I KO 173/56

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes S. Kurowski. Sędziowie: M. Barciszewski, Z. Chełmicki, K. Cukierski, W. Dąbrowski, J. Dziowgo, M. Dobromęski, J. Dorsz, M. Dźbikowski, M. Fic, T. Gdowski, A. Górski, A. Janowski, A. Kafarski, S. Kalinowski, H. Kempisty, F. Korzeń, T. Krokosz, R. Kryże, Z. Kubec, P. Ławacz, J. Majewski, W. Ostrowski, M. Paluch, A. Poźniczek, J. Potępa (sprawozdawca), A. Pyszkowski, K. Wagner, J. Zembaty. Zastępca Prokuratora Generalnego PRL M. Mazur i prokurator J. Bednarzak.SentencjaSąd Najwyższy na posiedzeniu niejawnym, po rozpoznaniu złożonego na podstawie art. 26 § 1 Prawa o ustroju sądów powszechnych wniosku Prezesa Izby Karnej Sądu Najwyższego o wyjaśnienie budzącej wątpliwości kwestii prawnej:"Czy w przypadku wniesienia rewizji nadzwyczajnej w części dotyczącej wymiaru kary od wyroku, skazującego za przestępstwo wymienione w art. 8 ust. 1 ustawy z dn. 27.IV.1956 r. o amnestii (Dz. U. Nr 11, poz. 57), Sąd Najwyższy, uznając zarzut niewspółmierności kary za zasadny, powinien postępowanie umorzyć, czy też orzec stosownie do art. 384 pkt 2 k.p.k.?"i po wysłuchaniu wniosku Zastępcy Prokuratora Generalnego PRL M. Mazura i prokuratora J. Bednarzakauchwalił jak wyżej.Uzasadnienie faktycznePotrzeba wyjaśnienia wątpliwości wskazanej w pytaniu wynika z faktu istnienia rozbieżności w orzecznictwie Sądu Najwyższego na tle stosowania przepisów art. 8 ustawy z dnia 27 kwietnia 1956 r. o amnestii w postępowaniu toczącym się na skutek założenia rewizji nadzwyczajnej. Rozbieżności te były następujące:I.Niektóre orzeczenia Sądu Najwyższego były oparte na poglądzie, że uwzględnienie rewizji nadzwyczajnej, podnoszącej jedynie zarzut wymierzenia niewspółmiernie surowej kary za przestępstwa wymienione w art. 8 ust. 1 ustawy o amnestii, spowodować musi uchylenie zaskarżonego wyroku i umorzenie postępowania o te przestępstwa na podstawie przepisu tegoż art. 8 ust. 1 powołanej ustawy o amnestii.II.Inne orzeczenia oparte były na diametralnie odmiennym poglądzie prawnym, a mianowicie na tym, że Sąd Najwyższy po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej w sprawach o przestępstwa wymienione w art. 8 ust. 1 ustawy o amnestii umarza postępowanie w tych sprawach na podstawie tegoż art. 8 ust. 1 ustawy o amnestii jedynie wtedy, gdy uchylenie wyroku nastąpiło na zasadzie art. 383 lub 385 k.p.k., brak jest więc warunków do wydania orzeczenia co do istoty sprawy, w wypadkach zaś gdy zarzuty rewizji nadzwyczajnej co do niewspółmierności orzeczonej kary są słuszne. Sąd Najwyższy łagodzi wymierzoną oskarżonemu karę i do złagodzonej przez siebie kary stosuje amnestię na podstawie przepisu art. 8 ust. 3 ustawy o amnestii.Ad. I. Pierwszy z przedstawionych wyżej poglądów, wyrażony w wyroku z dnia 21 czerwca 1956 r., sygn. akt. I KRn 742/58, opierał się na tym, że w uwzględnieniu rewizji nadzwyczajnej opartej na słusznym zarzucie wskazanym w art. 371 pkt 4 k.p.k. należałoby odpowiednio złagodzić wymierzoną oskarżonemu karę, jednakże uwzględnienie rewizji nadzwyczajnej powoduje, że wydany w sprawie wyrok przestaje być prawomocny i że zaczyna się w niej na nowo toczyć postępowanie karne, a zatem ze względu na przepis art. 8 ust. 1 ustawy z dn. 27.IV.1956 r. należy w takiej sprawie postępowanie umorzyć.Ad. II. Drugi pogląd został obszernie uzasadniony w wyroku Sądu Najwyższego w składzie siedmiu sędziów z dnia 16 sierpnia 1956 r., sygn. II KRn 430/56. Sąd Najwyższy w owym wyroku nie uwzględnił wniosku rewizji nadzwyczajnej o umorzenie postępowania przeciw oskarżonemu T.O. skazanemu z art. 2 dekretu z dnia 31.VIII.1944 r., lecz zaskarżony wyrok zmienił w części orzeczenia o karze na korzyść oskarżonego, skazał go za wspomniany czyn przestępny na dwanaście lat więzienia i karę tę z mocy art. 8 ustawy o amnestii z dn. 27.IV.1956 r. złagodził o jedną trzecią, tj. do ośmiu lat więzienia.Jako motyw nieumorzenia postępowania Sąd Najwyższy przytoczył:1)brak podstawy do uchylenia wyroku, bo rażąca surowość kary może uzasadnić tylko zmianę orzeczenia o karze, a nie jego uchylenie,2)okoliczność, że abolicja przewidziana w art. 8 ust. 4 ustawy o amnestii z dnia 27.IV.1956 r. nie odnosi się do wyroków prawomocnych w czasie wejścia w życie tej ustawy,3)okoliczność, że kary za przestępstwa wymienione w art. 8 ustawy o amnestii z dn. 27.IV.1956 r. orzeczone, lecz jeszcze nie wykonane, ulegają według treści art. 8 powołanej ustawy darowaniu, złagodzeniu lub zamianie,4)okoliczność, że abolicja ma zastosowanie jedynie do toczącego się postępowania, a więc tylko do postępowania przed wydaniem, wyroku pierwszej lub drugiej instancji, bo postępowanie wskutek rewizji nadzwyczajnej nie jest trzecią instancją i nie uchyla prawomocności wyroku,5)pogląd, że przepis art. 8 ust. 1 ustawy o amnestii, który stosuje się do postępowania w trybie rewizji nadzwyczajnej, odebrałby prawo jej założenia, bo założenie rewizji nadzwyczajnej jest wszczęciem postępowania w trybie rewizji nadzwyczajnej, art. zaś 3 ust. 1 zawiera zakaz wszczynania postępowania,6)okoliczność, że postępowanie karne prawomocnie ukończone odżywa wskutek rewizji nadzwyczajnej dopiero wskutek uchylenia wyroku prawomocnego; zmiana wyroku prawomocnego w orzeczeniu o karze w tej sytuacji nie wywołuje takiego skutku.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy w składzie Całej Izby Karnej zważył, co następuje:Rozstrzygnięcie poruszonego w pytaniu zagadnienia prawnego wymaga rozważenia kwestii:a)stosunku instytucji zmiany wyroku wskutek rewizji zwyczajnej lub nadzwyczajnej co do kary na korzyść czy na niekorzyść skazanego - do instytucji uchylenia wyroku,b)czasu, kiedy prawomocny wyrok skazujący traci swą prawomocność wskutek rewizji nadzwyczajnej.Ad a) Zmiana wyroku co do kary jest tylko ułatwioną formą procesową uchylania błędnego orzeczenia o karze i zastąpienia go orzeczeniem nowym.Instytucja ta przyjęta w procedurze do postępowania rewizyjnego po reformie w r. 1949 inaczej była określona w postępowaniu apelacyjnym i kasacyjnym, obowiązującym według Kodeksu postępowania karnego do 1.VII.1949 r. W postępowaniu tym przewidziane było zatwierdzenie lub uchylenie wyroku w całości lub w części, przy czym jeżeli chodzi o orzeczenie apelacyjne, to przewidziane było wydanie nowego orzeczenia co do winy i kary lub tylko co do kary (art. 499 i 529 k.p.k. w ówczesnym brzmieniu).Również i w obecnie obowiązujących Kodeksach postępowania karnego zmiana orzeczenia o karze nie zawsze odbywa się w drodze zmiany wyroku.Wojskowy Kodeks postępowania karnego nie pozwala podwyższyć kary w sądzie rewizyjnym.Obecnie w świetle noweli z dn. 21.XII.1955 r. Sąd Najwyższy nie ma prawa kary podwyższyć (art. 388 § 3 i 384 ust. 2 k.p.k.).Podwyższenie kary w Najwyższym Sądzie Wojskowym na mocy wyraźnego przepisu prawa, a w Sądzie Najwyższym (powszechnym) z mocy powiązania art. 388 § 3 z treścią art. 384 ust. 2 k.p.k. - może się odbyć (zgodnie z prawem) tylko przez uchylenie wyroku i wymierzenie nowej kary przez sąd orzekający.Zmiana kary wadliwej na karę właściwą mieści w sobie uchylenie kary uznanej za wadliwą i wymierzenie kary nowej. Jest więc w istocie swej uchyleniem orzeczenia o karze i zastąpieniem go nowym orzeczeniem.Ad b) Złożenie rewizji nadzwyczajnej przez jeden z organów do tego powołanych nie uchyla prawomocności zaskarżonego orzeczenia, nie powoduje samo przez się wstrzymania wykonania wyroku ani też innych skutków związanych z uchyleniem prawomocności.Uznając rewizję nadzwyczajną za bezzasadną, Sąd Najwyższy nie utrzymuje zaskarżonego wyroku w mocy, lecz uważając, że prawomocność wyroku nie została wzruszona, rewizję pozostawia bez uwzględnienia.Inaczej przedstawia się rzecz wówczas, gdy Sąd uzna rewizję za zasadną.Prawomocność wyroku gaśnie z chwilą powzięcia decyzji o uchyleniu wyroku lub też z chwilą powzięcia decyzji o jego zmianie.Orzeczenie o przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania lub zastąpienie uchylonego wyroku wyrokiem nowym bądź też wyrokiem o wymierzeniu nowej kary jest decyzją odrębną będącą następstwem uchylenia wyroku lub jego zmiany, która, zamieszczona w jednym akcie sądowym, łączy się z orzeczeniem uchylenia lub zmianą wyroku tylko ze względu na wyraźny przepis ustawy.Tak więc, decyzja o uchyleniu wyroku lub jego zmianie uchyla sama przez się prawomocność wyroku i powoduje nawiązanie do postępowania przed uprawomocnieniem się wyroku; dopiero w tym postępowaniu sąd wydaje orzeczenie nowe lub przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania bądź wymierza karę nową.Decyzja o uchyleniu lub zmianie prawomocnego wyroku powoduje, że wszczęte w swoim czasie postępowanie nadal się toczy i dlatego zgodnie z art. 8 ustęp 1 powołanej ustawy o amnestii podlega umorzeniu.Nie można się więc zgodzić z argumentami zwolenników tezy przeciwnej przytoczonymi w orzeczeniu Sądu Najwyższego, sygn. II KRn 430/56:a) Przede wszystkim błędnie i bez oparcia w ustawie twierdzi uzasadnienie tego wyroku, że abolicja z art. 8 ust. 1 stosuje się tylko do spraw wszczętych lub nie ukończonych w chwili wejścia w życie ustawy o amnestii, przez co rozumie postępowanie przygotowawcze i postępowanie sądowe w I i II instancji.Wyrok konceduje jednak zastosowanie abolicji w wypadku wad prawomocnego wyroku określonych w art. 383 k.p.k., tj. wówczas, kiedy wyrok ten zostanie uchylony z powodu tych wad wytkniętych, w rewizji nadzwyczajnej. Już ta sprzeczność rozumowania i jego założeń obala słuszność tezy wyroku.Wyrok przechodzi do porządku nad treścią art. 8 ust. 3 ustawy o amnestii, który przewiduje darowanie, złagodzenie lub zamianę - według zasad art. 3 ust. 1 i 4 - kar "już" orzeczonych (prawomocnie) w chwili wejścia w życie ustawy o amnestii. Widać z tego - w związku z art. 8 ust. 1, który nie pozwala wszczynać postępowania, a wszczęte nakazuje umarzać - że nowe kary za wspomniane przestępstwa po wejściu w życie ustawy o amnestii nie mogą być orzeczone. Takie kary, gdyby je orzeczono (błędnie!), nie znalazłyby w art. 8 ust. 3 podstawy do ich złagodzenia. Mogłoby się to stać chyba w drodze wnioskowania lub analogii, bo amnestia z art. 8 ust. 3 odnosi się do kar "już orzeczonych".b) Idąc po linii rozumowania przytoczonego orzeczenia trzeba by przyjąć, że przede wszystkim w Najwyższym Sądzie Wojskowym w razie uwzględnienia rewizji nadzwyczajnej co do kary założonej na niekorzyść skazanego trzeba wyrok uchylić i postępowanie umorzyć, natomiast w Najwyższym Sądzie (powszechnym) trzeba karę podwyższyć i jeżeli kara ta przekracza pięć lat pozbawienia wolności, tylko w części ją złagodzić.Ustawę amnestyjną wydano dla wszystkich skazanych sądzonych zarówno w sądach powszechnych, jak też w sądach wojskowych. Taka nierównomierność zależna od właściwości sądu nie jest dopuszczalna.Jak wyżej wspomniano, rewizja nadzwyczajna nie wszczyna postępowania karnego, lecz wszczyna jedynie postępowanie mające na celu rozpoznanie rewizji nadzwyczajnej. Dopiero decyzja o uwzględnieniu rewizji nawiązuje do postępowania karnego wszczętego aktem oskarżenia i zakończonego prawomocnym wyrokiem pierwszej lub drugiej instancji.Uznanie rewizji nadzwyczajnej za zasadną wzrusza wyrok wadliwy w części dotyczącej winy lub kary. Odbywa się to już w toku postępowania będącego kontynuacją postępowania karnego poprzednio prawomocnie ukończonego i wznowionego wskutek decyzji sądu.Tak wznowione postępowanie powinno być umorzone w sprawach, o których mowa w art. 8 ustawy o amnestii, na mocy wyraźnego i kategorycznego przepisu art. 8 ust. 1 ustawy o amnestii, którego nie można wykładać w oderwaniu od omówionego poprzednio ustępu 3 tegoż artykułu, bo obydwa te ustępy normują całość zagadnienia.Wspomniany nakaz umorzenia toczącego się postępowania stanowi ujemną przesłankę procesową przewidzianą w art. 383 pkt 4 w związku z art. 378 § 1 pkt 1 i art. 3 k.p.k., powodującą obowiązek sądu, nakazany we wspomnianym art. 383 pkt 4 k.p.k., uchylenia zaskarżonego wyroku.Uchylenie wyroku z tego powodu musi doprowadzić w świetle art. 8 ust. 1 ustawy o amnestii do umorzenia postępowania.Z tych powodów uchwalono jak w sentencji.