3 CR 72/62

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Wasilkowska. Sędziowie: M. Kenigsberg, J. Szczerski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 1 i 15 lutego 1962 r. sprawy z powództwa Jana H. przeciwko: 1) Wojewódzkiemu Zjednoczeniu Przedsiębiorstw Handlowych w R., 2) Miejskiemu Handlowi Detalicznemu Artykułami Spożywczymi - Przedsiębiorstwu Państwowemu w S. o wynagrodzenie ze stosunku pracy i przyjęcie z powrotem do pracy, na skutek rewizji powoda i obu pozwanych od wyroku Sądu Powiatowego w Tarnobrzegu z dnia 28 czerwca 1960 r.,1)uchylił zaskarżony wyrok tylko w części oddalającej roszczenie o wynagrodzenie za czas od 13 lipca 1957 r. do 30 listopada 1957 r. i za czas od 15 czerwca 1959 r. i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Tarnobrzegu do ponownego rozpoznania;2)zmienił zaskarżony wyrok w części dotyczącej wynagrodzenia za urlop za rok 1956 i 1957 i w tym zakresie powództwo oddalił,3)w pozostałej części rewizję powoda oddalił.Uzasadnienie faktycznePowód był starszym księgowym Przedsiębiorstwa Państwowego MHD - Artykuły Spożywcze w S. Przeciwko powodowi wszczęte zostało postępowanie karne i zastosowano wobec niego areszt tymczasowy trwający od 13.VII.1957 r. do 13.I.1958 r. W dniu 20.VIII.1957 roku doręczono powodowi pismo Prezydium WRN - Woj. Zarząd Handlu w R., rozwiązujące umowę o pracę bez wypowiedzenia, z powołaniem się jedynie na art. 2 ust. 1 pkt 2 dekretu z dnia 18.I.1956 r. o dopuszczalności rozwiązywania umów o pracę bez wypowiedzenia oraz o zabezpieczeniu ciągłości pracy (Dz. U. Nr 2, poz. 11 z późn. zm.). Postępowanie karne zakończyło się prawomocnym uniewinnieniem powoda wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 8.VI.1958 r. I K 503/58.W sprawie niniejszej, wszczętej pozwem z dnia 25.X.1959 r., powód zgłosił następujące roszczenia:a)wynagrodzenie za czas od 13 lipca 1957 r. do 30 listopada 1957 r. w kwotach bliżej w pozwie podanych,b)przywrócenie na stanowisko st. księgowego MHD od dnia 15.VI.1959 r. i roszczenie od tej daty uposażenia należnego na powyższym stanowisku,c)ekwiwalent za urlopy w roku 1956 i 1957.Sąd Powiatowy orzeczeniem z dnia 28.VII.1960 r., nazwanym "Wyrokiem wstępnym", uznał, że roszczenia powoda w stosunku do Wojewódzkiego Zjednoczenia Przedsiębiorstw Handlowych są bezzasadne w całości. Jednocześnie wyrok orzeka, że w stosunku do drugiego pozwanego (MHD) zasadne są roszczenia o wynagrodzenie za czas od 13.VII do 7.VIII.1957 r. i roszczenia o wynagrodzenie za niewykorzystane urlopy. Pozostałe roszczenia są bezzasadne także w stosunku do drugiego pozwanego.Wyrok powyższy zaskarżony został rewizją przez powoda i przez pozwane MHD.Powód wnosi o uchylenie wyroku w części oddalającej powództwo i o przekazanie sprawy w tym zakresie do ponownego i rozpoznania.Rewizja pozwanego wnosi o zmianę zaskarżonego orzeczenia przez oddalenie powództwa także w części dotyczącej ekwiwalentu urlopowego.Sąd Wojewódzki rozpoznanie sprawy odroczył i przekazał Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienia prawne sformułowane następująco:"1. Czy art. 4 ust. 2 dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r. (Dz. U. Nr 2, poz. 11) może mieć zastosowanie w wypadku, gdy pracownik został zwolniony z pracy ze skutkiem natychmiastowym pisemnie przed upływem trzech miesięcy od dnia tymczasowego aresztowania?2. W wypadku twierdzącej odpowiedzi na pytanie pierwsze - jakie roszczenia przysługują pracownikowi, który na podstawie art. 4 pkt 2 w siedmiodniowym terminie zgłosił się do pracy jako zrehabilitowany, gdy zakład pracy odmówił zatrudnienia go, w szczególności, czy może w drodze analogii być zastosowany art. 10 lub 11 powołanego w pytaniu 1 dekretu?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy przyjął sprawę do rozpoznania we własnym zakresie (art. 388 k.p.c.) i zważył, co następuje:Pismo doręczone powodowi w dniu 20.VIII.1957 r. nie mogło doprowadzić do rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia w trybie powołanego tamże art. 2 ust. 1 pkt 2 dekretu z 18.I.1956 r., ponieważ w piśmie nie podano konkretnej przyczyny rozwiązania umowy o pracę. Przepis art. 9 wymienionego dekretu wymaga bowiem podania konkretnego zarzutu stawianego pracownikowi lub powołania określonego zdarzenia, pozwalającego na rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia. Powołanie abstrakcyjnego przepisu ustawy nie jest wystarczające. Zagadnienie to zostało rozstrzygnięte w uchwale Składu 7 sędziów S.N. z dnia 26.IX.1959 r. 1 CO 27/59 (OSN nr 3/1960, poz. 64).W świetle powyższego pismo doręczone 20.VIII.1957 r. nie spowodowało rozwiązania z powodem stosunku pracy w całości i mogło co najwyżej prowadzić do skutecznego odwołania ze stanowiska st. księgowego, powoływanego i odwoływanego aktem administracyjnym jednostki nadrzędnej nad zakładem pracy [pkt 3 obowiązującej wówczas uchwały Rady Ministrów z dnia 20.I.1950 r. w sprawie praw i obowiązków gł. księgowych przedsiębiorstw i zakładów uspołecznionych (Mon. Pol. Nr A-26, poz. 280) oraz art. 18 dekretu z dnia 26.X.1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych w brzmieniu wówczas obowiązującym]. Możliwość pozbawienia pracownika funkcji dyrektora przedsiębiorstwa państwowego w drodze odwołania przy równoczesnym pozostawieniu pozostałych jeszcze praw i obowiązków pracowniczych wynika z uchwały Składu 7 sędziów S.N. z dnia 14-23.XII.1959 r. 1 CO 39/59 (OSN nr 4/1960, poz. 91).Takie samo stanowisko należy zająć również w stosunku do gł. księgowych, powoływanych i odwoływanych decyzją władzy nadrzędnej.Wygaśnięcie stosunku pracy powoda nastąpiło zatem dopiero z upływem okresu 3-miesięcznej nieobecności w pracy spowodowanej tymczasowym aresztowaniem (art. 4 ust. 1 dekretu z 18.I.1956 r.). Stosunek pracy wiążący strony zakończył się więc 13.X.1957 r. Wskutek tego roszczenia powoda dotyczące okresu do 13.X.1957 r. uległy w zasadzie rocznej prekluzji z art. 473 k.z., skoro pozew wniesiony został 25.X.1959 r., a więc po upływie rocznego terminu prekluzyjnego od zakończenia stosunku pracy. Na tej podstawie należało uwzględnić rewizję pozwanego MHD i zmienić zaskarżony wyrok przez oddalenie roszczeń z tytułu ekwiwalentu urlopowego za lata 1956 i 1957. Nadmienić wypada, że sytuacji prawnej powoda w powyższym zakresie nie polepsza treść pisma okólnego Nr 102 Prezesa Rady Ministrów z dnia 15.V.1952 r. w sprawie zasad postępowania (...) w przypadku tymczasowego aresztowania pracownika (Mon. Pol. Nr 44, poz. 634). Okólnik ten w cz. I pkt 3 przyznaje bowiem pracownikowi zwolnionemu z tymczasowego aresztu prawo do urlopu tylko w tym roku kalendarzowym, w którym został on ponownie zatrudniony.Roszczenia powoda o wynagrodzenie za pracę nie uległy jednak prekluzji w całości. W szczególności powodowi, wobec prawomocnego uniewinnienia go w postępowaniu karnym, przysługuje także druga połowa wynagrodzenia za okres 3-miesięcznego pobytu w areszcie tymczasowym (cz. I ust. 2 cytowanego okólnika Nr 102). Roszczenie z tego tytułu stało się wymagalne dopiero po zakończeniu stosunku pracy i po zakończeniu postępowania karnego, nie mogło więc ulec prekluzji. Zgodnie bowiem z ustalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego nie ulegają prekluzji z art. 473 k.z. roszczenia, które stają się wymagalne dopiero po zakończeniu stosunku pracy. Te roszczenia dotyczą kwot mieszczących się w ogólnych granicach pretensji, obejmujących okres od 13.VII. do 30.XI.1957 r. i już z tej przyczyny należało zaskarżony wyrok w tej części uchylić w celu dokonania ustaleń, czy i jakie należności powód otrzymał oraz jakie było jego miesięczne wynagrodzenie za pracę.Ponadto należało wziąć pod uwagę, że według twierdzeń powoda funkcjonariusze pozwanego Zjednoczenia ponoszą winę za tymczasowe aresztowanie powoda i w ten sposób narazili go na szkody wywołane pobytem w areszcie i rozwiązaniem umowy o pracę. Za czyn niedozwolony rewidenta Zjednoczenia (polegający na złośliwym, umyślnym lub w inny sposób zawinionym spowodowaniu wszczęcia postępowania karnego) odpowiadałby pozwany na podstawie art. 145 k.z. Sam fakt nieuzasadnionego ostatecznie oskarżenia przed władzami powołanymi do ścigania nie może być uznany za czyn niedozwolony, jeżeli w okolicznościach sprawy wnoszący oskarżenie mógł być przekonany o prawdziwości zarzutów w doniesieniu przedstawionych. Chodzi ponadto o doniesienie do władzy, która powołana jest do stosownej oceny zakomunikowanych jej faktów i podjęcia decyzji o wszczęciu postępowania karnego. Niemniej jednak nie można z góry całkowicie wyłączyć odpowiedzialności Zjednoczenia z tego tytułu wobec braku jakiegokolwiek wyjaśnienia tej kwestii. Z tego względu omówioną już część orzeczenia należało uchylić także w stosunku do Zjednoczenia.Poza tym należy podzielić reprezentowany przez pozwane Zjednoczenie pogląd, że w sprawie, w której dochodzone są roszczenia z tytułu bezzasadnego rozwiązania umowy o pracę, legitymowany biernie jest zakład pracy niezależnie od tego, czy zwolnienie spowodowane zostało przez jednostkę nadrzędną nad tym zakładem (orzeczenie S.N. z dnia 28.V.1954 r. II CO 25/54).Wracając do pierwszego pytania prawnego przedstawionego przez Sąd Wojewódzki, trzeba stwierdzić, że pytanie to nie uwzględnia w pełni szczególnej sytuacji istniejącej w sprawie niniejszej. Na pytanie to należy jednak odpowiedzieć przecząco. Art. 4 ust. 2 dekretu z 18.I.1956 r. ma zastosowanie tylko wówczas, gdy stosunek pracy wygasł w sposób przewidziany w ust. 1, tj. wskutek 3-miesięcznej nieobecności w pracy spowodowanej tymczasowym aresztowaniem pracownika. Wynika to wyraźnie z pierwszych słów art. 4 ust. 2, nawiązujących do sytuacji, w której umowa o pracę wygasła z upływem 3 miesięcy nieobecności w pracy. Art. 4 ust. 1 dekretu zawiera zastrzeżenie dotyczące wcześniejszego rozwiązywania umowy o pracę bez wypowiedzenia. Należy je rozumieć w ten sposób, że chodzi o rozwiązanie skuteczne, tj. o oświadczenie zakładu pracy, które dokonane zostało z zachowaniem wymagań o formie pisemnej (art. 9 dekretu).Oświadczenie zakładu pracy o rozwiązaniu umowy o pracę bez wypowiedzenia, dokonane bez zachowania wymagań z art. 9 dekretu z 18.I.1956 r., nie rozwiązuje umowy o pracę, która może jednak wygasnąć następnie z powodu upływu 3-miesięcznej nieobecności pracownika, spowodowanej jego tymczasowym aresztowaniem.Na drugie pytanie Sądu Wojewódzkiego należy odpowiedzieć w ten sposób, że pracownikowi (w sytuacji przytoczonej w pytaniu) przysługuje roszczenie o nawiązanie stosunku pracy, czyli o zawarcie umowy o pracę. Orzeczenie sądowe stwierdzające ten obowiązek zakładu pracy spowoduje takie skutki, jak zawarcie umowy (art. 834 k.p.c.). Ponadto pracownik może mieć usprawiedliwione roszczenie o odszkodowanie za straty spowodowane przez zakład pracy przez odmowę wykonania zobowiązania płynącego ex lege i polegającego na obowiązku przyjęcia pracownika "z powrotem do pracy", tj. na obowiązku zawarcia nowej umowy o pracę. Poprzednia umowa o pracę uległa bowiem rozwiązaniu (wygasła).Bliższe uzasadnienie powyższego stanowiska zawarte jest w analogicznej sprawie 3 CR 73/62, rozpoznawanej jednocześnie przez Sąd Najwyższy. W tamtej sprawie, rozpoznawanej także równolegle przez Sąd Powiatowy i Sąd Wojewódzki, przedstawiono również te same pytania prawne. Powód w sprawie niniejszej nie może domagać się przywrócenia do pracy na stanowisko st. księgowego, które obsadzane jest przez jednostkę nadrzędną [art. 14 dekretu o przedsiębiorstwach państwowych (tekst jedn.: Dz. U. Nr 18, poz. 11) i uchwała nr 187 Rady Ministrów z dnia 12.V.1959 r. w sprawie rewizji finansowo-księgowej państwowych jednostek organizacyjnych (Mon. Pol. Nr 58, poz. 278)].Został on zresztą z tego stanowiska odwołany pismem z 20.VIII.1957 r. - niezależnie od kwestii późniejszego rozwiązania stosunku pracy z mocy art. 4 ust. 1 dekretu z 18.I.1956 r. Powód nie może więc domagać się zawarcia umowy o pracę na stanowisko poprzednio zajmowane (w pozwie określa to jako "przywrócenie do (pracy").Należy zaznaczyć, że powód podtrzymuje to żądanie, mimo że pracuje już w innym przedsiębiorstwie również jako st. księgowy, obecnie nawet z wyższym uposażeniem. Powód pozostawał jednak (jak twierdzi) przez pewien czas bez pracy. Pozwane Przedsiębiorstwo powinno było, po zgłoszeniu się powoda z chwilą uprawomocnienia się wyroku uniewinniającego, zaofiarować mu inne odpowiednie stanowisko i wyjaśnić, że funkcja st. księgowego obsadzana jest przez jednostkę nadrzędną i powód na stanowisko to przez zakład pracy przyjęty być nie może. Takiego wyjaśnienia wymagają względy współżycia społecznego i prawidłowy stosunek kierownictwa zakładu pracy do tych intencji i zamierzeń ustawodawcy, którymi podyktowana została treść art. 4 ust. 2 dekretu z 18.I.1956 r. Za niewykonanie tego obowiązku zakład pracy mógłby być zobowiązany do odszkodowania, chyba że powód odmówiłby przyjęcia innego stanowiska, co - zdaje się - nawet wynikać z jego postawy w toku postępowania sądowego i podtrzymywania do chwili obecnej żądania stanowiska st. księgowego. Wskutek niewyjaśnienia sprawy w tym zakresie i istnienia sytuacji, w której z góry zasadności pretensji powoda (z art. 239 k.z.) za czas pozostawania bez pracy wyłączyć nie można, należało uchylić także i tę część wyroku, która oddaliła roszczenie pieniężne za czas po 15.VI.1959 r.W końcu trzeba podnieść, że Sąd Powiatowy błędnie zastosował art. 328 k.p.c., który przewiduje wydanie wyroku wstępnego tylko w razie uznania, że roszczenie jest usprawiedliwione w zasadzie. Jeśli zaś zasada orzeczenia nie jest usprawiedliwiona, należy roszczenie oddalić. W ten właśnie sposób należy potraktować orzeczenie zawarte w wyroku nazwanym "wstępnym".Przytoczone w niniejszym orzeczeniu motywy stanowią odpowiedź na zarzuty rewizyjne obu stron. Zarzuty powoda nie uwzględniające kwestii prekluzji oraz art. 4 dekretu z 18.I.1956 r. są z tego powodu w odpowiedniej części bezzasadne.