4 CZ 263/58

SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Zespołu Chałupniczo-Produkcyjnego przy Kółku Rolniczym "Samopomoc Chłopska" w C. przeciwko Miejskiemu Przedsiębiorstwu Remontowo-Budowlanemu w G. o zapłatę, po rozpoznaniu zażalenia powoda na postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku z dnia 10 marca 1958 r., uchylił zaskarżone postanowienie i postanowienie prostujące z dnia 11 lipca 1958 r., i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Gdańsku do ponownego rozpoznania w innym składzie.Uzasadnienie faktycznePowód domagał się zasądzenia od pozwanego kwoty 63.649 zł z tytułu należności za dostarczone pozwanemu 5 wagonów dachówek.Na rozprawie w dniu 28 lutego 1958 r. strony zawarły ugodę tej treści, że pozwany zobowiązał się zwrócić powodowi 20.000 otrzymanych od niego dachówek lub zapłacić powodowi za każdą brakującą po 3,05 zł. Nadto pozwany zobowiązał się zapłacić powodowi "kwotę 5.000 zł tytułem wszelkich kosztów poniesionych przez powoda."Postanowieniem z dnia 28 lutego 1958 r. Sąd Wojewódzki umorzył postępowanie, a postanowieniem z dnia 10 marca 1958 r. uzupełnił postanowienie z dnia 28 lutego 1958 r. przez dodanie słów, że "zasądza od powoda na rzecz Ministerstwa Sprawiedliwości 2.424 zł tytułem nieuiszczonego wpisu" i dopiero wtedy (art. 362 § 1 k.p.c.) uzasadnił oba postanowienia, wyjaśniając, że umorzenie postępowania nastąpiło w myśl art. 361 k.p.c. na skutek zawarcia przez strony ugody sądowej oraz że należało uzupełnić postanowienie o umorzeniu postępowania przez zasądzenie od powoda zwrotu połowy wpisu, ponieważ powód był zwolniony od kosztów sądowych a pozwany w ugodzie "zobowiązał się zapłacić stronie powodowej 5.000 zł tytułem zwrotu poniesionych kosztów."W zażaleniu na powyższe postanowienie z dnia 10 marca 1958 r. powód zarzucił, że Sąd Wojewódzki wobec zawarcia ugody sądowej nie mógł zasądzać całego wpisu, a jedynie połowę wpisu i że wpis ten mógł zasądzić jedynie po wysłuchaniu zdania stron i to od strony pozwanej, gdyż strona pozwana zawiniła wytoczenie procesu.Sąd Wojewódzki postanowieniem z dnia 11 lipca 1958 r. w myśl art. 335 k.p.c. sprostował postanowienie z dnia 10 marca 1958 r. w ten sposób, że zmniejszył zasądzony od powoda wpis z kwoty 2.424 zł do kwoty 1.424 zł z tym uzasadnieniem, że wpis od powództwa wynosił 2.848 zł, a więc połowa jego wynosi 1.424 zł.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Uzupełnienie orzeczenia w procesie cywilnym może nastąpić w myśl art. 356, 364 k.p.c. tylko na wniosek strony lub prokuratora, a nie z urzędu. Uzupełnienia tego można żądać, gdy sąd nie orzekł o całości żądania lub co do natychmiastowej wykonalności wyroku. Brak orzeczenia o kosztach procesu stanowi podstawę do żądania uzupełnienia orzeczenia, jeżeli strona we właściwym czasie żądała ich przyznania.Sąd Wojewódzki zatem z braku odnośnego wniosku nie mógł uzupełnić postanowienia z dnia 28 lutego 1958 r. w przedmiocie orzeczenia o obowiązku zwrotu kosztów sądowych.Sąd Wojewódzki wprawdzie stwierdził w sentencji postanowienia z dnia 10 marca 1958 r., że jest ono postanowieniem "uzupełniającym" postanowienie z dnia 28 lutego 1958 r., lecz w uzasadnieniu tego postanowienia "uzupełniającego" nie powołał się na art. 356, 364 k.p.c., lecz na art. 5 § 1 przep. o k.s. w spr.cyw., a zatem na przepis, który normuje zasadę ściągnięcia "z urzędu" kosztów sądowych, od których strona była przez sąd zwolniona.Sąd Wojewódzki jedynie przeoczył, że art. 8 przep. o k.s. w spr.cyw. reguluje sprawę ściągnięcia kosztów sądowych w przypadku, gdy sąd nie orzekł o obowiązku ich uiszczenia w toku postępowania.Sąd Wojewódzki zatem w myśl art. 8 i 35 przep. o k.s. w spr.cyw. władny był zarządzić ściągnięcie połowy nieuiszczonej opłaty sądowej.Czy ściągnięcie tych kosztów należało zarządzić od strony powodowej, czy od strony pozwanej?Zagadnienie to reguluje art. 119 § 2 i 3 k.p.c., który wprowadza dwie zasady:1.Przeciwnik strony zwolnionej od kosztów sądowych obowiązany jest do zwrotu kosztów sądowych tylko wtedy, gdy nałożono na niego obowiązek zwrotu kosztów procesu i tylko w tym stosunku, w jakim koszty procesu od niego zasądzono;2.strona zwolniona od kosztów sądowych jest obowiązana do uiszczenia tylko tych kosztów sądowych, których zwrotu nie nałożono na przeciwnika i tylko w ramach zasądzonego jej roszczenia.Zasady powyższe stosować należy analogicznie w przypadku zawarcia ugody sądowej.W myśl art. 105 k.p.c. koszty procesu, w którym zawarto ugodę, znosi się wzajemnie, jeżeli co do nich nie zapadło wcześniej prawomocne orzeczenie albo jeżeli strony nie postanowiły inaczej.Jeżeli zatem zachodzi przypadek zniesienia wzajemnie kosztów procesu, nieuiszczone koszty sądowe winna w myśl zasad z art. 119 § 2 i 3 k.p.c. pokryć w całości strona zwolniona od kosztów sądowych, naturalnie pod warunkiem, że w zawartej ugodzie uzyskała od przeciwnika roszczenie materialne, gdyż tylko z takiego roszczenia można uzyskać ich pokrycie.Jeżeli jednak strony postanowiły w ugodzie o kosztach procesu, obowiązek zwrotu nieziszczonych kosztów sądowych ponosi ta strona, która zobowiązana jest do pokrycia kosztów procesu, i w takim stosunku, w jakim ma obowiązek pokryć te koszty procesu.Przykładowo zatem, jeżeli strony postanowiły w ugodzie, że pozwany ma ponieść w całości koszty procesu, pozwany ponosi również obowiązek uregulowania w całości nieuiszczonych kosztów sądowych; jeżeli postanowiono, że koszty procesu ponoszą obie stromy w pewnym stosunku, tak samo w takim stosunku będą obowiązane do zwrócenia kosztów sądowych.O obowiązku zwrotu tych kosztów sądowych sąd winien orzec w postanowieniu o umorzeniu postępowania (art. 361 k.p.c.) względnie w odrębnym postanowieniu, wydanym na podstawie art. 8 przep. o k.s. w spr.cyw.Sąd Wojewódzki w zaskarżonym postanowieniu nałożył obowiązek zwrotu kosztów sądowych na stronę powodową zwolnioną od kosztów sądowych, ponieważ pozwane przedsiębiorstwo w ugodzie zobowiązało się zapłacić stronie powodowej 5.000 zł tytułem zwrotu poniesionych kosztów.Tego rodzaju uzasadnienie wręcz przeciwnie uzasadniałoby nałożenie obowiązku zwrotu kosztów sądowych na stronę pozwaną, jeśli nie w całości, to w każdym razie w takim stosunku, w jakim pozwany kwotą 5.000 zł miał partycypować w ponoszeniu kosztów procesu.Wyjaśnienia jednak stron złożone w aktach sprawy (pismo powoda i pismo pozwanego) nasuwają wątpliwości, czy kwota 5.000 zł z ugody stron przeznaczona była wyłącznie na pokrycie kosztów przewozu dachówek (wyjaśnienia powoda), czy też miała również na celu pokrycie kosztów procesu poniesionych przez powoda (wyjaśnienia pozwanego).W pierwszym przypadku koszty sądowe należy ściągać od powoda, w drugim od pozwanego.Wobec tego, że Sąd Wojewódzki nie wyjaśnił należycie przeznaczenia kwoty 5.000 zł, którą w myśl ugody zapłacił pozwany powodowi, i tym samym uchybił przytoczonym powyżej przepisom prawa formalnego, Sąd Najwyższy w myśl art. 384, 394 k.p.c. uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania.