III CO 5/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Resich. Sędziowie: Z. Wasilkowska (sprawozdawca), W. Bryl, J. Majorowicz, H. Dąbrowska, Z. Masłowski, R. Czarnecki.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu z udziałem prokuratora Generalnej Prokuratury - w sprawie z wniosku Alfreda A. o sprostowanie aktu urodzenia - zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 14 stycznia 1964 r. składowi siedmiu sędziów:"Czy jest dopuszczalna - poza wypadkami wznowienia postępowania i rewizji nadzwyczajnej - zmiana (uchylenie, sprostowanie) prawomocnego postanowienia odtwarzającego akt stanu cywilnego w trybie dekretu z dnia 25.IX.1945 r. - prawo o aktach stanu cywilnego (Dz. U. Nr 48, poz. 272 z późn. zm.)?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Niedopuszczalny jest wniosek o zmianę (uchylenie) prawomocnego postanowienia odtwarzającego akt stanu cywilnego na podstawie art. 33 ust. 3 prawa o aktach stanu cywilnego z 1945 r. Dopuszczalny jest natomiast wniosek o unieważnienie lub sprostowanie odtworzonego w tym trybie aktu. Uzasadnienie faktycznePrawo o aktach stanu cywilnego z 1945 r. przewidywało w art. 33 ust. 3 dopuszczalność odtworzenia przez sąd w trybie postępowania niespornego poszczególnych aktów stanu cywilnego w razie całkowitej lub częściowej utraty obydwóch egzemplarzy księgi stanu cywilnego. Zarówno ówczesne, jak i obecnie obowiązujące prawo o aktach stanu cywilnego z 1955 r. nie unormowało natomiast wyraźnie kwestii, jak należy postąpić w wypadku, gdy postanowienie odtwarzające akt okazało się następnie błędne bądź w całości (gdyż stwierdzało zdarzenie nieprawdziwe), bądź w poszczególnych fragmentach. Brak takiego unormowania stał się przyczyną rozbieżności w poglądach prawnych i niejednolitości w orzecznictwie sądowym.W tym stanie rzeczy za punkt wyjścia do rozważań w kwestii dopuszczalności zmiany (uchylenia) prawomocnego postanowienia odtwarzającego akt stanu cywilnego należy przyjąć zagadnienie wzruszalności prawomocnych postanowień wydanych w trybie postępowania niespornego (obecnie: postępowania nieprocesowego).Zgodnie z art. 33 § 1 kodeksu postępowania niespornego, mającego zastosowanie w sprawie, w której wynikało rozpatrywane pytanie prawne, prawomocne postanowienie ustalające istnienie stosunku prawnego nie może być uchylone, chyba że w szczególnych wypadkach ustawa stanowi inaczej.W orzecznictwie i literaturze prawniczej przyjmuje się, że postanowienie odtwarzające akt stanu cywilnego jest postanowieniem ustalającym istnienie stosunku prawnego, gdyż wywołuje ono w ostatecznym wyniku skutki prawne, że zatem do przyjęcia dopuszczalności jego uchylenia konieczny jest przepis ustawy. Nie ma natomiast zgodności poglądów w kwestii, czy w konkretnym wypadku taki przepis ustawy istnieje, w szczególności, czy za taki przepis szczególny może być uznany art. 49 prawa o aktach stanu cywilnego z 1945 r. lub art. 26 obecnie obowiązującego prawa o aktach stanu cywilnego z 1955 r.Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 28.I.1949 r. C 1054/49 ("Państwo i Prawo" 1949 r., zeszyt 5) wyraził pogląd, że art. 49 ust. 1 prawa o aktach stanu cywilnego z 1945 r. ma w tych wypadkach zastosowanie i że w tym samym dopuszczalne jest uchylenie (zmiana) prawomocnego postanowienia odtwarzającego akt stanu cywilnego. Sąd Najwyższy przyjął - kierując się wykładnią teleologiczną - rozszerzającą interpretację art. 49 prawa o aktach stanu cywilnego. Dla poparcia poglądu o dopuszczalności uchylenia (zmiany) prawomocnego postanowienia odtwarzającego akt stanu cywilnego powoływano ponadto analogię płynącą z art. 12 dekretu z dnia 22.X.1947 r. o ustaleniu treści sporządzonych za granicą aktów stanu cywilnego obywateli polskich (Dz. U. Nr 65, poz. 392), który przewiduje expressis verbis dopuszczalność sprostowania postanowienia ustalającego treść aktu stanu cywilnego.Powyższe argumenty nie są jednak przekonywające.Zważyć przede wszystkim należy, że skoro art. 33 § 1 k.p.n. ustanawia zasadę, iż prawomocne postanowienie ustalające istnienie stosunku prawnego nie może być uchylone, "chyba, że w szczególnych przypadkach ustawa stanowi inaczej", to do przyjęcia dopuszczalności uchylenia (zmiany) prawomocnego postanowienia odtwarzającego treść utraconego aktu konieczne byłoby istnienie przepisu szczególnego, o tyle przynajmniej wyraźnego, żeby wskazywał on na wolę ustawodawcy odstąpienia w tej materii od zasady wyrażonej w zdaniu pierwszym art. 33 § 1 k.p.n. Ani art. 49 prawa o aktach stanu cywilnego z 1945 r., ani art. 26 obecnie obowiązującego prawa o aktach stanu cywilnego z 1955 r. nie może być uznany w tym sensie za przepis szczególny w stosunku do postanowień odtwarzających akt stanu cywilnego, a to z tej przyczyny, że odnoszą się do innej materii. Przewidują one mianowicie unieważnienie i sprostowanie aktu stanu cywilnego, natomiast nie zawierają żadnej wskazówki co do postanowień sądowych, które odtwarzają treść utraconego aktu stanu cywilnego.Nie może również rozstrzygać zagadnienia przepis art. 12 powołanego dekretu z dnia 22.X.1947 r. o ustalaniu treści sporządzonych za granicą aktów stanu cywilnego. Przede wszystkim nie można z przepisu normującego sytuację nietypową wysnuwać analogi dla wyjaśnienia przepisów odnoszących się do sytuacji typowej. Przepisy dekretu z dnia 22.X.1947 r. dotyczą zagranicznych aktów stanu cywilnego, a więc sytuacji szczególnej i nietypowej, i dlatego nie mogą służyć do wyjaśnienia przepisów odnoszących się do aktów krajowych. Ponadto ustawodawca wielokrotnie nowelizował i zmieniał prawo o aktach stanu cywilnego i mimo to nigdy nie wprowadził do niego przepisu analogicznego do art. 12 dekretu z dnia 22.X.1947 r. Wreszcie sam dekret z 1947 r. miał charakter przejściowy, wnioski o ustalenie treści aktu można było składać początkowo tylko w terminie do 31.XII.1952 r. (art. 18 ust. 2 dekretu), a następnie do 31.XII.1953 r. (Dz. U. z 1953 r., poz. 28), cały zaś dekret został ostatecznie uchylony w 1955 r. (art. 86 ust. 1 pkt 3 prawa o aktach stanu cywilnego z 1955 r.). Nie można więc operować obecnie analogią z przepisów dekretu nie obowiązującego od 10 lat.W tych warunkach wykładnia gramatyczna i logiczna art. 33 § 1 k.p.n. prowadzi do wniosku, że - w braku wyraźnego lub dającego się zastosować w drodze analogii przepisu ustawy - prawomocne postanowienie odtwarzające akt stanu cywilnego nie może być uchylone ani zmienione wobec powagi rzeczy osądzonej.Należy dodać, że do podobnego wniosku prowadzi wykładnia obecnie obowiązującego w postępowaniu nieprocesowym art. 523 k.p.c., który stanowi, że prawomocne postanowienie orzekające co do istoty sprawy nie może być zmienione ani uchylone, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.Powołane wyżej orzeczenie Sądu Najwyższego C 1054/49, które zajmuje odmienne stanowisko, powoływało się przede wszystkim na wykładnię teleologiczną. Nie można - zdaniem zwolenników tej wykładni - dopuścić w imię interesu publicznego i interesu osób zainteresowanych do sytuacji, w której postanowienie sądowe oparte na błędnych albo nawet świadomie sfałszowanych danych nie mogłoby ulec zmianie. Środki prawne w postaci wznowienia postępowania i rewizji nadzwyczajnej nie są wystarczające, albowiem wznowione postępowanie jest ograniczone terminem, a nadto uzależnione od wniosku uczestników postępowania; ci ostatni w razie wywołania swoim działaniem ustalenia zdarzenia nieprawdziwego wniosku takiego z reguły nie zgłoszą, rewizja nadzwyczajna zaś nie jest normalnym środkiem prawnym i jej wniesienie nie jest uzależnione od woli osoby zainteresowanej.Powyższe argumenty należałoby uznać za całkowicie usprawiedliwione, gdyby podzielić zawartą w nim implicite myśl, że akt stanu cywilnego odtworzony na podstawie postanowienia sądowego nie może ulec unieważnieniu lub sprostowaniu bez jednoczesnego uchylenia (zmiany) samego postanowienia. Tak jednak nie jest. Akt odtworzony żyje życiem samodzielnym, oderwanym od postanowienia, na którym został oparty. Należy bowiem mieć na uwadze, że postanowienie sądowe ogranicza się do rekonstrukcji pierwotnego aktu, nie wchodząc w prawdziwość danych w nich zawartych. Jeżeli akt stanu cywilnego zaginął i ma być następnie odtworzony, to należy odróżnić:a)kwestię, jak brzmiał akt zaginiony, czyli kwestię istnienia i tekstu utraconego aktu orazb)kwestię prawdziwości treści owego aktu.Prawomocne postanowienie, w którym pod rządem art. 33 dawnego prawa o aktach stanu cywilnego, sąd odtworzył utracony akt, rozstrzyga ostatecznie kwestię pod a). Sytuacja jest tu podobna jak w wypadku odtworzenia zniszczonego wyroku. Jeżeli np. sąd odtworzył prawomocny wyrok, to nie można żądać zmiany prawomocnego postanowienia odtwarzającego wyrok. Niedopuszczalne jest twierdzenie, że wyrok ów w ogóle nie zapadł bądź że miał inną treść. Można natomiast ewentualnie wnieść np. skargę o wznowienie postępowania w samej sprawie na zasadach ogólnych. Czym innym jest dopuszczalność polemiki z odtworzeniem jako takim, a czym innym polemika z treścią wyroku, jaki został odtworzony, z merytoryczną prawidłowością rozstrzygnięcia w nim zawartego.Prawomocne postanowienie odtwarzające akt stanu cywilnego pod rządem art. 33 dawnego prawa o aktach stanu cywilnego nie rozstrzyga natomiast kwestii pod b) - tak samo jak prawomocne postanowienie odtwarzające wyrok nie rozstrzyga kwestii, czy wyrok był merytorycznie prawidłowy.Jeżeli nastąpiła utrata księgi stanu cywilnego, to pod rządem obecnego prawa o aktach stanu cywilnego z 1955 r. odtworzenia aktu dokonywa prezydium rady narodowej, a treść odtworzonego aktu wpisuje się do księgi (art. 21 ust. 4). Od tej chwili istnieje akt stanu cywilnego, tak jakby nigdy nie uległ on zniszczeniu. Jeżeli ktoś twierdzi, że zarejestrowane w nim zdarzenie jest nieprawdziwe albo że akt jest zredagowany błędnie lub nieściśle (art. 26), to ma otwartą drogę postępowania niespornego o unieważnienie aktu bądź o jego sprostowanie. Jest to jedyna droga, jaką obowiązujące prawo o aktach stanu cywilnego przyznaje w takim wypadku każdemu zainteresowanemu, a także prokuratorowi i organowi nadzoru (art. 26 ust. 4).Nie inaczej przedstawia się pod rządem obecnego prawa sytuacja, gdy akt zniszczony został odtworzony przez sąd w czasie obowiązywania art. 33 dawnego prawa o aktach stanu cywilnego. Na skutek prawomocności postanowienia odtwarzającego wyłączona jest dopuszczalność twierdzenia, że dany akt nie był nigdy sporządzony bądź że miał inną treść. Na skutek prawomocnego postanowienia odtwarzającego i wpisania odtworzonego aktu do księgi akt istnieje - tak samo jakby nigdy nie był zniszczony ani odtwarzany. Jest bowiem takim samym aktem, jakim jest akt sporządzony w trybie zwykłym. Jeżeli więc treść jego jest nieprawdziwa lub nieścisła, każdy zainteresowany (oraz prokurator i organ nadzoru) może w trybie art. 26 żądać unieważnienia tego aktu lub sprostowania go.Skoro więc pod rządem obowiązującego prawa o aktach stanu cywilnego z 1955 r. osoba zainteresowana wystąpi do sądu z wnioskiem o zmianę (uchylenie) prawomocnego postanowienia odtwarzającego akt stanu cywilnego na podstawie dawnego art. 33 ust. 3, to wniosek taki, żeby mógł osiągnąć swój cel, należy potraktować jako wadliwie sformułowany wniosek z art. 26 prawa o aktach stanu cywilnego.Należy wreszcie zaznaczyć, że pytaniem prawnym nie jest objęta kwestia sprostowania postanowienia odtwarzającego akt stanu cywilnego w rozumieniu art. 355 dawnego k.p.c.(obecnie art. 350).Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy udzielił na postawione pytanie prawne odpowiedzi objętej sentencją uchwały.