III CZP 107/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz (sprawozdawca). Sędziowie: B. Łubkowski, F. Wesely.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Władysławy N. o dział spadku, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia przekazanego przez Sąd Wojewódzki dla Województwa Warszawskiego w Warszawie postanowieniem z dnia 25 września 1969 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy możliwe jest niewydzielenie dożywotnikowi na podstawie art. 233 k.c. K. P. części gruntu do użytkowania bez zachowania podstawy normy obszarowej, przyznanie mu zaś w zamian tego odpowiedniej renty lub opłaty bez jego zgody?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Przyznanie dożywotnikowi na podstawie art. 232 k.c. K.P. renty lub spłaty w zamian za przysługujące mu prawo użytkowania części gruntu gospodarstwa spadkowego dopuszczalne jest tylko za zgodą uprawnionego. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki dla Województwa Warszawskiego w trybie art. 391 k.c. zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego.Postanowieniem z dnia 14 lipca 1969 r. Sąd Powiatowy w Otwocku dokonał zniesienia współwłasności i działu spadku po zmarłym w dniu 21 lutego 1942 r. Piotrze O. w ten sposób, że wydzielił z gospodarstwa rolnego o powierzchni 15 ha, położonego we wsiach L. i S. powiatu o., na własność wnioskodawczyni Władysławy N., córki spadkodawcy, szereg działów gruntu o łącznej powierzchni 6,54 ha. Pozostałą część tego gospodarstwa Sąd przyznał na własność żonie spadkodawcy Zofii Io voto O. i jej drugiemu mężowi Józefowi L. z tytułu ich udziału we współwłasności gospodarstwa po Piotrze O.Tym samym postanowieniem zasądzona została na rzecz Zofii L. dożywotnia renta w kwocie 5.000 zł rocznie z tytułu dożywotniego użytkowania, która obciąża - na jej rzecz - spadkowe gospodarstwo.Zofia L. nie wyraziła zgody na zasądzenie renty i żądała wydzielenia jej części należnej do użytkowania w naturze.Nie uwzględniając tego żądania Zofii L., Sąd Powiatowy oparł się na poglądzie Sądu Najwyższego wyrażonym w sprawie III CR 201/64 (OSNCP 1965 r., nr 11, poz. 167), że jeżeli wydzielenie dożywotnikowi na podstawie art. 232 k.c. K.P. gruntu w naturze naruszałoby podstawowe normy obszarowe, a więc podważałoby rentowność wydzielonego gospodarstwa, dopuszczalne jest wówczas zasądzenie dożywotnikowi stosownej renty w zamian za przysługujące mu z mocy ustawy dożywotnie użytkowanie.Od postanowienia Sądu Powiatowego pełnomocnik uczestników postępowania Zofii i Józefa małżonków L. wniósł rewizję.Uzasadnienie prawnePrzechodząc do rozważań nad przedstawionym przez Sąd Wojewódzki zagadnieniem prawnym, zauważyć należy, co następuje:Wątpliwość Sądu Wojewódzkiego powstała na tle dwu orzeczeń Sądu Najwyższego, w którym wyraża on pogląd co do wykładni art. 232 k.c. K.P. na tle przepisów ustawy z dn. 29.VI.1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 28, poz. 168) oraz przepisów szczególnych o dziedziczeniu gospodarstw rolnych zawartych w kodeksie cywilnym.W szczególności w orzeczeniu z dnia 22.IX.1964 r. III CR 201/64 (OSNCP 1965 r., nr 11, poz. 167) Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, że jeżeli wydzielenie dożywotnikowi (art. 232 k.c.K.P.) gruntu w naturze naruszałoby podstawowe normy obszarowe, a więc podważałoby rentowność wydzielonego gospodarstwa, to dopuszczalne jest zasądzenie dożywotnikowi stosownej renty w zamian za przysługujące mu z mocy ustawy dożywotnie użytkowanie. W orzeczeniu tym Sąd Najwyższy nie wypowiedział się wyraźnie, czy przyznanie renty możliwe jest za zgodą dożywotnika (art. 232 k.c.K.P.), czy też zgoda taka jest niepotrzebna. Z treści uzasadnienia tego postanowienia wynika jednak, że sąd w razie dojścia do wniosku, iż wydzielenie działki podważa rentowność gospodarstwa spadkowego, może w zamian użytkowania dożywotniego zasądzić z urzędu stosowną rentę.Odmienne natomiast stanowisko wyrażone zostało w orzeczeniu Sądu Najwyższego z dnia 21.VI.1966 r. I CR 343/66 (OSNCP 1967 r., z. 2, poz. 31). W myśl tego orzeczenia wydzielenie na podstawie art. 232 k.c.K.P. spadkowej części gruntu na użytkowanie nie wymaga zachowania podstawowej normy obszarowej, a przyznanie mu w zamian tego odpowiedniej renty lub spłaty jest dopuszczalne za jego zgodą.Ten ostatni pogląd podziela również skład orzekający w niniejszej sprawie. Stosownie do art. LI przep. wprow. k.c., do spraw spadkowych stosuje się prawo obowiązujące w chwili śmierci spadkodawcy, jeżeli przepisy następujące po tym przepisie nie stanowią inaczej. Dalsze przepisy wprowadzające kodeks cywilny nie zawierają żadnych ograniczeń co do dziedziczenia małżonka na podstawie art. 232 k.c.K.P. Zgodnie więc z tym przepisem małżonkowi pozostałemu przy życiu przysługuje określona w tej dyspozycji część spadku do dożywotniego użytkowania, jeżeli spadek otworzył się w czasie obowiązywania przepisów k.c.K.P.Artykuł 232 k.c. nie przewiduje możliwość zamiany - wbrew woli małżonka - przysługującego temuż dożywotniego użytkowania części spadku na stosowną rentę. Brak również postanowień w tym zakresie w przepisach wprowadzających kodeks cywilny. Pozostaje więc do rozważenia pytanie, czy na tle przepisów kodeksu cywilnego ograniczających podział gospodarstw rolnych norma art. 232 k.c.K.P. nie powinien podlegać wykładni ścieśniającej.Zdaniem składu orzekającego ani względy społeczne, ani względy gospodarcze, które leżą u podstaw szczególnych przepisów o dziedziczeniu gospodarstw rolnych, nie uzasadniają przyjęcia poglądu, że wydzielenie działki na dożywotnie użytkowanie nie jest możliwe, jeżeli prowadziłoby to do naruszenia podstawowej normy obszarowej, ani też że sąd z urzędu może wbrew woli uprawnionego dożywotnika zamienić podlegające mu prawo dożywotniego użytkowania na dożywotnią rentę. Jeśli chodzi o to drugie zagadnienie, to Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 21.VI.1966 r. I CR 343/66 przytoczył szereg argumentów uzasadniających swoje stanowisko. Argumentację tę skład orzekający w niniejszej sprawie w zupełności podziela.Jeżeli chodzi o drugie zagadnienie, a więc o konieczność wyrażenia zgody przez dożywotnika na zamianę jego prawa na rentę to należy dodać, że dziedziczenie na dożywotnie użytkowanie z art. 232 k.c.K.P. służy podobnym celom co i umowne ustanowienie dożywocia. Gdyby więc nawet stosować tu analogię z przepisem art. 913 k.c. (aczkolwiek wydaje się, że analogia taka jest bardzo daleka), to należy podkreślić, że przy dożywociu zamiana uprawnień dożywotnika na dożywotnią rentę, odpowiadającą wartości tych uprawnień, może nastąpić tylko na wniosek osób zainteresowanych.Z tych względów na przedstawione pytanie udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.