I CO 5/55

Uzasadnienie faktyczneW uchwale Całej Izby Cywilnej z dnia 26 kwietnia 1952 r. C. Prez. 798/51 (opublikowanej w Zbiorze Orzeczeń Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 1952 r., zeszyt I, poz. 1) Sąd Najwyższy ustalił wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w przedmiocie stosowania art. 30 Kod. rodz. Na podstawie obserwacji orzecznictwa sądów w sprawach o rozwód Sąd Najwyższy stwierdza, że niejednokrotnie zdarzają się także błędy przy stosowaniu art. 29 Kod. rodz. Orzecznictwo sądów w tym zakresie jest niejednolite. Taki stan rzeczy powoduje, że orzecznictwo sądowe w sprawach rozwodowych nie spełnia w sposób dostateczny swego zadania kształtowania właściwych poglądów moralnych obywateli w zakresie stosunków małżeńskich.Z tych powodów Sąd Najwyższy na posiedzeniu Całej Izby Cywilnej na wniosek Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 grudnia 1954 r. po wysłuchaniu wniosków zastępcy Ministra Sprawiedliwości i zastępcy Prokuratora Generalnego Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej uchwalił z mocy art. 24 § 1 Prawa o ustroju sądów powszechnych następujące wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w zakresie stosowania art. 29 Kod. rodz.I1)Zgodnie z art. 29 § 1 Kod. rodz., zasadniczą przesłanką orzeczenia rozwodu jest istnienie powstałego z ważnych powodów zupełnego i trwałego rozkładu pożycia małżonków. Dlatego też w każdej sprawie o rozwód sąd obowiązany jest przede wszystkim wyjaśnić, czy rozkład istotnie nastąpił.2)Pożycie małżeńskie wyraża się w szczególnego rodzaju wspólnocie duchowej, fizycznej i gospodarczej. W zasadzie ustanie któregokolwiek z elementów tej wspólnoty należy uznać za objaw rozkładu pożycia, nie przesądzając na podstawie tego tylko objawu stopnia rozkładu. Jednakże ustanie wspólnoty fizycznej lub gospodarczej może w konkretnym przypadku nie stanowić objawu rozkładu, jeżeli wynika ono z okoliczności niezależnych od małżonków lub z ich zgodnej woli uzasadnionej okolicznościami życiowymi. Przykładem takiej sytuacji może być ustanie współżycia fizycznego na skutek choroby małżonka, rozłączenie małżonków spowodowane pobytem w szpitalu, długotrwałym wyjazdem służbowym, pracą zarobkową małżonków w różnych odległych od siebie miejscowościach, itp. Brak natomiast wspólnoty duchowej (jej istnienie może się przejawiać nawet tylko w korespondencji) będzie zawsze objawem rozkładu pożycia.3)Do uznania, że między małżonkami brak jest wspólnoty duchowej nie jest konieczne stwierdzenie wrogiego lub choćby niechętnego stosunku ich do siebie. Zachowanie poprawnych stosunków, utrzymywanie kontaktów w interesie wspólnych dzieci itp. nie musi koniecznie oznaczać, iż więź duchowa małżonków została utrzymana i rozkład pożycia nie istnieje. Chodzi bowiem nie o jakąkolwiek więź duchową pomiędzy dwojgiem ludzi, lecz o więź charakterystyczną dla duchowej wspólnoty małżeńskiej.II1)Rozkład jest zupełny, gdy nie istnieje między małżonkami więź duchowa, fizyczna ani gospodarcza. Gdy jednak przy zupełnym braku więzi duchowej i fizycznej pozostały pewne elementy więzi gospodarczej, rozkład pożycia może być mimo to uznany za zupełny, jeśli utrzymanie elementów więzi gospodarczej (np. wspólnego mieszkania) wywołane zostało szczególnymi okolicznościami. Natomiast nawet sporadyczne tylko stosunki fizyczne między małżonkami z reguły będą wskazywać, że rozkład pożycia nie jest jeszcze zupełny.2)Do uznania, że rozkład jest trwały nie jest konieczne stwierdzenie, że powrót małżonków do pożycia jest bezwzględnie wyłączony. Wystarczy oparta na doświadczeniu życiowym ocena, że w okolicznościach sprawy powrót małżonków do wspólnego pożycia nie nastąpi. Należy przy tym mieć na uwadze indywidualne cechy charakteru małżonków.III1)Trafna ocena trwałości rozkładu pożycia stron wymaga wyjaśnienia powodów, które wywołały rozkład. Jako założenie należy przyjąć, że tylko ważne powody mogą doprowadzić do powstania zupełnego i trwałego rozkładu. Za ważne powody można uznać takie tylko zachowanie się lub stan (np. zdrowia) stron, które w świetle doświadczenia życiowego zazwyczaj rozkład pożycia małżeńskiego wywołują i według zasad moralności socjalistycznej mogą być uznane za ważne powody rozkładu pożycia.2)Przy wyjaśnianiu powodów rozkładu pożycia małżeńskiego oraz jego zupełności i trwałości należy mieć na względzie, że wprawdzie czasem jedno zdarzenie bywa powodem rozkładu, zazwyczaj jednak takim powodem są fakty powtarzające się albo fakty różnego rodzaju. Poszczególne fakty (jak np. trwała odmowa współżycia małżeńskiego) mogą być skutkiem innych faktów, niezależnie jednak od tego same mogą także stanowić ważny powód rozkładu.3)W przypadku, gdy sąd na podstawie okoliczności sprawy ocenia rozkład pożycia jako zupełny, a strony podają jako powody rozkładu okoliczności błahe, sąd powinien przede wszystkim poddać kontroli swój wniosek co do zupełności rozkładu. Jeżeli zdania w tym zakresie nie zmieni, a istotnie ważnych powodów rozkładu, innych niż podane przez strony, nie stwierdzi, z reguły powinien dojść do wniosku o nietrwałości rozkładu pożycia stron, a w konsekwencji oddalić powództwo o rozwód.4)Wyjaśnienie, jakie powody i po czyjej stronie istniejące wywołały rozkład pożycia, ma szczególne znaczenie z uwagi na art. 30 § 1 Kod. rodz. zakazujący orzekania rozwodu na żądanie małżonka wyłącznie winnego bez zgody małżonka pozwanego. Zakaz zawarty w art. 30 § 1 Kod. rodz. dotyczy sytuacji, kiedy po stronie pozwanego nie ma żadnych ważnych powodów rozkładu pożycia ani zawinionych, ani niezawinionych, a po stronie powoda zachodzą zawinione ważne powody, które rozkład pożycia stron wywołały. Jeżeli zatem po stronie powoda istnieje zawiniona ważna przyczyna, po stronie zaś pozwanego niezawiniona ważna przyczyna, art. 30 § 1 Kod. rodz. nie ma zastosowania i do orzeczenia rozwodu z winy powoda nie jest konieczna zgoda pozwanego.IV1)W przypadku uznania przez pozwanego w sprawie o rozwód żądania pozwu postępowanie może być ograniczone z mocy art. 430 k.p.c. do przesłuchania stron. Takie ograniczenie postępowania dowodowego nie zwalnia jednak sądu od obowiązku badania, czy rozkład pożycia stron rzeczywiście istnieje oraz czy jest on zupełny i trwały. Możliwe jest to tylko po wyjaśnieniu rzeczywistych powodów rozkładu. Jakkolwiek bowiem zgodne żądanie orzeczenia rozwodu może wskazywać na istnienie rozkładu pożycia stron, nie jest jednak wyłączone, iż takie żądanie wynika tylko z chwilowych zadrażnień. Od badania, czy rozkład pożycia jest zupełny i trwały, nie zwalnia także sądu zgodny wniosek stron o zaniechanie orzekania o winie.2)Jeżeli jednak po należytym wyjaśnieniu sprawy sąd dojdzie do wniosku, że rozkład pożycia stron jest zupełny i trwały, nie stanowi przeszkody do orzeczenia rozwodu ani krótkotrwałość pożycia małżeńskiego, ani też okoliczność, że strony w ogóle pożycia nie podjęły.V1)Gdy w małżeństwie są małoletnie dzieci, prawidłowe rozstrzygnięcie sprawy o rozwód wymaga szczegółowego rozważenia, czy na skutek rozwodu dobro dzieci nie ucierpi. Jeśli okoliczności sprawy wniosek taki usprawiedliwiają, rozwód nie jest dopuszczalny (art. 29 § 2 Kod. rodz.). Należy zwrócić uwagę, że chodzi tu nie o skutki rozkładu pożycia, który zawsze sytuację małoletnich dzieci pogarsza, lecz o skutki samego rozwodu. Oddalenie powództwa o rozwód na podstawie art. 29 § 2 Kod. rodz. musi być zatem oparte na ustaleniu konkretnych okoliczności, z których wynika, że orzeczenie rozwodu byłoby sprzeczne z dobrem małoletnich dzieci.2)Szczególna uwaga, jakiej Państwo Ludowe udziela sprawom młodzieży oraz społeczne znaczenie małżeństwa i rodziny zapewniającej dzieciom dodatnie warunki życia i rozwoju, zobowiązują sądy do najpełniejszego korzystania z wszelkich dostępnych środków procesowych, które umożliwiają i warunkują wszechstronne wyjaśnienie okoliczności koniecznych do oceny, czy na skutek rozwodu nie ucierpiałoby dobro małoletnich dzieci. Wymaga to aktywnej postawy przewodniczącego i sądu, która między innymi powinna znajdować wyraz w szerokim stosowaniu art. 218 § 1 i art. 236 k.p.c., jak również szczegółowego i wnikliwego rozważenia w uzasadnieniu wyroku wyniku przeprowadzonych dowodów i to zarówno tych, które mogą prowadzić do wniosku o niedopuszczalności rozwodu ze względu na dobro małoletnich dzieci, jak i takich, które przemawiają przeciwko temu wnioskowi.3)Istnienie małoletnich dzieci powinno być w szerokim zakresie uwzględniane przy rozważaniu kwestii dopuszczalności rozwodu na podstawie art. 30 § 2 Kod. rodz. Wspomniane na wstępie wytyczne z dnia 26 kwietnia 1952 r. wyjaśniły, że ocena, czy interes społeczny wyjątkowo przemawia za rozwodem, powinna mieć za podstawę całokształt okoliczności sprawy. Pozwala to na wzięcie pod uwagę nie tylko, czy dobro małoletnich dzieci stron nie ucierpi na skutek udzielenia rozwodu, ale również na rozważenie wpływu, jaki zawiniony wyłącznie przez powoda rozkład pożycia stron wywarł na dobro ich małoletnich dzieci. W szczególności należy wyjaśnić, czy małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia stron spełniał należycie swoje obowiązki wobec dzieci. Oczywiście, ani sam fakt istnienia w związku małżeńskim małoletnich dzieci, ani ujemny wpływ rozkładu pożycia rodziców na ich dobro, nie są okolicznościami przesądzającymi odmowę udzielenia rozwodu, tak samo jak nie są okolicznościami przesądzającymi udzielenie rozwodu ani istnienie małoletniego dziecka w związku pozamałżeńskim, ani poszczególne inne fakty wymienione przykładowo w części V ust. 5 wytycznych z dnia 26 kwietnia 1952 r. O dopuszczalności rozwodu na podstawie art. 30 § 2 Kod. rodz. decyduje bowiem wynik łącznej oceny wszystkich okoliczności sprawy i oparty na nim wniosek, że w okolicznościach sprawy orzeczenie rozwodu nie obrazi uczuć moralnych mas pracujących.