III CO 17/63

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Resich. Sędziowie: W. Bryl, H. Dąbrowski (sprawozdawca), M. Grudziński, S. Gross, J. Ignatowicz, J. Krajewski, K. Lipiński, B. Łubkowski (współsprawozdawca), J. Majorowicz, J. Pietrzykowski, Z. Wasilkowska, Z. Wiszniewski.SentencjaSąd Najwyższy w obecności Prokuratora Generalnej Prokuratury rozpoznawał wniosek Ministra Sprawiedliwości z dnia 11 lutego 1963 r. NS I. 23/63 o wyjaśnienie następującego, budzącego wątpliwości zagadnienia prawnego:"Czy przepis art. 137 k.p.c. ma zastosowanie do sprzeciwu nie odpowiadającego warunkom przewidzianym w art. 349 § 2 k.p.c.?"Sąd Najwyższy w pełnym składzie Izby Cywilnej powziął następującą uchwałę:"Sprzeciw od wyroku zaocznego, w którym nie przytoczono zarzutów przeciwko żądaniu pozwu oraz faktów i dowodów na ich uzasadnienie (art. 349 § 2 k.p.c.), podlega odrzuceniu dopiero po bezskutecznym wezwaniu do uzupełnienia tych braków na podstawie art. 137 § 1 k.p.c."Uzasadnienie faktycznePrzedstawione zagadnienie prawne rozstrzygane jest w orzecznictwie niejednolicie, przy czym kontrowersyjne są również poglądy wyrażone w tej kwestii w piśmiennictwie prawniczym.Według jednego z tych poglądów sprzeciw od wyroku zaocznego, w którym nie przytoczono żadnych zarzutów przeciwko żądaniom pozwu lub w którym nie wskazano faktów i dowodów mających te zarzuty uzasadniać, podlega odrzuceniu a limine, bez uprzedniego, bezskutecznego wezwania pozwanego na podstawie art. 137 § 1 k.p.c. do uzupełnienia powyższych braków. Pogląd ten uzasadniany jest tekstem przepisu § 3 art. 349 k.p.c. ze wskazaniem, że jest to przepis szczególny nie zawierający wzmianki, iż decyzja o odrzuceniu sprzeciwu musi być poprzedzona bezskutecznym wezwaniem osoby, która wniosła sprzeciw, do usunięcia jego braków w zakresie zarzutów, faktów i dowodów, jakie powinny być w sprzeciwie przytoczone stosownie do nakazu zawartego w § 1 art. 349 k.p.c. Takie właśnie stanowisko reprezentuje orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 25.III.1958 r. 2 CO 1/58 i 2 CZ 37/58, które wyraźnie tę kwestię rozstrzyga, jak również orzeczenie tegoż Sądu z dnia 29.XI.1960 r. 4 CR 640/60, które jednakże nie zawiera bliższego uzasadnienia reprezentowanej tezy.Wskazane (w uzasadnieniu postawionego Izbie Cywilnej pytania) orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 13.IV.1954 r. CZ 75/54 i z dnia 14.V.1954 r. I C 96/54, które zawierają wyjaśnienia, że odrzucenie sprzeciwu od wyroku zaocznego może nastąpić tylko wówczas, gdy "sprzeciw nie zawiera w ogóle żadnych zarzutów przeciwko żądaniu powoda" i że pozwany nie ma obowiązku przytoczenia w sprzeciwie "wszystkich zarzutów", jak to ma miejsce w art. 575 § 1 k.p.c. nie rozstrzygają wyraźnie, czy konieczne jest wzywanie pozwanego do uzupełnienia sprzeciwu nie spełniającego warunków przewidzianych w § 2 art. 349 k.p.c. Jednakże z treści ich można by wnosić, że reprezentują one takie właśnie stanowisko.Według drugiego, odmiennego poglądu, do sprzeciwu od wyroku zaocznego powinien mieć zastosowanie przepis art. 137 § 1 k.p.c. także co do uzupełnienia sprzeciwu w tym zakresie, o jakim jest mowa w § 2 art. 349 k.p.c. Stanowisko takie zajął Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 15.III.1957 r. 4 CR 85/57, w którym wyjaśnił, że okoliczność, iż pozwany w sprzeciwie od wyroku zaocznego nie przytoczył - jak tego wymaga § 2 art. 349 k.p.c. - zarzutów przeciwko żądaniu pozwu ani faktów i dowodów na ich uzasadnienie, nie uzasadnia odrzucenia sprzeciwu. W wypadku bowiem gdy strona pozwana wniesie sprzeciw od wyroku zaocznego nie odpowiadający wymaganiom art. 349 § 2 k.p.c., ma zastosowanie przede wszystkim ogólny przepis o pismach procesowych, tj. art. 137 § 1 k.p.c. Sprzeciw od wyroku zaocznego jest bowiem pismem procesowym w rozumieniu art. 133 k.p.c. i powinien zawierać dane przewidziane w tym przepisie, a ponadto dane wymienione w § 2 art. 349 k.p.c. Pozwany powinien więc być wezwany do uzupełnienia stwierdzonych braków w terminie tygodniowym. Przepis § 3 art. 349 k.p.c. nie uchyla postanowień art. 137 § 1 k.p.c., a jedynie wprowadza co do dotkniętego brakiem sprzeciwu tę odrębność, że w razie bezskutecznego upływu terminu tygodniowego z art. 137 § 1 k.p.c. przewodniczący nie zarządza zwrotu sprzeciwu (art. 137 § 2 k.p.c.), lecz sąd odrzuca sprzeciw postanowieniem.Stanowisko zajęte przez Sąd Najwyższy w ostatnio wymienionym orzeczeniu z dnia 15.III.1957 r. (a więc drugi z wymienionych poglądów dotyczących przedstawionego zagadnienia prawnego) należy uznać za prawidłowe. Analiza przepisów kodeksu postępowania cywilnego prowadzi bowiem w konkluzji do wniosków zgodnych z tym właśnie stanowiskiem.Należy przede wszystkim zaznaczyć, że tekst przepisu art. 349 § 3 k.p.c. nie wyłącza uprzedniego stosowania art. 137 § 1 k.p.c., albowiem kwestii stosowania bądź niestosowania ostatnio wymienionego przepisu w ogóle nie normuje art. 349 § 3 k.p.c. Kodeks postępowania cywilnego, stanowiąc w art. 349 § 3, że sprzeciw nie odpowiadający wymaganiom przewidzianym w § 2 art. 349 k.p.c. albo wniesiony po terminie będzie przez sąd "bez rozprawy" odrzucony, dopuszcza tylko - jako wyjątek od obowiązującej w postępowaniu spornym zasady przeprowadzenia rozprawy - wydanie postanowienia w powyższym przedmiocie na posiedzeniu niejawnym, podobnie jak czyni to w art. 121 w kwestii wydania postanowienia w przedmiocie zwolnienia od kosztów sądowych lub w art. 207 § 1 k.p.c. w przedmiocie odrzucenia pozwu z powodu braku bezwzględnej przesłanki procesowej.Rozstrzygnięcia zatem przedstawionego zagadnienia prawnego należy poszukiwać w innych przepisach.Nie ulega wątpliwości, że sprzeciw jest pismem procesowym w rozumieniu art. 133 k.p.c. Kodeks postępowania cywilnego, wskazując w tym przepisie, jakim ogólnym warunkom powinno odpowiadać każde pismo procesowe, i normując w art. 135 obowiązek dołączenia odpisów pisma i załączników dla uczestniczących w sprawie osób - przewiduje poza tym dalsze jeszcze wymagania dla poszczególnych pism procesowych, a w szczególności: w art. 200 § 1 k.p.c. - dla pozwu, w art. 372 - dla rewizji, a w art. 349 § 2 k.p.c. - dla sprzeciwu. Należy bowiem podkreślić, że warunki, jakie powinien spełniać sprzeciw od wyroku zaocznego zgodnie z ostatnio wymienionym przepisem, są warunkami szczególnymi, nie tracą one jednak swego formalnego charakteru. Przepis art. 137 § 1 k.p.c. stanowiąc, że jeżeli pismo procesowe "nie może otrzymać prawidłowego biegu" wskutek niezachowania warunków formalnych wymaganych przez kodeks lub gdy nie jest należycie opłacone, to przewodniczący wezwie stronę do stosownego poprawienia pisma lub jego uzupełnienia w terminie tygodniowym - nie uzależnia wydania przez przewodniczącego zarządzenia w tym przedmiocie od stwierdzenia, czy chodzi o ogólne warunki pisma procesowego, czy też o warunki szczególne, ustanowione dla poszczególnych rodzajów pism procesowych. Na podstawie powyższego przepisu (art. 137 § 1 k.p.c.) należy zatem żądać usunięcia każdego braku formalnego polegającego na niedopełnieniu warunków przewidzianych przez kodeks, jeżeli wskutek tego pismo nie może otrzymać prawidłowego biegu.Wynika to również z art. 350 k.p.c., który mówi o "przyjęciu" sprzeciwu przez przewodniczącego. Przewodniczący powinien więc przede wszystkim rozważyć, czy sprzeciw ulega przyjęciu. Przed decyzją, czy sprzeciw należy przyjąć, musi on przede wszystkim - właśnie w związku z art. 137 k.p.c. - ocenić, czy sprzeciw nie wymaga poprawienia lub uzupełnienia.Jak już wyżej wskazano, warunki ustanowione w § 2 art. 349 k.p.c. są warunkami formalnymi skutecznego sprzeciwu, wobec czego nie ma podstawy do wyłączenia stosowania art. 137 § 1 k.p.c. Przepis ten jest właśnie tym środkiem, którego zastosowanie ma doprowadzić do zgodności wnoszonych przez strony pism procesowych z obowiązującymi wymaganiami formalnymi, a jednocześnie ma uchronić strony od natychmiastowego wyciągnięcia ujemnych konsekwencji z zaniechania przez nie niezbędnych formalności procesowych oraz umożliwić im dopełnienie tych formalności w określonym terminie, aczkolwiek ujemne skutki niezastosowania się do wezwania w tym względzie kodeks normuje w sposób inny niż przewidziany w art. 137 § 1 k.p.c., jak to w szczególności wynika z art. 374 k.p.c.Należy tu podkreślić, że po nowelizacji z 1960 r. (Dz. U. Nr 51, poz. 298) przepisy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (a więc wprawdzie inna ustawa, jednakże w przedmiocie wskazanym w art. 137 k.p.c.) nakazują w art. 16 - w razie bezskutecznego wezwania do uiszczenia wpisu od rewizji - odrzucenie jej postanowieniem, tj. ustanawiają formę rygoru przyjętą w art. 349 § 3 i 374 k.p.c., co również wskazuje na to, że forma ta z istoty swej nie wyłącza wydania przez przewodniczącego zarządzenia co do uzupełnienia warunków formalnych pisma procesowego, bez których nie może ono otrzymać prawidłowego biegu, wydanie zaś takiego zarządzenia nie przesądza o formie rygoru w razie niezastosowania się do zarządzenia.Na prawidłowość wykładni, że gdy strona pozwana wniesie sprzeciw nie odpowiadający wymaganiom art. 349 § 2 k.p.c., to ma przede wszystkim zastosowanie ogólny przepis art. 137 § 1 k.p.c., wskazuje również - jak już podniesiono w literaturze prawniczej - historia omawianych przepisów. Według projektu działu polskiej procedury cywilnej o orzeczeniach sądowych sąd miał odrzucać sprzeciw od wyroku zaocznego, jeżeliby się okazał on niedopuszczalny lub jeżeliby go wniesiono po upływie okresu koniecznego (§ 20 projektu Polskiej procedury cywilnej - Projekty referentów z uzasadnieniami, wyd. Komisji Kodyfikacyjnej RP, Warszawa 1928 r., s. 304-305; por. także uzasadnienie projektu, tamże s. 329-331). Po przyjęciu przez Komisję tego przepisu w brzmieniu do dziś obowiązującym (z wyjątkiem skrócenia terminu do tygodnia) uległ nowelizacji przepis art. 141 k.p.c. (odpowiednik obecnego art. 137 k.p.c.). Nowela z dnia 27.X.1932 r. (Dz. U. RP z 1932 r., poz. 802) rozszerzyła jego zakres, wstawiając słowa "warunków formalnych wymaganych przez kodeks niniejszy" w miejsce zamieszczonych w pierwotnej redakcji tego artykułu słów "warunków wskazanych w artykułach poprzedzających", tj. obecnych art. 132-136 k.p.c.Zgodnie też z właściwym rozumieniem omawianych przepisów (zarówno w orzecznictwie, jak i w doktrynie) w okresie przedwojennym Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 4.XII.1936 r. C III 51/36 (Zb. O. 1937 r., poz. 69) wyraził tezę, że brak przytoczenia w sprzeciwie od wyroku zaocznego zarzutów przeciwko żądaniu pozwu oraz faktów i dowodów na ich uzasadnienie jest wadą formalną sprzeciwu, której usunięcie przewodniczący powinien zarządzić przed odrzuceniem sprzeciwu.Zastosowanie wskazanej formy rygoru - w razie niezastosowania się do zarządzenia przewodniczącego co do uzupełnienia braków formalnych sprzeciwu - nie jest uzależnione od stwierdzenia, czy nie uzupełniono w zakreślonym terminie ogólnych warunków formalnych pisma procesowego lub też szczególnych warunków z § 2 art. 349 k.p.c. Jak już wyżej wskazano, przepis art. 137 § 1 k.p.c., mówiąc o warunkach formalnych wymaganych "przez kodeks", ma na myśli zarówno warunki formalne ogólne, jak i warunki formalne szczególne ustanowione dla poszczególnych rodzajów pism procesowych. Przy ocenie co do formy rygoru nie można też pominąć, że przed reformą k.p.c. w 1950 r. kwestia, czy następuje "zwrot" sprzeciwu przez przewodniczącego, czy też odrzucenie sprzeciwu przez sąd postanowieniem, była z punktu widzenia zaskarżalności o tyle obojętna, że w obu wypadkach - zgodnie z ogólną zasadą wyrażoną w art. 419 § 1 k.p.c. (dawnej numeracji) - przysługiwało zażalenie. Obecny przepis art. 391 k.p.c., który taksatywnie wskazuje, kiedy przysługuje zażalenie, dopuszcza je - gdy chodzi o zarządzenie przewodniczącego co do "zwrotu" pisma procesowego - tylko na zarządzenie "zwrotu pozwu" (art. 391 § 1 pkt 1). Przy założeniu zatem, że w razie bezskutecznego wezwania przez przewodniczącego do uzupełnienia sprzeciwu przez dopełnienie jednego z ogólnych warunków pisma procesowego, jakie sprzeciw powinien spełniać poza warunkami szczególnymi z art. 349 § 2 k.p.c. (a więc np. w razie bezskutecznego wezwania o podpisanie sprzeciwu), przewodniczący powinien zarządzić zwrot sprzeciwu - nie przysługiwałoby na to zarządzenie ani zażalenie, ani też rewizja, która przysługuje tylko od orzeczeń (art. 369 k.p.c.). Wobec braku przekonywających argumentów, przemawiających za przepisaniem ustawodawcy w takim wypadku intencji pozbawienia strony środka odwoławczego i pogorszenia tym samym jej sytuacji w porównaniu ze stanem prawnym obowiązującym przed reformą k.p.c. w 1950 r., usprawiedliwiona jest w świetle przytoczonych wyjaśnień ocena, że "odrzucenie" sprzeciwu (a na postanowienie w tym przedmiocie w myśl art. 391 § 1 pkt 14 przysługuje zażalenie) następuje w razie bezskutecznego wezwania pozwanego do uzupełnienia zarówno ogólnych warunków formalnych pisma procesowego, objętych dyspozycją art. 137 § 1 k.p.c., jak i szczególnych warunków formalnych, ustanowionych dla sprzeciwu w art. 349 § 2 k.p.c. Wynika to zresztą także stąd, że przewidziane w § 3 art. 349 k.p.c. odrzucenie sprzeciwu normuje wyczerpująco skutki braku warunków do nadania sprzeciwowi dalszego biegu przez ustanowienie wymienionego rygoru także w razie wniesienia sprzeciwu spóźnionego, a więc dotkniętego brakiem, który nie może być uzupełniony w trybie art. 137 § 1 k.p.c.W konkluzji przytoczonych wyjaśnień należało na przedstawione pytanie udzielić odpowiedzi jak wyżej.