I CR 307/55

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Michaliny, Feliksa, Czesława, Piotra, Stanisława i Władysława T. przeciwko Annie, Anatoliuszowi, Michałowi i Ninie D. o wydanie nieruchomości, po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Białymstoku z dnia 21 września 1954 r.,uchylił zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo główne i oddalającej powództwo wzajemne, jak również wyrok Sądu Powiatowego w Białymstoku z dnia 23/26 kwietnia 1954 r. w części oddalającej powództwo o wydanie nieruchomości i uwzględniającej powództwo wzajemne i sprawę w tym zakresie przekazał Sądowi Powiatowemu w Białymstoku do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePostanowieniem Rady Technicznej Komitetu Wykonawczego Rady Miejskiej Delegatów Pracujących przy Miejskim Komitecie Gospodarczym m. Białegostoku z dnia 14 marca 1941 r., zatwierdzonym przez Prezesa Miejskiego Komitetu Wykonawczego, spadkodawcy pozwanych, Janowi D., nadana została w celu zabudowy działka gruntu o powierzchni 1.200 m2 położona w Białymstoku, na której wzniósł on użytkowany obecnie przez pozwanych drewniany dom mieszkalny i budynek gospodarczy.Powodowie, spadkobiercy Piotra T., właściciela części powyższej działki o powierzchni 1.060 m2, w ostatecznym sformułowaniu konkluzji pozwu żądali stwierdzenia ich prawa własności wspomnianej działki oraz zobowiązania pozwanych do jej wydania. Pozwani zaś, wnosząc o oddalenie powództwa, w pozwie wzajemnym na podstawie art. 73 § 2 pr. rzecz. żądali przeniesienia na ich rzecz prawa własności spornej działki za zapłatą zwykłej ceny.Sąd Powiatowy w Białymstoku wyrokiem z dnia 23 kwietnia 1954 r. powództwo główne oddalił, a uwzględniając powództwo wzajemne przyznał pozwanym prawo własności działki o obszarze 1.060 m2 za zapłatą na rzecz powodów kwoty 19.080 zł, płatnej w pięciu ratach rocznych. W rewizjach wniesionych od powyższego wyroku powodowie zarzucali naruszenie art. XXVI przep. wpr. pr. rzecz., art. 73 § 2 pr. rzecz. oraz art. 3 przep. og. pr. cyw., wnosząc o uwzględnienie ich roszczeń i oddalenie powództwa wzajemnego, pozwani zaś kwestionowali określenie przez Sąd Powiatowy wartości gruntu, stojąc na stanowisku, że szacunek powinien być dokonany na podstawie niższych stawek, przewidzianych w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1952 r. w sprawie ustalenia norm szacunkowych dla nieruchomości nabywanych w celu realizacji narodowych planów gospodarczych (Dz. U. Nr 52, poz. 339).Sąd Wojewódzki w Białymstoku wyrokiem z dnia 21 września 1954 r. wyrok Sądu Powiatowego zmienił, zobowiązał pozwanych do wydania powodowi spornej nieruchomości, oddalając powództwo o ustalenie prawa jej własności oraz oddalając powództwo wzajemne.Sąd Wojewódzki stanął na stanowisku, że art. 73 § 2 pr. rzecz. nie może być w danym wypadku stosowany z uwagi na to, że budynek wzniesiony został w 1941 r., w związku z czym "do powstałego na skutek tego faktu prawa rzeczowego powinny być zastosowane obowiązujące w tym czasie przepisy tomu X, cz. I Zawodu Praw, a mianowicie art. 387, 628 i 637, a nie dekretu o prawie rzeczowym".Poza tym, zdaniem Sądu Wojewódzkiego, art. 73 § 2 pr. rzecz. nie mógł być zastosowany także dlatego, że spadkodawca pozwanych Jan D. musiał "dokładnie wiedzieć o tym, że buduje dom na cudzym gruncie", że uzyskane przez niego zezwolenie na budowę "nie mogło spowodować przejścia prawa własności nieruchomości", że zatem jego zła wiara jest oczywista oraz że działanie jego miało charakter bezprawny, gdyż będąc właścicielem innej parceli wykorzystując nieobecność spadkodawcy powodów wzniósł dom na ich działce. Wreszcie Sąd Wojewódzki podkreślił, że przeciwko zastosowaniu art. 73 § 2 pr. rzecz. przemawiałaby również nieznaczna różnica między wartością placu i domu.Powyższy wyrok Sądu Wojewódzkiego w Białymstoku zaskarżył Minister Sprawiedliwości rewizją nadzwyczajną, w której wnosi o jego uchylenie i oddalenie rewizji powodów oraz merytoryczne rozpoznanie rewizji pozwanych lub o uchylenie wyroków obu instancji i przekazanie sprawy Sądowi Powiatowemu w Białymstoku do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneRozpoznając rewizję nadzwyczajną Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Skarżący słusznie zarzuca, że Sąd Wojewódzki błędnie uznał, iż art. 73 § 2 pr. rzecz. nie ma w danym wypadku zastosowania wobec wzniesienia budynków przez spadkodawcę pozwanych w 1941 r. pod rządem przepisów t. X, cz. I Zawodu Praw. Jak to już bowiem wyjaśnił Sąd Najwyższy w orzeczeniu II C. 1418/53 z dnia 3 grudnia 1953 r. ("Orzecznictwo Sądu Najwyższego", zeszyt I z 1955 r., poz. 6), którego stanowisko podziela Sąd Najwyższy w obecnym składzie, art. 73 § 2 pr. rzecz. ma także zastosowanie w wypadku, gdy posiadacz w dobrej wierze wzniósł na cudzej nieruchomości budowlę przed dniem wejścia w życie prawa rzeczowego.Nie można natomiast zgodzić się z zapatrywaniem rewizji nadzwyczajnej, iż dla stosowania art. 73 § 2 pr. rzecz. decydująca jest okoliczność, czy budujący na cudzym gruncie był "w dobrej wierze co do tego, iż służy mu prawo postawienia budynku na cudzym gruncie". Zagadnienie to w sposób odmienny rozstrzygnięte zostało w uchwale składu 7 sędziów I CO. 14/55, z dnia 25 maja 1955 r., która stwierdza, że roszczenie z art. 73 § 2 pr. rzecz. "służy tylko posiadaczowi nieruchomości w dobrej wierze". Nietrafność powyższego założenia rewizji nadzwyczajnej nie podważa jednak opartego na nim zarzutu, że Sąd Wojewódzki nie miał podstaw do uznania, że spadkodawca pozwanych, Jan D., był w złej wierze. W szczególności nie mogła stanowić dostatecznej przesłanki takiego wniosku okoliczność, na którą powołuje się zaskarżony wyrok, iż uzyskane przez Jana D. zezwolenie na budowę "nie mogło spowodować przejścia własności nieruchomości". Ustalając na tej podstawie oczywistą złą wiarę Jana D. Sąd Wojewódzki nie miał na uwadze zasadniczej odmienności systemu prawnego państwa radzieckiego w zakresie przepisów o własności od systemu prawa burżuazyjnego. To pominięcie zaś musiało w sposób decydujący wpłynąć na wynik rozumowania w tym przedmiocie, skoro kwestia dobrej czy złej wiary posiadacza gruntu zależy nie od obiektywnych skutków prawnych czynności, w wyniku której nastąpiło objęcie posiadania, lecz od stanu świadomości posiadacza, który jest w dobrej wierze, jeśli konkretne okoliczności usprawiedliwiają jego przekonanie, iż obejmuje grunt na prawach właściciela, choćby w rzeczywistości mniemanie to okazało się błędne. Prawidłowa ocena kwestii dobrej czy złej wiary Jana D. wymagała zatem uwzględnienia, że przydział działki pod budowę domu mieszkalnego przez państwowe organy radzieckie ma charakter przekazania obywatelowi tejże działki do wyłącznego, pełnego i nie ograniczonego w czasie władania, pod względem swego faktycznego zakresu zbliżonego do treści prawa własności, co wbrew poglądowi zaskarżonego wyroku może przemawiać za tym, iż uzyskujący w tych warunkach przydział gruntu staje się jego posiadaczem w dobrej wierze.Zasadnie również kwestionuje rewizja nadzwyczajna wadliwość ubocznego argumentu zaskarżonego wyroku co do braku koniecznej przesłanki roszczenia z art. 73 § 2 pr. rzecz., jaką stanowi wymóg znacznej różnicy między wartością budynków a wartością zabudowanego gruntu. Wniosek Sądu Wojewódzkiego w tym przedmiocie powzięty został bez rozważenia i ustosunkowania się do tej części rewizji pozwanych, która zarzuca, że szacunek spornego gruntu określony został w sposób nieprawidłowy. Pogląd pozwanych, że miarodajne dla określenia wartości gruntu, są normy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1952 r. (Dz. U. Nr 52, poz. 339), nie jest trafny, skoro art. 73 § 2 pr. rzecz. mówi o zapłacie zwykłej ceny, a brak podstaw do przyjęcia, że sporna nieruchomość przeznaczona jest na cele narodowego planu gospodarczego. Niemniej jednak nie mogła stanowić dostatecznej podstawy szacunku gruntu ogólnikowa informacja o "cenie prywatnej za 1 m2", nie zawierająca wskazania źródeł wiadomości w tym zakresie, których wiarogodność mogła by być przez sąd orzekający w toku postępowania dowodowego sprawdzona. Poza tym prawidłowe określenie stosunku wzajemnego między wartością gruntu a budynku wymagało, aby szacunek obu tych obiektów dokonany był na podstawie tych samych kryteriów, co w danym wypadku nie miało miejsca, skoro oszacowanie wartości budynków nastąpiło na podstawie urzędowej wyceny poszczególnych elementów w odpowiednich przepisach, oszacowanie zaś gruntu - według nie wyjaśnionej bliżej "ceny prywatnej".Wreszcie nadmienić należy, że niezależnie od wskazanych poprzednio wadliwości zaskarżone rozstrzygnięcie wykazuje tę jeszcze lukę, iż uwzględnienie roszczenia powodów o wydanie nieruchomości nastąpiło w oderwaniu od sytuacji osobistej i majątkowej stron, która wymagała bardziej szczegółowego ustalenia, bez zanalizowania charakteru własności budynków wzniesionych na spornym gruncie i bez rozważenia, czy w okolicznościach sprawy roszczenie powodów w świetle zasad współżycia społecznego w Państwie Ludowym zasługuje na ochronę prawną, lub też czy względy, o których wyżej mowa, nie usprawiedliwiają potrzeby ograniczenia tej ochrony, choćby np. w postaci udzielenia pozwanym odpowiedniego terminu, który by stworzył dla nich bardziej dogodne możliwości dostosowania się do nowej sytuacji.Z tych zasad Sąd Najwyższy na mocy art. 398 w związku z art. 384 k.p.c. orzekł jak w sentencji.