej złożonej w dniu 7.II.1964 r. Prokurator Generalny PRL wniósł o uchylenie wymienionego wyroku Sądu Wojewódzkiego z dnia 16.VII.1963 r. wraz z wyrokiem Sądu Powiatowego dla m. Poznania w Poznaniu z dnia 27.XII.1962 r. w części uchylającej dokonane na mocy postanowienia Prokuratora zajęcie wkładów oszczędnościowych powodów w PKO w stosunku do kwoty 45.000 zł i w części nakazującej pozwanym wydanie powodom ich książeczek oszczędnościowych oraz o przekazanie sprawy w tym zakresie temuż Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Skarżący zarzucił, że wymieniony wyrok prawomocny w zaskarżonej części został wydany z naruszeniem istotnych przepisów prawa, w szczególności art. 6 § 1 i 4 ustawy z dnia 21.I.1958 r. o wzmożeniu ochrony mienia społecznego przed przeszkodami wynikającymi z przestępstwa (Dz. U. Nr 4, poz. 11) oraz art. 218, 242 i 326 k.p.c., i że narusza on ponadto interes Państwa Ludowego.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Uwzględniając powództwo, Sąd Powiatowy ustalił i uznał, a Sąd Wojewódzki ocenę tę zaakceptował, że powodowie, aczkolwiek łączy ich ze skazanym w postępowaniu karnym sprawcą szkody, Bogdanem A., węzeł pokrewieństwa bądź powinowactwa (Bogdan A. jest synem brata powoda), nie są w stosunku do niego osobami bliskimi w rozumieniu art. 6 § 1 ustawy z dnia 21.I.1958 r.W związku z wywodami skarżącego skierowanymi przeciwko prawidłowości tego stanowiska należy przede wszystkim zaznaczyć, że nie jest trafny reprezentowany w rewizji nadzwyczajnej pogląd, iż istnienie stosunku pokrewieństwa lub powinowactwa przesądza samo przez się o bliskości stosunku w rozumieniu art. 6 § 1 wymienionej ustawy. Według powyższego przepisu, przy wykonywaniu postanowień o zabezpieczeniu wydanych na podstawie art. 3 § 1 i art. 4 § 1 wymienionej ustawy oraz postanowień sądu o zabezpieczeniu powództwa cywilnego, jak również przy egzekucji zasądzonych roszczeń i orzeczonych kar, istnieje domniemanie, że rzeczy i prawa majątkowe, które znajdują się we władaniu osoby będącej w bliskim stosunku (art. 288 § 3 k.z.) z podejrzanym lub z oskarżonym, należą do niego.Wymieniona ustawa z 21.I.1958 r., jak o tym słusznie wspomniano w rewizji nadzwyczajnej, nie określa bliżej pojęcia "bliskości stosunku". Natomiast użycie w przepisie art. 6 § 1 określenia identycznego jak w przepisie art. 288 § 3 k.z. oraz wyraźne powołanie w tekście ustawy ostatnio wymienionego przepisu wskazują na to, że ustawodawca nie zamierzał określić koła osób bliskich przez ustalenie sztywnych kryteriów. Reprezentowanego w rewizji nadzwyczajnej poglądu, że o bliskości stosunku przesądza samo istnienie węzła pokrewieństwa lub powinowactwa, bynajmniej nie potwierdzają powołane w uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej orzeczenia Sądu Najwyższego dotyczące wykładni art. 288 § 3 k.z. Należy dodać, że gdyby domniemanie prawne z tego przepisu miało być oparte na kryterium węzła rodzinnego, to niewątpliwie ustawodawca określiłby szczegółowo krąg krewnych. Z brzmienia jednak art. 288 § 3 k.z. wynika, że ustawodawca powyższego kryterium jako bezwzględnie wiążącego nie wprowadził, natomiast ocenę, czy dana osoba jest istotnie "bliską" dla dłużnika, pozostawił w każdej konkretnej sprawie sądowi orzekającemu. Dodać też trzeba, że przyjęcie tezy rewizji nadzwyczajnej, iż istnienie stosunku pokrewieństwa lub powinowactwa przesądza w każdym wypadku o bliskości w rozumieniu art. 6 § 1 ustawy z dnia 21.I.1958 r., prowadziłoby do konsekwencji niemożliwych w praktyce do przyjęcia oraz przez ustawodawcę nie zamierzonych.Na przykład w wypadku, gdy poszczególni członkowie rodziny przez całe lata nie utrzymują ze sobą żadnej w ogóle łączności lub gdy małżonkowie pozostają w długotrwałym rozłączeniu, wykładnia reprezentowana w rewizji nadzwyczajnej, nie znajdująca - jak to już zaznaczono, oparcia w brzmieniu i treści art. 6 § 1 cytowanej ustawy, nie dałaby się pogodzić z poczuciem słuszności. Wykładnia taka nie jest zresztą konieczna dla realizacji wielkiego celu społecznego, do którego zmierza ustawa z dnia 21.I.1958 r. Prawidłowa wykładnia wymienionej ustawy, zgodna z jej celem, prowadzi do wniosku, że sąd na podstawie przepisu art. 6 § 1 tej ustawy może zastosować domniemanie ustanowione w tym przepisie względem każdej osoby, jeżeli w konkretnym wypadku ocena całokształtu okoliczności, w szczególności stopnia wzajemnych powiązań zachodzących z tytułu więzów przyjaźni, rodzinnych, wdzięczności, wspólnych interesów itp., usprawiedliwia przyjęcie bliskiego stosunku z podejrzanym.Odmienny pogląd reprezentowany w rewizji nadzwyczajnej jest nietrafny, wywody zaś w tym przedmiocie są poza tym z tego względu chybione, że skarżący całkowicie pomija trafnie ocenione przez Sąd Wojewódzki, jako prawidłowo dokonane, ustalenia Sądu Powiatowego, które usprawiedliwiają - także przy założeniu, że powodowie są w stosunku do Bogdana A. osobami bliskimi - ocenę obu Sądów, iż zajęte książeczki PKO obejmują wkłady pochodzące z majątku powodów. Według ustaleń Sądu Powiatowego powodowie do czasu okupacji w 1939 r. mieli w P. własną hurtownię bławatów, z której część towaru sprzedawali w czasie okupacji. Przed wojną mieli również urządzone 4-pokojowe mieszkanie, które nie utracili. Od czasu ustania okupacji powód zajmował się administracją nieruchomości, z czego osiągał dochód w kwocie 3.500 zł miesięcznie.Po otrzymaniu przez powoda (na rok przed wydaniem wyroku przez Sąd Powiatowy) renty w wysokości 1.024 zł miesięcznie, administrację nieruchomości przejęła jego żona, a powód jej w tych czynnościach pomaga. W czasie zmiany systemu walutowego w 1950 r. powód otrzymał 9.800 zł według nowej relacji. Po śmierci swej siostry w 1951 r. powód zajmował się likwidacją Zakładu Haftów Artystycznych i w związku z tym ze sprzedaży towaru i urządzenia zakładu otrzymał przeszło 20.000 zł, a ponadto przeszło 14.000 zł uzyskał ze sprzedaży urządzenia domowego i pierścionka z brylantami, należących do zmarłej siostry. Powodowie pożyczali pieniądze znajomym. Helena K. pożycza od nich pieniądze już od kilku lat, tak że obecnie jest im winna z tego tytułu ok. 10.000 zł.Kazimierze M. powód kilka lat temu pożyczał sumy sięgające kilku tysięcy złotych, a w 1958 r. pożyczył jej 14.000 zł. Ignacemu B. powodowie pożyczali pieniądze na zakup inwentarza, i to w sumie przeszło 15.000 zł, w zamian za co B. przeniósł na nich własność parceli o takiej wartości. Powód pożyczał również, i to od 1954 r., większe sumy Zygmuntowi K. Zamierzał nabyć z nim w tym czasie po połowie willę, której cena wynosiła 160.000 zł, a która nie została nabyta gdyż K. nie miał pieniędzy. Powodowie są bezdzietni, nikogo na utrzymaniu nie mają, a urządzenie ich mieszkania - meble, obrazy - wskazują, że byli i są ludźmi zamożnymi. Przytoczone ustalenia Sądu Powiatowego znajdują potwierdzenie w zebranym materiale dowodowym, a w szczególności potwierdzają je zeznania świadków wskazanych w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku i powołane w tymże uzasadnieniu dokumenty.Skarżący, pomijając przytoczone ustalenia, bezskutecznie poza tym kwestionuje prawidłowość ustaleń Sądu Powiatowego dotyczących stosunków między powodami a Bogdanem A.Jak już Sąd Wojewódzki niewadliwie wskazał w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, poza faktem jednorazowej pożyczki udzielonej w 1958 r. przez powodów na kupno telewizora skazanemu Bogdanowi A., który w 1959 r. zwrócił powodowi jedynie część pożyczonej sumy, tj. 2.000 zł, zgromadzone w sprawie dowody nie potwierdziły, by powodowie uczestniczyli w jakichkolwiek innych transakcjach majątkowych ze skazanym i by skazany gromadził u powodów jakiekolwiek wartości majątkowe. Powyższych ustaleń nie mogą podważyć skutecznie zeznania św. Kryspiny S. Skarżący, powołując się na zeznania tegoż świadka, pomija pełną ich treść, a w szczególności końcowy ich fragment. Odmienne w tym przedmiocie wywody skarżącego, jak również dalsze wywody, a w szczególności skierowane przeciwko prawidłowości ustalenia, że do założenia przez powodów książeczek PKO i dokonania na nie kwestionowanych wpłat skłoniły ich pogłoski o mającej nastąpić zmianie waluty - nie mogą odnieść skutku, jako stanowiące w istocie niedopuszczalną polemikę z oceną dowodów, dokonaną przez Sąd Powiatowy bez naruszenia art. 242 § 1 k.p.c.Sąd Wojewódzki, w związku ze stanowiskiem Sądu Powiatowego w ostatnio wymienionej kwestii, przekonywająco też wykazał, że ustaloną przyczynę dokonania przez powodów wpłat na książeczki PKO w październiku 1959 r. uprawdopodabnia fakt, że przy wymianie pieniędzy w 1950 r. powodowie - tylko dlatego, że posiadanej gotówki nie zgromadzili na książeczkach - otrzymali 9.800 zł, gdy tymczasem otrzymaliby trzykrotnie więcej, gdyby dokonali wpłaty na książeczki PKO.W świetle całokształtu prawidłowo dokonanych przez Sąd Powiatowy ustaleń brak jest zatem podstaw do kwestionowania stanowiska obu Sądów, że dokonane przez powodów wpłaty na książeczki PKO obejmują pieniądze pochodzące z ich majątku. Powyższe wnioski obu Sądów nie są sprzeczne ani z zasadami logiki, ani też z zasadami doświadczenia życiowego.Sąd Najwyższy zatem rewizję nadzwyczajną - jako nieuzasadnioną - oddalił z mocy art. 383 w związku z art. 398 k.p.c.