IV CR 1338/55

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Izabeli S. przeciwko Leonowi S. o ustalenie, złożenie rachunków i zapłatę, po rozpoznaniu rewizji powódki od wyroku Sądu Powiatowego w Szubinie z dnia 22 września 1955 r., zaskarżony wyrok uchylił i sprawę Sądowi Powiatowemu w Szubinie do ponownego rozpoznania przekazał, przy czym rozpoznanie żądań objętych punktem II i III pozwu powinno nastąpić w odrębnej sprawie w postępowaniu niespornym.Uzasadnienie faktyczneStrony są małżeństwem od 1938 r.W pozwie wniesionym w 1954 r. powódka zgłosiła następujące żądania:"I. Ustala się, że na zasadzie obowiązującej strony wspólności ustawowej jest wspólnym majątkiem stron jako małżonków prowadzony na nazwisko pozwanego mechaniczny warsztat stolarski wraz z całym urządzeniem, a w szczególności następującymi maszynami:1) jedną heblarką grubościową,2) jednym frezerem na postumencie żelaznym,3) jedną kombinowaną maszyną,a) taśmówką,b) heblarką,c) świdrem,d) frezerem,4) jedna szlifierką elektryczną,5) dwoma elektrycznymi motorami,6) kozłami do fornierowania z żelaznymi płytami,7) pięcioma warsztatami stolarskimi, wraz z kompletnymi do nich narzędziami,8) dwoma żelaznymi piecami i rurami do ogrzewania,9) 5-6 cbm desek stolarskich różnych długości i szerokości,10) 20-30 arkuszami sklejki,11) okuciem meblowym, okuciem okiennym, klejem stolarskim, szerlakiem, farbami, lakierem, pokostem itp. wartości około 5.000 zł,12) jedną maszynką do przyrzynania ram do obrazów.II. Zasądza pozwanego na złożenie powódce rachunku z zarządu wspólnego majątku za czas od dnia 1 listopada 1953 r.III. Zasądza pozwanego na zapłacenie powódce sumy 9.000 zł wraz z 8% od dnia zawisłości pozwu".W uzasadnieniu tych żądań powódka twierdziła, że przedmioty wymienione w punkcie I zostały nabyte w czasie trwania małżeństwa i wchodzą w skład majątku wspólnego, czemu jednak pozwany przeczy i nie dopuszcza powódki do zarządu oraz udziału w dochodach.Pozwany żądał oddalenia powództwa zarzucając, że sporne przedmioty nie są objęte wspólnością ustawową, gdyż są mu potrzebne jako stolarzowi do wykonywania zawodu.Sąd Powiatowy oddalił powództwo.Rozpoznając rewizję powódki Sąd Wojewódzki przedstawił w trybie art. 388 k.p.c. Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia nasuwające się w sprawie zagadnienia prawne.Sąd Najwyższy w składzie trzech sędziów przejął sprawę do rozpoznania we własnym zakresie i przedstawił składowi siedmiu sędziów tegoż sądu następujące pytanie prawne:"W drodze jakiego postępowania (niespornego czy spornego) winny być rozpoznawane sprawy o ustalenie, czy dany przedmiot wchodzi w skład majątku objętego wspólnością ustawową".Uchwała z dnia 26 sierpnia 1955 r. I CO 28/55, wpisaną do księgi zasad prawnych, skład siedmiu sędziów udzielił następującej odpowiedzi:"Żądanie wydania orzeczenia, że dany przedmiot należy (lub nie należy) do majątku objętego wspólnością ustawową, podlega rozpoznaniu w drodze postępowania spornego".Uzasadnienie prawneUwzględniając treść powyższej uchwały Sąd Najwyższy przy rozpoznaniu rewizji powódki zważył, co następuje:Wbrew poglądowi zaskarżonego wyroku "mechaniczny warsztat stolarski", o który chodzi w sprawie, nie może być zaliczony do przedmiotów nie objętych wspólnością ustawową w rozumieniu art. 21 § 2 kod. rodz. Za "przedmioty potrzebne do wykonywania zawodu" mogą być uważane tylko narzędzia potrzebne małżonkowi - w związku z jego zawodem - do wykonywania osobistej pracy. Nie można do nich w żadnym razie zaliczyć środków produkcji wchodzących w skład przedsiębiorstwa, zatrudniającego poza małżonkiem także dalszych pracowników. Według zaświadczenia złożonego przez pozwanego, zatrudnia on w warsztacie czeladnika, a nadto "szkoli" w nim dwóch uczniów.Żądanie ustalenia wymienione w punkcie I pozwu jest więc uzasadnione. Sąd Najwyższy nie może jednak uwzględnić sam tego żądania wobec braku ustaleń co do tego, czy w skład warsztatu mechanicznego wchodzą rzeczywiście te przedmioty, które wymienione są w pozwie.W celu dokonania tego ustalenia i rozstrzygnięcia w postępowaniu spornym o żądaniu wymienionym w pozwie w punkcie I sprawa musi być przekazana do ponownego rozpoznania.O ile chodzi o żądania objęte punktem II i III pozwu, to w tym zakresie Sąd Powiatowy wychodząc z błędnych założeń żadnych ustaleń i rozważań nie poczynił. Także więc w tej części zaskarżony wyrok nie może być utrzymany w mocy i musi nastąpić przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, przy czym jednak rozpoznanie to powinno nastąpić w odrębnej sprawie w postępowaniu niespornym. Właściwość tego trybu postępowania wynika z zasad następujących.Z mocy art. 22 kod. rodz. każdy z małżonków może wykonywać samodzielnie zwykły zarząd majątkiem objętym wspólnością ustawową.W stosunku zewnętrznym wobec osób trzecich skuteczność dokonanej przez małżonka czynności z powyższego zakresu nie jest zależna od zgody współmałżonka. Natomiast w stosunku wewnętrznym między małżonkami każdy z nich powinien uwzględnić wyraźną czy dorozumianą wolę współmałżonka. Zarząd majątkiem wspólnym wchodzi bowiem, o ile nie idzie o czynność o szczególnie małym znaczeniu, w zakres istotnych spraw rodziny, o których małżonkowie rozstrzygają wspólnie, przy czym w braku porozumienia każdy z nich może zwrócić się do sądu o rozstrzygnięcie w trybie postępowania niespornego (art. 15 kod. rodz. i art. 2 ustawy o postępowaniu niespornym w sprawach rodzinnych oraz z zakresu kurateli). Dotyczy to w szczególności i rozstrzygnięcia aktualnego w sprawie w związku z żądaniem punktu II i III pozwu, czy potrzebne jest złożenie przez jednego z małżonków drugiemu rachunku z zarządu wspólnym majątkiem i jak powinny być zużywane dochody z tego majątku, a między innymi, czy i jaka część tych dochodów powinna być obracana na utrzymanie małżonków. W tym trybie postępowania sąd może rozstrzygać w szczególności o roszczeniu jednego z małżonków, by współmałżonek wypłacił do jego rąk część dochodu uzyskanego z majątku wspólnego, potrzebną dla pokrycia kosztów utrzymania małżonka występującego z takim roszczeniem. W wyżej powołanej uchwale składu siedmiu sędziów zostało wyjaśnione, że z art. 15 kod. rodz. nie wynika zasada, by nie mógł on znaleźć zastosowania, gdy przedmiot rozstrzygnięcia o istotnych sprawach rodziny, czy to przez samych małżonków, czy przez sąd, obejmuje określone roszczenie.Należy wyjaśnić, że nietrafny jest pogląd Sądu Powiatowego, iż powódka może żądać tylko alimentów od pozwanego, nie może natomiast żądać "współudziału w zyskach". Kolejność jest właśnie odwrotna. Jeśli małżonek może koszty swego utrzymania pokryć w całości lub częściowo z dochodów z majątku objętego wspólnością ustawową, to nie może z reguły dochodzić alimentów od drugiego małżonka, choćby był niezdolny do pracy. Alimenty wchodzą w grę w takim razie, gdy własne możliwości zarobkowe i majątkowe nie pozwalają na pokrycie usprawiedliwionych potrzeb małżonka, przy czym należy uwzględnić tak majątek "osobisty", jak i "wspólny". Przy zasądzaniu alimentów uwzględnia się też, gdy chodzi o ocenę możliwości zarobkowych i majątkowych zobowiązanego współmałżonka, tylko jego majątek osobisty, a nie majątek objęty wspólnością.