I CR 1103/61

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia B. Łubkowski (sprawozdawca). Sędziowie: J. Kamiński, M. Godlewska.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Anny K., Feliksa W. i Marianny K. o dział spadku po Szymonie W., na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości na postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Lublinie z dnia 29 czerwca 1961 r., uchylił zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu Powiatowego w Zamościu z dnia 23 września 1956 r. i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Zamościu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy w Zamościu, po zredukowaniu do części rozrządzalnej darowizny dokonanej w dniu 10 sierpnia 1935 r na rzecz Marcina W. i Wojciecha W. przez ich ojca Szymona W., przeprowadził dział spadku po Szymonie W., zmarłym w dniu 30 grudnia 1938 r., w ten sposób, że:1)cztery parcele o łącznej powierzchni 7,1467 ha przyznał niepodzielnie na współwłasność Annie K. w 1/3 części oraz Katarzynie S., Feliksowi W., Feliksowi K. i Emilii K., każdemu z nich po 1/6 części,2)trzy parcele o ogólnej powierzchni 4,5214 ha przyznał łącznie w 1/2 części Agnieszce C. i po 1/12 części Anieli S., Janowi W., Leokadii W., Eugeniuszowi W., Zofii W. i Feliksowi W.,3)cztery parcele o powierzchni 5,0800 ha przyznał łącznie w 1/4 części Mariannie W. oraz po 3/32 części Reginie W., Kazimierzowi W., Romanowi W., Feliksowi W., Janowi W., Zofii W. i Janinie NSąd Powiatowy zobowiązał wszystkich uczestników postępowania do wydania sobie wzajemnie przyznanych parcel oraz orzekł o dopłatach mających na celu wyrównanie sched w naturze.Na skutek rewizji Jana W. (syna Marcina), Zofii W. i Jana. W. (syna Wojciecha) Sąd Wojewódzki w Lublinie postanowieniem z dnia 29 czerwca 1961 r. zmienił postanowienie działowe Sądu Powiatowego w Zamościu tylko o tyle, że wymienił Ludwika W. jako spadkobiercę mającego udział w 3/32 częściach do czterech parcel o obszarze 5,0800 ha, oddalając zarazem rewizję w pozostałym zakresie.Sąd Wojewódzki nie uwzględnił zarzutu rewizji, że cały majątek spadkowy powinien być przyznany dotychczasowym jego faktycznym posiadaczom, a mianowicie spadkobiercom obdarowanych przez Szymona W.: Wojciecha i Marcina W. Sąd uznał bowiem, że skoro spadkobiercy zgodzili się przyjąć ziemię w naturze na współwłasność, a każda z wyznaczonych osad (sched) zawiera obszar przeszło 4 ha i jest samowystarczalna, to dokonany przez Sąd Powiatowy podział zgodny jest z art. 152 § 1 postępowania spadkowego oraz z wytycznymi Sądu Najwyższego z dnia 27 lutego 1960 r.Powyższe postanowienie Sądu Wojewódzkiego zaskarżył Minister Sprawiedliwości rewizją nadzwyczajną opartą na zarzucie naruszenia art. 383, art. 218 § 1, art. 242 § 1 k.p.c. w związku z art. 4 k.p.n. oraz art. 1 i art. 152 § 3 postępowania spadkowego, wnosząc zarazem o uchylenie zaskarżonego postanowienia i postanowienia działowego Sądu Powiatowego w Zamościu z dnia 23 września 1960 r. oraz o przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Sąd Najwyższy w składzie Całej Izby Cywilnej, ustalając w uchwale z dnia 27 lutego 1960 r. 1 CO 34/59 (OSN z 1960 r. zesz. II, poz. 31) wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w zakresie stosowania przepisów art. 60 prawa spadkowego oraz art. 152 i art. 162 postępowania spadkowego w sprawach o dział spadku obejmującego nieruchomość rolną, wskazał obowiązujące w obecnym okresie rozwoju naszej gospodarki zasady i kryteria, którymi sąd w tych sprawach powinien się kierować przy ocenie, czy i w jakich sytuacjach faktycznych oraz w jakim zakresie podział w naturze gospodarstwa rolnego jest dopuszczalny.W świetle powyższych wytycznych interes Państwa wymaga w obecnym okresie przeciwdziałania nadmiernemu rozdrabnianiu istniejących gospodarstw rolnych.Trafny jest zarzut skarżącego, że zarówno Sąd Powiatowy, orzekając podział w naturze gospodarstwa rolnego, jak i Sąd Wojewódzki, zatwierdzając postanowienie działowe, naruszyły przytoczone wyżej zasady stosowania art. 152 § 3 postępowania spadkowego.Wprawdzie utworzone przez Sąd Powiatowy w postanowieniu działowym trzy części spadkowe (schedy) mają minimum obszaru (3 ha) określone w wytycznych Sądu Najwyższego, lecz części te zostały przyznane wspólnie kilku spadkobiercom.Możliwość przyznania (art. 152 § 5 postępowania spadkowego) łącznej schedy kilku spadkobiercom za ich zgodą przy podziale gospodarstwa rolnego dopuszczalna jest tylko wtedy, gdy przydzielenie takie nie prowadzi do obejścia wymienionych wytycznych Sądu Najwyższego. Przyznanie łącznej schedy będzie zatem usprawiedliwione wtedy, gdy gospodarstwo będzie rzeczywiście wspólnie nadal prowadzone przez spadkobierców, którym łącznie zostało przyznane. Przeciwnie, nieusprawiedliwione, jako prowadzące do obejścia wytycznych Sądu Najwyższego, będzie przyznanie łącznej schedy (ziemi) spadkobiercom, którzy nie prowadzą i nie będą prowadzić w przyszłości wspólnego gospodarstwa domowego i rolnego, gdyż założyli już rodziny i mieszkają w innych miejscowościach, z którymi związani są warsztatem pracy.Sąd Powiatowy, przyznając utworzone w postępowaniu działowym części jako łączne schedy kilku spadkobiercom, nie wyjaśnił sprawy z wymienionego punktu widzenia. Sąd Powiatowy wbrew obowiązkowi określonemu w art. 149 postępowania spadkowego nie zebrał danych pozwalających na skontrolowanie dopuszczalności takiego podziału gospodarstwa rolnego. Natomiast z materiału już zebranego w sprawie wynika, że spadkobiercy w przeważnej większości nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego i rolnego, niektórzy z nich mieszkają w innych miejscowościach, a część z nich nie jest rolnikami.Trafny jest również zarzut skarżącego, że Sąd Powiatowy i Sąd Wojewódzki nie wyjaśniły, którzy ze spadkobierców i w jakim zakresie użytkują majątek spadkowy, oraz nie rozważyły, czy wydzielenie z tego majątku schedy o obszarze przeszło 7 ha i przyznanie jej innym spadkobiercom z pominięciem dotychczasowego stanu posiadania, trwającego już od dłuższego czasu, nie jest sprzeczne z interesem społeczno-gospodarczym. Tak samo trafny jest zarzut skarżącego, że Sądy te nie rozważyły, czy spadkobiercy Marcina W. i Wojciecha W. nie nabyli własności spadkowego majątku na podstawie art. 2265 K.N.Z tych względów Sąd Najwyższy z mocy art. 396, art. 398, art. 384 k.p.c. w związku z art. 4 k.p.n. uwzględnił rewizję nadzwyczajną.