II CR 183/62

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa M.H. przeciwko Skarbowi Państwa o wydanie nieruchomości na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od wyroku Sądu Najwyższego z dnia 28 sierpnia 1961 r. zaskarżony wyrok zmienił i rewizję powódki od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Łodzi z dnia 29 marca 1960 r. oddalił.Uzasadnienie faktycznePowódka M.H. domagała się zobowiązania pozwanego Skarbu Państwa do wydania jej niepodzielnej połowy nieruchomości położonej w Pabianicach, składającej się z placu o powierzchni 812 m2 wraz z domem mieszkalnym i zabudowaniami gospodarczymi, przy czym twierdziła, że jest współwłaścicielką niepodzielnej połowy wymienionej nieruchomości, którą od szeregu lat posiada i użytkuje Miejski Zarząd Budynków Mieszkalnych w Pabianicach bez uzasadnionej podstawy prawnej, utrzymując, że stanowi ona własność Państwa jako mienie poniemieckie.Pozwany Skarb Państwa wnosił o oddalenie powództwa zarzucając, że powódka, która uzyskała w czasie okupacji wpis na listę narodową niemiecką III grupy "z odwołaniem", nie złożyła we właściwym czasie wniosku o rehabilitację, ani też deklaracji wierności, wobec czego utraciła cale swoje mienie z mocy samego prawa.Sąd Wojewódzki w Łodzi wyrokiem z dnia 29 marca 1960 r. oddalił powództwo, ustalając, że powódka w czasie okupacji zgłosiła swoją przynależność do narodowości niemieckiej i uzyskała wpis na listę narodową niemiecką III grupy "z odwołaniem", że przeciwko niej nie toczyło się postępowanie karne ani też żadne inne postępowanie. Ponadto Sąd ustalił, że powódka nie złożyła deklaracji wierności ani też "nie uzyskała rehabilitacji", oraz że "mienie powódki" zostało opisane przez Zarząd Miejski w Pabianicach. Skoro powódka nie złożyła przepisanej deklaracji wierności ani też nie uzyskała rehabilitacji, sąd uznał, że majątek powódki "uległ przepadkowi" na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 2, 7 i 20 ustawy z dnia 6 maja 1945 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów (Dz. U. Nr 17, poz. 96).Na skutek rewizji powódki Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 27 sierpnia 1961 r. zmienił zaskarżony wyrok i uwzględniając powództwo M.H. zobowiązał Skarb Państwa do wydania jej niepodzielnej połowy spornej nieruchomości przyjmując, że powódka nie utraciła własności nieruchomości na tej tylko podstawie, że nie złożyła deklaracji wierności i że nie uzyskała orzeczenia stwierdzającego jej rehabilitację. Sąd Najwyższy przyjął w szczególności, że ustawodawstwu polskiemu nie jest znana instytucja automatycznego przepadku mienia jako sankcja karna i że jakkolwiek art. 20 powołanej na wstępie ustawy z dnia 6 maja 1945 r. przewidywał przepadek całego mienia w stosunku do osoby, która nie zgłosiła wniosku o jej rehabilitację, to jednakże sankcja powyższa wymaga w świetle art. 16 wymienionej ustawy wydania odpowiedniego orzeczenia sądu, a nie następuje ona z mocy samego prawa.W rewizji nadzwyczajnej złożonej przed upływem terminu z art. 399 § 1 k.p.c. Prokurator Generalny trafnie zarzuca, iż powyższy wyrok Sądu Najwyższego został wydany z naruszeniem art. 20 ustawy z dnia 6 maja 1945 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów (Dz. U. Nr 17 poz. 96) w brzmieniu noweli z dnia 23 lutego 1946 r. (Dz. U. Nr 11 poz. 73).Sąd Najwyższy już w orzeczeniach z dnia 24 lutego 1959 r. sygn. II Cr 64/58, z dnia 14 marca 1959 r. sygn. 836/57 i z dnia 25 czerwca 1959 r. wyjaśnia, że niezłożenie wniosku o przeprowadzenie postępowania rehabilitacyjnego przez odstępcę od narodowości polskiej obowiązanego do zgłoszenia takiego wniosku, powoduje z mocy art. 20 wymienionej ustawy przejście całego jego mienia na własność Państwa bez potrzeby wydania orzeczenia sądowego o przepadku majątku odstępcy. Wynika to już z samego brzmienia powyższego przepisu, który stanowiąc, iż ten kto nie zgłosił wniosku o rehabilitację "traci mienie", nie uzależnia przejścia mienia na własność Państwa od uprzedniego orzeczenia przez sąd przepadku. Taka wykładnia powyższego przepisu znajduje potwierdzenie w treści art. 201 wprowadzonego wymienioną nowelą. Przepis ten nakazał bowiem w przypadku wymienionym w art. 20 odpowiednie stosowanie art. 2 dekretu PKWN z dnia 4 listopada 1944 r. o środkach zabezpieczających w stosunku do zdrajców Narodu (Dz. U. Nr 11, poz. 54), który przewidywał wydanie przez sąd postanowienia tylko w przedmiocie utrzymania w mocy bądź uchylenia zarządzenia prokuratora co do umieszczenia odstępcy w miejscu odosobnienia.Za wskazaną wykładnią przemawia też nie budzący wątpliwości cel powyższej dyspozycji ustawowej.Chodziło bowiem w omawianym przypadku nie o ustanowienie sankcji w rozumieniu ustawy karnej, lecz o pozbawienie w tym trybie majątku każdego takiego odstępcy, który by w celu uniknięcia ryzyka związanego z ujawnieniem wobec władzy polskiej faktu odstępstwa od narodowości w czasie wojny i związanego z groźbą utraty majątku, w razie nie uzyskania rehabilitacji, usiłował ukryć fakt zadeklarowania swej przynależności do narodowości niemieckiej, w drodze nie zgłoszenia wniosku o przeprowadzenie nakazanego postępowania sądowego.W świetle prawidłowej wykładni art. 20 wymienionej ustawy z dnia 6 maja 1945 r. w brzmieniu noweli z dnia 23 lutego 1946 r. usprawiedliwione jest zatem stwierdzenie, że wymieniony przepis stanowiąc, że odstępca traci całe swoje mienie, nie uzależnia utraty mienia jako skutku nie złożenia wniosku o przeprowadzenie postępowania sądowego od wydania przez sąd orzeczenia w tym przedmiocie. Mienie odstępcy, który nie zgłosił wniosku o rehabilitację, przeszło na własność Państwa z mocy samego prawa. Te same skutki pociągnęło za sobą nie złożenie przepisanej w art. 2 cytowanej ustawy deklaracji wierności, wobec postanowienia art. 7 w brzmieniu znowelizowanym, iż w takim przypadku ma zastosowanie art. 20 ustawy.Według niespornego stanu faktycznego sprawy, powódka uzyskała wpis na niemiecką listę narodową III grupy "z odwołaniem" na obszarze województwa łódzkiego, na terenie którego nie był powszechnie stosowany przez okupanta niemieckiego przymus wpisu na listę niemiecką. Jednakże nie złożyła przepisanego w art. 8 wymienionej ustawy wniosku o przeprowadzenie postępowania rehabilitacyjnego, ani też przepisanej w art. 2 deklaracji wierności. W tych warunkach majątek jej przeszedł - w świetle przytoczonej wyżej zasady, zgodnie z dyspozycją znowelizowanego przepisu art. 20 powołanej ustawy, z mocy samego prawa - na własność Państwa.Sąd Najwyższy zatem na podstawie art. 386 w związku z art. 398 k.p.c. zaskarżony wyrok zmienił i rewizję powódki od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Łodzi z dnia 29 marca 1960 r., z mocy art. 383 k.p.c. oddalił.