I CR 988/58

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Pomocniczej Spółdzielni Rzemieślniczej Wielobranżowej w G. przeciwko Antoniemu Ł. o 141.538,53 zł po rozpoznaniu rewizji powódki od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla woj. Warszawskiego z dnia 8 stycznia 1958 r. uchylił zaskarżony wyrok w części oddalającej roszczenie powodowej Spółdzielni o kwotę 125.991,99 zł; sprawę w tym zakresie przekazał do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu dla Województwa Warszawskiego; w pozostałej części rewizję oddalił.Uzasadnienie faktycznePowodowa Pomocnicza Spółdzielnia Wielobranżowa w G. domagała się zasądzenia od pozwanego Ł. jako jej członka, po ograniczeniu roszczenia kwoty 125.991 zł 99 gr z tytułu nadpłaty za wykonane na zlecenie Spółdzielni roboty (rolki bieżne).Przedmiotem rozpoznania Sądu Wojewódzkiego było również roszczenie z powództwa pozwanego przeciwko powodowej Spółdzielni o 13.175,91 złotych z tytułu należności za wykonane roboty, przekazane w trybie art. 211 k.p.c. Sądowi Wojewódzkiemu przez Sąd Powiatowy w Grodzisku Maz.Sąd Wojewódzki zaskarżonym wyrokiem z powództwa Spółdzielni umorzył postępowanie w części dotyczącej sumy 15.546,54 zł, o które pierwotne roszczenie zostało ograniczone, a w pozostałej części powództwo oddalił. Z powództwa pozwanego zasądził na jego rzecz od powodowej Spółdzielni kwotę 13.175,91 zł z 8% od dnia 3 maja 1957 r. i 1.998 zł kosztów procesu, przy czym orzeczenie swe oparł na następujących ustaleniach i wnioskach.Pozwany jako członek powodowej Spółdzielni wykonał na jej zlecenie dla Przedsiębiorstwa Zaopatrzenia Sprzętowego Budownictwa Miejskiego między innymi rolki bieżne. W wystawionych przez pozwanego dla Spółdzielni rachunkach należna kwota rozbita jest na dwie pozycje: 60% jako suma do wypłaty i 40% jako rezerwa do czasu zatwierdzenia kalkulacji. Wydział Przemysłu Prezydium Woj. Rady Narodowej zatwierdził ceny poniżej 60% cen wykazanych w rachunkach i wypłaconych już pozwanemu za dostarczone rolki, wskutek czego powstała nadpłata dochodzona w pozwie Spółdzielni. Odwołanie od orzeczenia ustalającego cenę nie zostało złożone do Ministerstwa Przemysłu Drobnego i Rzemiosła. Przedsiębiorstwo Państwowe, dla którego były wykonywane rolki, uzyskało przeciwko powodowej Spółdzielni orzeczenie Komisji Arbitrażowej zasądzające nadpłaconą sumę, przy czym Spółdzielnia uznała w tym postępowaniu roszczenie przedsiębiorstwa. Pozwanego ze Spółdzielnią łączył spółdzielczy stosunek pracy, regulowany przez postanowienie Statutu, natomiast nie wiązał go żaden stosunek z przedsiębiorstwem, dla którego wykonywane były rolki. Postanowienia Statutu nakładały na Spółdzielnię obowiązek zawarcia umowy ze zleceniodawcą i ustalenia ceny w oparciu o kalkulację pozwanego. Z okoliczności wypłacenia pozwanemu 60% rachunków w zestawieniu z klauzulą rachunku, że 40% stanowi rezerwę do czasu zatwierdzenia kalkulacji, wynika - zdaniem Sądu Wojewódzkiego, że Spółdzielnia zobowiązała się wobec pozwanego i rzeczywiście wypłaciła 60% ceny wskazanej w rachunku, a tylko resztę miała wypłacić po zatwierdzeniu ceny. Spółdzielnia nie wskazała żadnej podstawy, na której mogłaby oprzeć swoje żądanie zwrotu wypłaconej sumy. Podstawą taką mogła być - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - uchwała zarządu, do której pozwany jako członek Spółdzielni musiałby się zastosować pod rygorem usunięcia ze Spółdzielni i od której mógłby się odwołać do Walnego Zgromadzenia. Sąd uznał, że stosowana w Spółdzielni praktyka, według której sami członkowie sporządzali kalkulację i składali odwołania od orzeczeń Wydziału Przemysłowego WRN w kwestii zatwierdzania cen, była niewłaściwa i sprzeczna z celami Spółdzielni i zadaniami wskazanymi w Statucie. Przez zaniechanie złożenia odwołania od decyzji Wydziału Przemysłowego do Ministerstwa Przemysłu Drobnego i Rzemiosła oraz przez uznanie roszczenia odbiorcy zamówienia w Komisji Arbitrażowej Spółdzielnia zamknęła drogi postępowania arbitrażowego i administracyjnego.Pozwany, któremu zależało na tym, aby pozostać nadal członkiem Spółdzielni, godził się nawet na zwrot dochodzonej kwoty, jeżeli dostanie dalsze roboty.W świetle tych ustaleń Sąd Wojewódzki uznał, że Spółdzielnia jako organizator usług przemysłowych winna w pierwszym rzędzie orientować się w zasadach kalkulacji cen, przyjętych w wydziale przemysłowym, i przy zawieraniu umów stosować je. Jako zleceniobiorca Spółdzielnia powinna dbać o to, aby cena zatwierdzona była utrzymana przynajmniej w ramach nie zastrzeżonych rezerwą i w związku z tym składać potrzebne odwołania. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego Spółdzielnia obowiązana była do wypłacenia pozwanemu sumy nie zastrzeżonej rezerwą i jeżeli nie udało się jej uzyskać zwrotu części lub całości wypłaconej sumy stosując rygory statutowe, nie może obecnie Spółdzielnia dochodzić tych sum w oparciu o art. 128 k.z. Z tych względów powództwo Spółdzielni Sąd Wojewódzki oddalił.W rewizji Spółdzielnia wnosi o zmianę zaskarżonego wyroku, uwzględnienie jej powództwa i oddalenie powództwa pozwanego, względnie o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, z uwzględnieniem kosztów postępowania za obie instancje. Rewizja zarzuca sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego materiału oraz naruszenie art. 336 § 2 k.p.c. przez uwzględnienie powództwa pozwanego bez wskazania podstaw rozstrzygnięcia.Rewizja w części dotyczącej oddalenia roszczeń powodowej Spółdzielni zasługuje na uwzględnienie.Zasadnie zarzuca skarżąca, że błędna jest zasadnicza przesłanka Sądu Wojewódzkiego, iż strony łączy spółdzielczy stosunek pracy i że w konsekwencji Spółdzielnia mogłaby oprzeć swe żądania jedynie na uchwale Zarządu, od której przysługiwałoby pozwanemu odwołanie do Walnego Zgromadzenia.Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 20 grudnia 1955 r. IV CO. 47/55 (OSN 1956/III poz. 85), pomocnicze spółdzielnie rzemieślnicze nie są Spółdzielniami pracy. Członkami pomocniczych spółdzielni rzemieślniczych są przede wszystkim członkowie cechu prowadzący zakłady rzemieślnicze jako indywidualni właściciele środków produkcji, a podstawowym zadaniem wymienionych spółdzielni jest przygotowanie jej członków do wyższych uspołecznionych form gospodarowania. Statut wzorcowy pomocniczych spółdzielni rzemieślniczych nie zawiera przy tym przepisów, które by normowały prawa i obowiązki członków tych Spółdzielni na zasadach spółdzielczego stosunku pracy.Zrzeszając swych członków na zasadach dobrowolności, dla podniesienia ich poziomu gospodarczego przez organizowanie, usprawnianie i zwiększanie usług przemysłowych i produkcji artykułów, wykonywanych przez tych członków (art. 1 ustawy o spółdzielniach łącznie z § 4 dawnego i obecnego statutu spółdzielni) i zapewniając zbyt tych usług i wytworów, spółdzielnia stosunek swój do członków w zakresie świadczonych przez nich usług opiera na zawieranych z nimi umowach (o dzieło lub zlecenia), których skutki prawne winny być oceniane na tle konkretnego stosunku obligacyjnego, regulowanego przepisami prawa cywilnego (§ 5 pkt 3 i 5 statutu).Powódka twierdziła w pozwie i podtrzymała to twierdzenie w rewizji, że z tytułu wykonania zleconych pozwanemu robót nadpłaciła mu dochodzoną w pozwie kwotę. W związku z tym twierdzeniem uznać należy, że Sąd Wojewódzki nie wyjaśniwszy istoty łączącego strony stosunku umownego i wynikających z tego stosunku wzajemnych praw i obowiązków i oddalając w całości powództwo z błędnej przesłanki, że był to spółdzielczy stosunek pracy, który uprawniał powódkę do zgłoszenia żądania jedynie w oparciu o uchwałę zarządu, naruszył art. 218, 326 i 336 § 2 k.p.c. oraz art. 128 § 1 k.z. wobec pominięcia kwestii, czy i w jakiej mierze pozwany niesłusznie uzyskał korzyść. Z tej już przyczyny zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo Spółdzielni wobec niewyjaśnienia należytego sprawy i błędnego uzasadnienia nie mógł być utrzymany w mocy.W związku z twierdzeniem pozwanego, że 60% wartości rachunków wypłaconych mu przez Spółdzielnię stanowiło bezsporną umówioną cenę wykonanych usług, nie ulegającą zmianom bez względu na późniejsze zatwierdzenie ceny przez władze administracyjne, które to twierdzenie - jak zdaje się wynikać z motywów wyroku - Sąd Wojewódzki uznaje za trafne, podnieść należy, że twierdzenie to w dotychczasowym postępowaniu nie zostało udowodnione. Nie uzasadnia bowiem tego twierdzenia sama treść rachunków wystawionych jednostronnie przez pozwanego, skoro strona powodowa temu zaprzeczyła, a Sąd Wojewódzki zaniedbał wyjaśnienia, czy to w drodze zobowiązania powódki do złożenia umów pisemnych na wykonanie spornych robót, czy też przez przeprowadzenie dowodu z przesłuchania stron, jakie były miarodajne w tym zakresie warunki umowy.Według treści umów zawartych w okresie późniejszym, które zgodnie z oświadczeniem stron na rozprawie rewizyjnej zostały w następstwie anulowane, ceny na wykonywane przez pozwanego roboty miały być ustalone (zatwierdzone) przez Państwową Komisję Cennikową. Podobna klauzula umowna, o ile zawarta była również w umowach dotyczących robót spornych, mając zwłaszcza na względzie stosunki, w których przedmiotem jest produkcja spółdzielcza, wiązała zamawiającego i przyjmującego zamówienie o tyle, że miarodajną przy rozliczeniu miała być cena zatwierdzona przez władze administracyjne, a wypłata rachunków składanych przez pozwanego przed zatwierdzeniem mogła mieć charakter zaliczkowy.Jednakże w przypadku, gdy brak było zatwierdzonej ceny lub gdy z przyczyn zawinionych przez Spółdzielnię nie został wyczerpany w postępowaniu administracyjnym tok instancji, wobec czego zatwierdzona w I instancji cena odbiegała rażąco od cen rynkowych i kształtowała się poniżej opłacalności dla przyjmującego zamówienia, może on na ogólnych zasadach domagać się od Spółdzielni godziwej ceny względnie takiej, jaką mógł uzyskać, gdyby odwołanie zostało pozytywnie załatwione.Trafnie bowiem przyjmuje Sąd Wojewódzki, że Spółdzielnia wykonując ogólnospółdzielcze i statutowe zadania w zakresie niesienia pomocy fachowej i finansowej swym członkom (§ 5 nowego statutu) dla podniesienia ich poziomu gospodarczego zwłaszcza w dziedzinie przyjmowania zamówień i zbytu usług tych członków, winna wykazać się najwyższą - stosownie do okoliczności - starannością przy wykonywaniu obowiązków wobec swych członków. Obowiązek ten wynika z celu przyświecającego uspołecznionym formom gospodarowania, dla realizacji którego powołane są spółdzielnie i nie może być ograniczony jedynie do pośredniczenia pomiędzy członkiem spółdzielni, który swe interesy jej powierza, a odbiorcą usług i do pobierania za to pośrednictwo narzutu dla spółdzielni, a to tym bardziej że staranie o uzyskanie zatwierdzenia godziwej ceny leży też w interesie własnym spółdzielni, skoro osiągane przez nią wpływy gotówkowe uzależnione są od wysokości ceny uzyskanej dla członka.Jak wynika z materiału sprawy, Spółdzielnia była jedynym kontrahentem odbiorcy usług swego członka, Spółdzielnia występowała do władz administracyjnych o zatwierdzenie cen - do niej przeto przede wszystkim należał obowiązek wniesienia odwołania od niekorzystnego dla niej i jej członka ustalenia ceny, zwłaszcza gdy znane jej było stanowisko członka w tym przedmiocie. O ile odwołanie takie mógł wnieść bezpośrednio także zainteresowany członek, na Spółdzielni ciążył obowiązek dopilnowania, by zgłosił on we właściwym terminie należycie uzasadniony środek prawny.Z materiału sprawy może wynikać, że ceny za usługi analogiczne do tych, jakie świadczył pozwany, kształtowały się w okresie spornym (wprawdzie licząc z surowcem) na poziomie nawet wyższym aniżeli te, które wynikały z wypłaconych przez Spółdzielnię sum, co mogłoby wskazywać, że ceny zatwierdzone przez Wydział przemysłowy były zaniżone i że wniesienie przez Spółdzielnię odwołania do Ministerstwa Przemysłu Drobnego i Rzemiosła mogłoby uzyskać pozytywny skutek.Nic nie wskazuje w sprawie na to, aby Spółdzielnia miała jakieś przeszkody od niej niezależne, które uniemożliwiały czy też utrudniały jej zaskarżenie orzeczenia wydziału przemysłowego. Zaniechanie w tych warunkach odwołania nie mogłoby być przeto uznane za staranne wywiązanie się Spółdzielni z obowiązku wobec swego członka, wobec czego konsekwencje takiego zaniedbania winna by była ponieść powódka i mogłaby być zobowiązana do zwrotu pozwanemu ewent. uszczerbku, jaki poniósł w związku z niewniesieniem odwołania i nieuzyskaniem godziwej ceny za usługi. Kwota tego uszczerbku mogłaby być odliczona od sumy nienależnego świadczenia uzyskanego przez pozwanego stosownie do art. 133 § 1 k.z.Jednakże w tym przypadku dla rozliczenia stron i ustalenia właściwej ceny, jaka mogłaby się należeć pozwanemu, niezbędne będzie zasięgnięcie opinii biegłego z branży prac wykonywanych przez pozwanego.Jeśli chodzi o ostatni zarzut rewizji, to wprawdzie zasadnie podnosi skarżąca, że Sąd Wojewódzki z uchybieniem art. 336 § 2 k.p.c. nie uzasadnił należycie swego rozstrzygnięcia w zakresie zasądzenia dla pozwanego od powódki 13.175,91 zł - jednakże powyższe uchybienie nie może skutkować uchylenia wyroku, który w tej części odpowiada w ostatecznym wyniku prawu. Jak wynika bowiem z akt C 226/57, Spółdzielnia w piśmie procesowym z dnia 10 czerwca 1957 r. nie kwestionowała rachunku pozwanego z dnia 6 maja 1957 r. i przyznała, że suma 13.175,91 zł należy się od niej pozwanemu. W tej przeto części rewizja powódki, jako nieusprawiedliwiona, ulega oddaleniu.Z tych względów i na zasadzie art. 383 i 384 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.