III PO 25/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Opuszyński.Sędziowie: W. Glabisz (sprawozdawca), J. Szczerski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie ze skargi Karola G. przeciwko Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowej w K. o dodatek na żonę do kolejowej renty starczej, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Trybunał Ubezpieczeń Społecznych postanowieniem z dnia 2 czerwca 1964 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 3511 pr. o s.u.s.:"Czy każdy dochód żony (bez względu na jego wysokość) pozbawia rencistę prawa do dodatku do renty dla żony z art. 55 ust. 1 pkt 2 dekretu o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym?"udzielił następującej odpowiedzi:Rencista nie ma prawa do dodatku do renty dla żony, jeżeli osiąga ona dochód określony w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 24 IV 1958 r. w sprawie warunków, w jakich uważa się rodziców i męża za pozostających na utrzymaniu pracownika czy pracownicy (Dz. U. Nr 42, poz. 200). Uzasadnienie faktyczneW rozpatrywanej sprawie skarżący Karol G., rencista PKP, domaga się przyznania mu dodatku do renty dla żony.Dodatku tego kolejowy organ rentowy odmówił mu, ponieważ skarżący oraz jego żona, Maria, są współwłaścicielami gospodarstwa rolnego o powierzchni 0,66 ha, z którego roczny przychód szacunkowy, ustalony dla wymiaru podatku gruntowego za 1959 r., wyniósł kwotę 1.170 zł.Decyzja kolejowego organu rentowego zatwierdzona została przez Komisję Odwoławczą do Spraw Emerytalnych przy Ministerstwie Komunikacji.Okręgowy Sąd Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach wyrokiem z dnia 28.XI.1963 r. zmienił orzeczenie Komisji Odwoławczej i przywrócił skarżącemu prawo do dodatku do renty dla żony od dnia 1.XII.1959 r.Sąd, powołując się na praktykę Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie zasiłków rodzinnych dla żon pracowników, uznał, że własny dochód żony skarżącego z przypadającej na nią części działki ziemi, wynoszący zaledwie około 50 zł miesięcznie, nie wyłącza przyjęcia tezy, że pozostawała ona i pozostaje na wyłącznym utrzymaniu męża.Od tego wyroku Ministerstwo Komunikacji wniosło skargę rewizyjną, domagając się jego zmiany i zatwierdzenia zaskarżonego orzeczenia Komisji Odwoławczej dla Spraw Emerytalnych przy Ministerstwie Komunikacji.Trybunał Ubezpieczeń postanowił przekazać Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego do rozstrzygnięcia cytowane na wstępie zagadnienie prawne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozważył, co następuje:Artykuł 55 ust. 1 pkt 2 dekretu o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym stanowi, że rencista pobierający rentę starczą lub inwalidzką ma prawo do dodatku do renty dla żony, która spełnia warunki określone w przepisach o zasiłkach rodzinnych.Obowiązujące od dnia 1.XII.1959 r. rozp. Rady Ministrów z dnia 17.XI.1959 r. w sprawie zmiany warunków nabywania uprawnień do zasiłków rodzinnych (Dz. U. Nr 64, poz. 379) ustala w § 1 pkt 3, że zasiłek rodzinny przysługuje na nie pracującą zarobkowo i pozostającą na wyłącznym utrzymaniu pracowników żonę, która spełnia jeden z następujących warunków:a) wychowuje choćby jedno dziecko w wieku do lat 8, na które przysługuje zasiłek rodzinny,b) ukończyła 50 lat,c) jest inwalidą.Centralna Rada Związków Zawodowych - Centralny Zarząd Ubezpieczeń Społecznych w wyjaśnieniu nr 17 z dnia 19.XII.1959 r. Nr Up-00-52 w punkcie 36 podały, że "zasiłek rodzinny nie przysługuje na żonę, jeżeli pracownik, jego żona lub też oboje są użytkownikami gospodarstwa rolnego niezależnie od wysokości rocznego szacunkowego przychodu ustalonego dla podatku gruntowego, gdyż w tym wypadku żonę uważa się za pracującą zarobkowo".W wyjaśnieniu nr 12 z dnia 19.I.1960 r. Nr Up-00-14 Centralna Rada Związków Zawodowych - Centralny Zarząd Ubezpieczeń Społecznych zmieniły poprzednie wyjaśnienie m.in. przez skreślenie punktu 36.Zakład Ubezpieczeń Społecznych zainterpretował wyjaśnienie nr 12 skreślając punkt 36 poprzedniego wyjaśnienia w ten sposób, że należy wypłacać zasiłki rodzinne pracownikom, którzy są właścicielami gospodarstwa rolnego, albo których żony są właścicielami gospodarstwa, i w następstwie praktyka Zakładu Ubezpieczeń Społecznych poszła w tym kierunku, że zasiłki rodzinne tego rodzaju pracownikom istotnie się wypłaca. Wobec jednak tego, że powyższe wyjaśnienia Centralnej Rady Związków Zawodowych (której w 1959-1960 r. podlegał Centralny Zarząd Ubezpieczeń Społecznych) nie dotyczył dodatków na żonę do renty emerytalnej, które to dodatki są świadczeniami z powszechnego zabezpieczenia emerytalnego - Zakład Ubezpieczeń Społecznych, jak również organy rentowe kolejowe stały na stanowisku, że każdy, bez względu na wysokość, dochód własny żony (między innymi z gospodarstwa rolnego lub działki itp.) wyłącza prawo do pobierania przez rencistę dodatku na żonę.W konsekwencji pracownicy, którzy - tak jak skarżący w niniejszej sprawie - zarabiali w okresie zatrudnienia stosunkowo więcej, pobierali zasiłek rodzinny na żonę, a gdy stali się rencistami, dodatku tego nie otrzymywali.Orzecznictwo Trybunału Ubezpieczeń Społecznych nie było w tym względzie jednolite i wykazuje następujące rozbieżności:1) Najdalej idący pogląd streszcza się w tym, że każdy (bez względu na wysokość) dochód własny żony z gospodarstwa rolnego wyłącza przyjęcie tezy, iż pozostaje ona na wyłącznym i całkowitym utrzymaniu męża jako rencisty (III TR 52/64, II TR 1558/82, IV TR 444/61, II TR 1521/61).2) Stanowisko odmienne zajął Trybunał w szeregu wyroków (I TR 858/63, I TR 1651/63, IV TR 1338/62, III TR 522/60), w których wyraził pogląd, że posiadanie przez żonę minimalnego dochodu z gospodarstwa rolnego nie wyłącza przyjęcia tezy, że żona pozostaje na wyłącznym i całkowitym utrzymaniu męża-rencisty, że uprawnienia do dodatku do renty z art. 55 ust. 1 pkt 2 dekretu należy oceniać w takich wypadkach na tle konkretnego stanu faktycznego, biorąc pod uwagę wysokość uzyskiwanych przez męża zarobków a następnie jego renty, wysokość dochodu żony (z gospodarstwa rolnego) i faktyczne uprawianie przez żonę posiadanej działki.Sąd Najwyższy nie przychyla się do żadnego z tych poglądów.Co do poglądu opisanego wyżej pod pkt 1), to należy stwierdzić, że nie może być uznana za trafną interpretacja, która w gruncie rzeczy pozbawia dany przepis prawny praktycznego znaczenia. Jeżeliby bowiem uznać, że jakikolwiek dochód żony, poza otrzymywanym od męża, pozbawia go prawa do dodatku rodzinnego, to w tych warunkach jakiekolwiek kwoty otrzymywane przez żonę sporadycznie (np. od dzieci) lub jakiekolwiek otrzymywane przez nią od rodziny paczki albo jakakolwiek drobna działalność zarobkowa żony (np. hodowla kilku kur, uprawianie ogródka przydomowego lub działkowego itp.) pozbawiałyby daną rodzinę prawa do dodatku. A przecież jest rzeczą znaną, że wiele żon rencistów sporadycznie korzysta z pewnej pomocy swej rodziny lub uzyskuje niewielkie opisane wyżej lub podobne zarobki. Nie mogło więc być intencją prawodawcy ustanawiającego dodatek na żonę do renty, żeby każdy zarobek żony, niezależnie od jego trwałości i wysokości, uzasadniał odmowę przyznania renciście dodatku na żonę, gdyż wówczas przepis taki byłby właściwie bezużyteczny. Należy przeto uznać, że odmową tę uzasadnia tylko taki zarobek żony, który ma cechę pewnej trwałości i którego wysokość wpływa realnie na dochód danej rodziny.Wobec braku szczególnych przepisów prawa materialnego, które by określały, jaki dochód uzasadnia odmowę przyznania renciście dodatku na żonę przewidzianego w art. 55 ust. 1 pkt 2 dekretu o p.z.e., pożądane i konieczne jest zastosowanie odpowiednio takich przepisów dotyczących powszechnego zaopatrzenia emerytalnego, które określają ogólne warunki, w jakich uważa się, że dany członek rodziny nie pozostaje na utrzymaniu innego członka rodziny, pracownika lub rencisty, a mianowicie zastosowanie wydanych z upoważnienia art. 45 ust. 5 dekretu o p.z.e. przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 24.VI.1958 r. w sprawie warunków, w jakich uważa się rodziców i męża za pozostających na utrzymaniu pracownika lub pracownicy (Dz. U. Nr 42, poz. 200). Przepisy te określają szczegółowo, kiedy należy przyjąć, że rodzice lub mąż nie pozostawali na utrzymaniu pracownika (pracownicy). Należy przy tym dodać, że rozporządzenie to dotyczy nie tylko pracowników, ale i rencistów, co wynika wyraźnie z jego § 1 przewidującego, że "użyte w rozporządzeniu określenie pracownik (pracownica) oznacza również rencistę (rencistkę).Podkreślić należy, że obowiązujące poprzednio w tym zakresie rozp. Rady Ministrów z dnia 5.I.1957 r. (Dz. U. Nr 11, poz. 47) dotyczyło także żon pracowników (rencistów), a nie tylko rodziców i męża pracownicy (lub rencistki), w przepisach zaś cytowanego rozporządzenia z dnia 24.VI.1958 r. nie ma już mowy o żonach, a to dlatego, że znowelizowane od dnia 1.VII.1958 r. przepisy dekretu o p.z.e. rozszerzyły uprawnienia żon do renty rodzinnej i nie zawierają już warunku, żeby w celu otrzymania prawa do renty rodzinnej żona wykazała, iż pozostawała na utrzymaniu męża (z zastrzeżeniem szczególnego przepisu art. 46 ust. 1 dekretu), natomiast warunek taki istnieje nadal tylko w art. 55 dekretu o p.z.e. dotyczącym dodatku rodzinnego do renty na żonę.Poglądu Trybunału Ubezpieczeń Społecznych opisanego wyżej pod pkt 2), że w tego rodzaju sprawach organ rentowy lub sąd ubezpieczeń społecznych powinien w każdym konkretnym przypadku ustalać kryteria, od których uzależnione jest prawo dodatku, nie można uznać za trafny. Z charakteru prawa dotyczącego powszechnego zabezpieczenia społecznego (por. uchwałę z dnia 26 lutego 1965 r. III PO 22/64) wynika bowiem konieczność ścisłego określenia warunków, od których spełnienia uzależnione jest prawo do świadczeń z powszechnego ubezpieczenia społecznego, przepisy zaś tego prawa nie zawierają tego rodzaju przepisów, jak np. art. 162 § 3 lub art. 165 § 1 k.c. ("sąd może przyznać (...)" itp.Powyższe rozważania prowadzą do wniosku stanowiącego treść powziętej uchwały.