III CR 201/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Masłowski (sprawozdawca).Sędziowie: Z. Wiszniewski, T. Szymanek.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Jana J. o dział spadku po Adamie J., na skutek rewizji nadzwyczajnej od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Kielcach z dnia 14 stycznia 1964 r.,zaskarżone postanowienie w części wydzielającej dla Stefanii J. na dożywotnie użytkowanie 1/9 części (6206 m2) schedy spadkowej oraz postanowienie Sądu Powiatowego w Staszowie z dnia 21 grudnia 1962 r. w części nie uwzględniającej praw tejże Stefanii J. do spadku po Adamie J. - uchylił i sprawę w tym zakresie przekazał temuż Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy w Staszowie postanowieniem z dnia 21.XII.1962 r. przyznał na własność Annie G. majątek spadkowy składający się z 5,5855 ha, zasądzając zarazem od niej na rzecz poszczególnych spadkobierców wyszczególnione w sentencji tego postanowienia spłaty spadkowe.Sąd Powiatowy, przyznając cały majątek spadkowy Annie G., kierował się m.in. opinią biegłego, w świetle której w miejscowości, w której znajduje się majątek spadkowy, samowystarczalne gospodarstwo rolne powinno wynosić co najmniej 10 ha.Rewizję od tego postanowienia wniosła Władysława W. i Stefania J. W szczególności Stefania J. zarzuciła, że Sąd Powiatowy z naruszeniem art. 232 k.c.K.P. nie przyznał jej, jako wdowie po spadkodawcy, prawa dożywotniego użytkowania należnej jej części schedy spadkowej (spadkodawca Adam J. zmarł 13.VIII.1944 r., a więc pod rządem k.c.K.P.).Uwzględniając żądanie Stefanii J., Sąd Wojewódzki w Kielcach postanowieniem z dnia 14.I.1964 r. wydzielił Stefanii J. w dożywotnie użytkowanie 1/9 część schedy spadkowej, tj. 6206 m2, a w pozostałej części obie rewizje skarżących oddalił.Powyższe postanowienie w części wydzielającej dla Stefanii J. na dożywotnie użytkowanie 1/9 część (6206 m2) schedy spadkowej zaskarżył Minister Sprawiedliwości rewizją nadzwyczajną wniesioną przed upływem 6-miesięcznego terminu, domagając się uchylenia tego postanowienia i przekazania sprawy w tym zakresie Sądowi Powiatowemu w Staszowie do ponownego rozpoznania. Rewizja nadzwyczajna oparta jest na zarzucie naruszenia § 1 rozporządzenia R.M. z dnia 19.VII.1963 r. w sprawie ograniczenia podziału gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 36, poz. 208).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zarzut rewizji nadzwyczajnej jest uzasadniony.Celem zarówno ustawy z dnia 29.VI.1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 28, poz. 168) jak i przepisów kodeksu cywilnego dotyczących dziedziczenia gospodarstw rolnych jest stworzenie silnych i żywotnych jednostek rolnych. Do tego celu zmierzają wszelkie wydane w tych dwóch aktach ustawodawczych przepisy ograniczające krąg osób uprawnionych do dziedziczenia gospodarstw rolnych, jak również wprowadzone normy obszarowe, ustalające minimalną przestrzeń gospodarstwa rolnego (§ 1 rozporządzenia z dnia 19.VII.1963 r., art. 1070 k.c.).Troską ustawodawcy - której wyrazem jest przeciwstawianie się rozdrabnianiu majątku rolnego, co w dalszej konsekwencji stanowiło przyczynę ustawowego ustalenia minimalnej normy obszarowej - staje się całkowicie zrozumiała w świetle założeń agrarnych Partii i Rządu, zmierzających do podniesienia jakości i ilości produkcji rolnej. Nie wymaga bliższego uzasadnienia, że właściwa i należyta produkcja rolna może być prowadzona wyłącznie w gospodarstwach posiadających pewne minimum areału ziemi i że w drobnych karłowatych gospodarstwach prowadzenie nowoczesnej produkcji rolnej jest nie do pomyślenia.Zgodnie z art. 232 k.c.K.P. małżonkowi pozostałemu przy życiu przysługuje określona w tej dyspozycji część spadku do dożywotniego użytkowania. Praktycznie, przepis ten prowadzi do zmniejszenia (w każdym razie na czas życia pozostałego po spadkodawcy małżonka) powierzchni schedy spadkowej przyznanej - w wyniku postępowania działowego - jednemu ze spadkobierców. Oczywiście jeśli powierzchnia ta w znacznym stopniu przekracza minimalne normy obszarowe, to wydzieleniu pewnej części gruntu do dożywotniego użytkowania nie stoją na przeszkodzie względy natury gospodarczej. Innej natomiast oceny wymaga sytuacja, w której wydzielenie dożywotnikowi gruntu osłabi rentowność utworzonego w wyniku działu gospodarstwa. Przepis art. 232 k.c.K.P., jako pochodzący z innej formacji społecznej, nie mógł uwzględniać tych założeń natury gospodarczo-społecznej, które w obecnych warunkach muszą być przestrzegane w toku każdego postępowania mającego za przedmiot podział gospodarstwa rolnego. Dlatego też w obecnej sytuacji prawidłowa wykładnia przepisu art. 232 k.c.K.P. nie powinna się opierać wyłącznie za werbalnej interpretacji cytowanej dyspozycji, lecz powinna brać również pod uwagę względy natury gospodarczej. Te właśnie względy przemawiają przeciwko stosowaniu art. 232 k.c.K.P. w oderwaniu od przepisów o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych, a w dalszej konsekwencji uzasadniają przyjęcie poglądu, że gdy wydzielenie dożywotnikowi gruntu w naturze naruszałoby podstawowe normy obszarowe, a więc podważałoby rentowność wydzielonego gospodarstwa, to dopuszczalne jest zasądzenie dożywotnikowi stosownej renty w zamian za przysługujące mu z mocy ustawy dożywotnie użytkowanie.Pogląd powyższy znajduje pośrednio uzasadnienie również w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 28.IX.1963 r. III CO 33/62, zawierającej wytyczne w sprawie stosowania przepisów art. 78, 82-85 i 90 pr. rzecz., u podstaw bowiem tego poglądu leży intencja zapobiegania rozdrobnieniu gospodarstw, której wyrazem w powołanych wytycznych jest zakaz podziału takich gospodarstw quo ad usum.Skoro oba sądy nie miały na uwadze momentów wyżej przytoczonych, to należało postanowienie Sądu Wojewódzkiego w części zaskarżonej, jak również postanowienie Sądu Powiatowego w części nie uwzględniającej praw dożywotniczki Stefanii J. uchylić na podstawie art. 384 i 398 k.p.c. w związku z art. 4 k.p.n.