IV CR 258/55

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Ignatowicz. Sędziowie: S. Piotrowski, T. Byliński (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Józefa R. przeciwko Tomaszowi W. i Mazurskim Zakładom Przemysłu Drzewnego w O. o zapłatę, po rozpoznaniu rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 30 listopada 1954 r.,zaskarżony wyrok zmienił i wymienioną w nim kwotą 5.897 zł zasądził na rzecz powoda od obu pozwanych solidarnie.Uzasadnienie faktyczneW dniu 26 lutego 1949 r. samochód ciężarowy, stanowiący własność Mazurskich Zakładów Przemysłu Drzewnego w O., prowadzony przez pozwanego Tomasza W., najechał na powoda, w wyniku czego doznał on złamania kości miednicy, pęknięcia cewki moczowej i pęcherza oraz obrażeń twarzy.W związku z tym powód domagał się zasądzenia na jego rzecz od obu pozwanych solidarnie sumy 606.000 zł w starej walucie, na którą to kwotę składa się zadośćuczynienie za cierpienia fizyczne i krzywdę moralną (500.000 zł), utrata zarobku (76.100 zł) i odszkodowanie za zniszczone ubranie (29.900 zł).Zaskarżonym wyrokiem Sąd Wojewódzki zasądził na rzecz powoda jedynie od pozwanego Tomasza W. sumę 5.897 zł (w nowej walucie), a w stosunku do pozwanych Zakładów powództwo oddalił.Sąd ustalił, że wypadek, o którym mowa, nastąpił w drodze do W., jaką przebywał samochód w celu przywiezienia ze stacji kolejowej brata pracownika pozwanych Zakładów, Jana B. Koszty tego przejazdu pokrył B., wpłacając do kasy przedsiębiorstwa 1.600 zł jako należność za benzynę,W oparciu o te ustalenia Sąd Wojewódzki uznał, że pozwane Zakłady nie ponoszą, z mocy art. 153 § 2 k.z., odpowiedzialności za szkodę, albowiem samochód w tymże dniu oddany był przez nich do użytku Jana B., przypozwanego w sprawie niniejszej, na jego własny rachunek i niebezpieczeństwo.W rewizji powód wnosi o zmianę tego wyroku i zasądzenia wymienionej w nim kwoty od obu pozwanych solidarnie. Rewizja jest uzasadniona.Słusznie bowiem zarzuca w niej skarżący, ze Sąd Wojewódzki, oddalając powództwo w stosunku do pozwanych Zakładów, naruszył przepis art. 153 § 2 k.z. Naruszenie tego przepisu polega na błędnej jego wykładni.O tym, czy oddanie przez właściciela swego pojazdu mechanicznego do użytku innej osobie nastąpiło na jej własny rachunek i niebezpieczeństwo, decyduje istota danego zobowiązania, którą trzeba oceniać w zależności od stanu faktycznego konkretnego przypadku. Przy ocenie tej należy mieć jednakże na uwadze to, że właściciele pojazdów mechanicznych poruszanych za pomocą sił przyrody ponoszą odpowiedzialność wobec osób trzecich za wyrządzone im ruchem tychże pojazdów szkody na zasadzie ryzyka. Przyjęcie zaś tego rodzaju odpowiedzialności podyktowane jest przede wszystkim względami na interes osób trzecich, między innymi tym, że skoro posługiwanie się takimi pojazdami zapewnia ich właścicielom większe korzyści materialne lub choćby tylko moralne, to słusznie należało przyjąć, że także i koszty z tym związane (w myśl zasady "eius damnum, cuius commodum") powinien ponosić korzystający, a nie osoba trzecia, która zazwyczaj jest też i ekonomicznie słabsza (por. motywy Komisji Kodyfikacyjnej do art. 152 i n. k.z.).Dotyczy to także osób, którym pojazdy mechaniczne oddane zostały do użytku na ich własny rachunek i niebezpieczeństwo, albowiem odpowiedzialność ich opiera się również na tytule ryzyka.Z powyższego więc wynika, że o oddaniu przez właściciela pojazdu mechanicznego innej osobie na jej własny rachunek i niebezpieczeństwo może być mowa jedynie w tym wypadku, gdy oddanie to nastąpiło z jednoczesnym pozbyciem się przez właściciela wszelkiego wpływu na ruch tegoż pojazdu i w takich warunkach, które umożliwiałyby tejże osobie jego eksploatacje w pełnym zakresie, tj. pozostawienie jej całkowitej swobody w dysponowaniu pojazdem, osiąganie z tego korzyści, ponoszenie wszelkich kosztów itp., co ma np. miejsce przy umowie dzierżawy lub użytkowania.Użyczenie natomiast przez przedsiębiorstwo samochodu swemu pracownikowi za zwrotem kosztów benzyny dla załatwienia określonej potrzeby tegoż pracownika, z braku wyżej wymienionych przesłanek, nie oznacza oddania mu pojazdu na jego własny rachunek i niebezpieczeństwo w rozumieniu art. 153 § 2 k.z., chociażby nawet w umowie talk postanowiono.Przepisy kodeksu zobowiązań o odpowiedzialności za szkody w związku z użyciem sił przyrody (art. 152-156 k.z.), mające przede wszystkim na celu ochronę osób trzecich, posiadają charakter bezwzględnie obowiązujący, a zatem postanowienia ich nie mogą być zmieniane umową stron (art. 155 k.z.). Umowa taka, jako sprzeczna z ustawą, byłaby bowiem z mocy samego prawa nieważna (art. 41 § 1 przep. og. pr. cyw.). Poza tym, z punktu widzenia interesu osób trzecich, którym wyrządzono szkodę na osobie lub mieniu, nie jest obojętne, kto wobec nich będzie ponosił odpowiedzialność materialną za szkodę. Wchodzi tu bowiem w grę kwestia stanu majątkowego osoby zobowiązanej do odszkodowania, które zazwyczaj łączy się ściśle z osiąganiem przez tę osobę korzyści (w sensie ekonomicznym) z posługiwania się siłami przyrody. Korzyść tę natomiast uzyskać może w pełni jedynie ta osoba nie będąca właścicielem), która ma możność eksploatacji pojazdu w nieograniczonym przez właściciela zakresie.Zauważyć w końcu należy, że okólnik Nr 4 Prezesa Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1950 r. (Mon. Pol. Nr A-17, poz. 177), zezwalając w § 8 instytucjom uspołecznionym na oddanie w pewnych warunkach samochodu pracownikowi do pozasłużbowego użytku za zwrotem kosztów użycia (efektywnych wydatków, nie licząc kosztów amortyzacji oraz kosztów stałych), nie zastrzega, jak w § 7, że oddanie to następuje na "koszt i ryzyko" tegoż pracownika.Skoro w sprawie niniejszej nie ma uchybień procesowych, a zachodzi jedynie naruszenie przez Sąd pierwszej instancji prawa materialnego, zaskarżony wyrok należało zmienić i orzec jak w sentencji.