III CO 15/60

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia B. Dobrzański (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Wasilkowska, R. Czarnecki.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Eugeniusza S. przeciwko Miejskiemu Przedsiębiorstwu Remontowo-Budowlanemu o przywrócenie do pracy, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krakowie do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:1)"Czy przez okres dokonanego wypowiedzenia umowy o pracę z pracownikiem umysłowym należy rozumieć czas od doręczenia wypowiedzenia takiej umowy, a więc jeżeli zostało doręczone na początku miesiąca, to także okres od daty doręczenia do końca tego miesiąca, w którym fakt ten nastąpił, oraz dalsze trzy miesiące?"2)"Czy w wypadku oddalenia żądania przywrócenia do pracy oraz w związku z zakazem reformationis in peius może wchodzić w grę zasądzenie odszkodowania przekraczającego jednomiesięczne wynagrodzenie za pracę?"udzielił następującej odpowiedzi:1)"Okres dokonanego wypowiedzenia umowy o pracę, zawartej z pracownikiem umysłowym, w rozumieniu art. 12 dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r. o ograniczeniu dopuszczalności rozwiązywania umów o pracę bez wypowiedzenia oraz o zabezpieczeniu ciągłości pracy (Dz. U. Nr 2, poz. 11) obejmuje cały czas od chwili dokonania wypowiedzenia aż do upływu okresu wypowiedzenia, a to także w wypadku, gdy wypowiedzenie dokonane zostało nie w ostatnim dniu miesiąca kalendarzowego, lecz wcześniej."2)"W sytuacji, którą normuje art. 12 powyższego dekretu, pracownik może żądać tylko przewidzianego w tym przepisie odszkodowania, natomiast żądanie przywrócenia do pracy mu nie przysługuje. Jeżeli jednak pracownik żądanie przywrócenia do pracy zgłosił i zostało ono oddalone, nie stanowi to przeszkody do przyznania mu odszkodowania z art. 12 dekretu, przy czym nie ma znaczenia okoliczność, czy odszkodowanie to przekracza jednomiesięczne przeciętne wynagrodzenie za pracę".Uzasadnienie faktyczneWątpliwości prawne, jakie nasuwały się Sądowi Wojewódzkiemu, nie wynikają dostatecznie jasno z samego tekstu przedstawionych pytań prawnych, natomiast precyzuje je bliżej uzasadnienie postanowienia Sądu Wojewódzkiego, które ma brzmienie następujące:"Przy rozpoznaniu rewizji powoda w tej sprawie wyłoniło się zagadnienie objęte pytaniem pierwszym, przy czym wydaje się, że do okresu wypowiedzenia nie można nie zaliczyć okresu czasu od doręczenia wypowiedzenia, skoro z przepisu art. 25 pkt 4 rozporządzenia o umowie o pracę pracowników umysłowych (podobnie jak z przepisu art. 11 rozporządzenia o umowie o pracę robotn.) wynika jedynie, że okres wypowiedzenia nie może być krótszy od terminu ustawowego. Konsekwencją takiego stanowiska, w wypadku rozwiązania niezgodnego z prawem umowy o pracę jeszcze przed początkiem okresu trzymiesięcznego, byłoby obciążenie pracodawcy obowiązkiem wypłacenia odszkodowania odpowiadającego wynagrodzeniu za czas ponad trzy miesiące, a tego rodzaju interpretacja omawianego przepisu budzi zastrzeżenie, z uwagi na jego redakcję.Również z tych ostatnich powodów przedstawia Sąd Wojewódzki pytanie drugie, albowiem przepis art. 10 § 2 przedmiotowego dekretu zapewnia pracownikowi prawo do odszkodowania obejmującego wynagrodzenie za trzy miesiące, jeżeli orzeczeniem przywrócony zostanie równocześnie do pracy, natomiast w treści przepisu art. 11 tegoż dekretu mowa jest o jednomiesięcznym odszkodowaniu, jeżeli pracownik nie żąda przywrócenia go do pracy, wobec czego nasuwa się pytanie, czy ten ostatni będzie miał także zastosowanie, gdy pracownik żądanie takie zgłosił, jednak sąd orzekający roszczenia tego nie uwzględnił".Uzasadnienie prawneUdzielając odpowiedzi na postawione pytanie prawne, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Art. 12 dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r. inkorporuje tę - oczywiście słuszną - zasadę, że "jeżeli zakład pracy w okresie dokonanego wypowiedzenia rozwiąże niezgodnie z prawem umowę o pracę", to pracownik nie może być pokrzywdzony z powodu tej nielegalnej czynności pracodawcy, a więc powinien w zasadzie otrzymać takie przeciętne wynagrodzenie, jakie by mu przysługiwało w wypadku, gdyby to niezgodne z prawem rozwiązanie umowy nie nastąpiło, a więc za czas "do upływu okresu dokonanego wypowiedzenia", czyli do chwili, w której umowa wygasłaby na podstawie tego wypowiedzenia. Z punktu więc widzenia tej intencji ustawodawcy nie ma podstaw do czynienia wyłomu dla wypadku, w którym doręczenie wypowiedzenia pracownikowi umysłowemu nastąpiło "na początku miesiąca", a rozwiązanie "niezgodne z prawem" miało miejsce w toku tegoż miesiąca, wskutek czego odszkodowanie z art. 12 mogłoby osiągnąć wysokość przeciętnego wynagrodzenia za czas dłuższy niż trzy miesiące.Zresztą do odmiennego wyniku nie mogłaby prowadzić też wykładnia pojęcia "okresu dokonanego wypowiedzenia", dokonana na tle wchodzących tu w rachubę przepisów innych ustaw.Przepis art. 25 ust. 4 rozporządzenia o umowie o pracę pracowników umysłowych z dnia 16 marca 1928 r. ujęty jest co prawda niezbyt precyzyjnie. Wbrew zdaniu pierwszemu tego przepisu umowa o pracę nie rozwiązuje się "po upływie trzech miesięcy od wypowiedzenia umowy", lecz ewentualnie kilka lub kilkanaście dni później, jeśli wypowiedzenie nastąpiło nie w ostatnim dniu miesiąca kalendarzowego, co jest oczywiście dopuszczalne. Dopuszczalność ta wynika z trzeciego zdania omawianego przepisu, który mówi o tym, kiedy wypowiedzenie nastąpić powinno "najpóźniej". Okres wypowiedzenia w tym wypadku jest istotnie dłuższy niż trzy miesiące, wyrażenie więc ustawy, mówiące o "ostatnim dniu miesiąca kalendarzowego, poprzedzającego okres wypowiedzenia", nie jest precyzyjne, gdyż okres wypowiedzenia rozpoczyna się już właśnie w tym miesiącu.Jak wynika ze zdania drugiego interpretowanego przepisu i z oczywistej jego racji prawnej, ustawodawcy szło tylko o to, by okres wypowiedzenia wynosił "całkowite trzy miesiące kalendarzowe" i kończył się "zawsze ostatniego dnia miesiąca kalendarzowego", czyli, żeby wynosił co najmniej trzy miesiące (przed tym "ostatnim dniem").Bardziej precyzyjny jest przepis art. 11 równocześnie wydanego rozporządzenia o umowie o pracę robotników, który mówi o wypowiedzeniu dokonanym "co najmniej na dwa tygodnie naprzód", a także przepisy art. 469 § 1 i 2 k.z., które w stosunku do pracownika umysłowego mówią o wypowiedzeniu "najpóźniej na sześć tygodni (na sześć miesięcy) naprzód na koniec kwartału kalendarzowego".W związku z drugim pytaniem przedstawionym przez Sąd Wojewódzki należy przede wszystkim wyjaśnić, że w sytuacji, którą ten przepis normuje, pracownikowi przysługuje wyłącznie prawo do odszkodowania w przepisie tym przewidzianego, nie może natomiast pracownik żądać przywrócenia do pracy na podstawie art. 10 dekretu. Nie wchodzi też oczywiście w rachubę stosowanie art. 11 uprawniającego do żądania odszkodowania tego pracownika, który miałby prawo do żądania przywrócenia do pracy, lecz z prawa tego nie chce korzystać. Art. 12 normuje samodzielnie i wyczerpująco sytuację w nim wskazaną, co jest zresztą zrozumiałe, skoro ewentualne przywrócenie do pracy pracownika byłoby zupełnie niecelowe, gdyż praca ta miałaby trwać w najlepszym wypadku już tylko jakiś bardzo krótki okres, a mianowicie "do upływu okresu dokonanego wypowiedzenia".Wbrew wątpliwościom, jakie się nasunęły Sądowi Wojewódzkiemu, nie ma też podstaw do ograniczenia odszkodowania z art. 12 do wysokości jednomiesięcznego przeciętnego wynagrodzenia tylko dlatego, że art. 11, nie mający w tym wypadku żadnego zastosowania, takie ograniczenie przewiduje. Art. 11 podyktowany jest zupełnie odmienną racją prawną. Dotyczy bowiem wypadków, w których pracownik mógłby dochodzić przywrócenia do pracy i obok niego przeciętnego wynagrodzenia za czas do trzech miesięcy niewykonywania pracy. Jeśli pracownik z tej możliwości nie korzysta - najczęściej z tego powodu, że zawarł inną umowę o pracę, ewentualnie nawet korzystniejszą - to jest zrozumiałe, że ustawodawca nie widział potrzeby przyznawania takiemu pracownikowi odszkodowania wyższego od maksymalnie jednomiesięcznego przeciętnego wynagrodzenia.Przepis art. 11 dekretu nie rzutuje więc w niczym na wykładnię przepisu art. 12, na tle którego nasunęły się Sądowi Wojewódzkiemu wątpliwości przedstawione w trybie art. 388 k.p.c. Pracownikowi w wypadkach, które normuje art. 12, przysługuje prawo żądania "tylko" odszkodowania w przepisie tym przewidzianego, co ustawodawca w samym tekście przepisu wyraźnie podkreślił (przez użycie słowa "tylko").Powołanie się Sądu Wojewódzkiego w drugim pytaniu na zakaz reformationis in peius nie jest dostatecznie uzasadnione. Zakaz ten odgrywa rolę tylko w dziedzinie procesowej, kiedy w sprawie chodzi przede wszystkim o wątpliwości powstałe na tle stosowania przepisów prawa materialnego. Z tego zaś punktu widzenia jest rzeczą oczywistą, że jeżeli żądanie powoda przywrócenia go do pracy, które pierwotnie zgłaszał, zostało słusznie oddalone, gdyż nigdy mu nie przysługiwało, to nie przesądza to samo przez się w niczym o słuszności jego żądania obejmującego odszkodowanie z art. 12.Nie zachodzi też w sprawie żadna sytuacja procesowa, która by wywoływała problematykę związaną z zakazem reformationis in peius. Powód już w pozwie żądał - w drodze wniosku ewentualnego - zasądzenia odszkodowania z art. 12. Sąd Powiatowy wyrokiem z dnia 18 listopada 1959 r. zasądził na rzecz powoda odszkodowanie, obejmujące jednak wynagrodzenie tylko za jeden miesiąc. Rewizję od tego wyroku wniósł tylko powód, żądając zasądzenia kwoty wyższej. Rzeczą więc Sądu Wojewódzkiego jest jedynie rozstrzygnięcie tego dalszego żądania, a żadna reformatio in peius na korzyść powoda w ogóle nie wchodzi w grę.Zagadnienie, czy pracownikowi, któremu przysługuje tylko odszkodowanie z art. 12, a który - z powodu błędnego rozumienia przepisów prawa - żąda wyłącznie przywrócenia do pracy, sąd może przyznać "z urzędu" odszkodowanie, w sprawie się nie wyłania. Należy jednak stwierdzić, że nasuwałaby się tu odpowiedź twierdząca ze względu na przepis art. 329 pkt 2 k.p.c., skoro szłoby tylko o prawidłowe zastosowanie przepisów prawa materialnego, chroniących roszczenie pracownika ze stosunku pracy, do tego samego stanu faktycznego, polegającego na niezgodnym z prawem rozwiązaniem przez zakład pracy umowy o pracę "w okresie dokonanego wypowiedzenia".Z zasad powyższych należało na przedstawione pytanie udzielić odpowiedzi objętych sentencją niniejszej uchwały.