II SA/Wa 2075/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Przemysław Szustakiewicz, Sędzia WSA Anna Mierzejewska, Asesor WSA Sławomir Antoniuk (spr.), Protokolant Magda Magdoń, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 lutego 2008 r. sprawy ze skargi E. P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2007 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę - Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] września 2007 r., [...] utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] czerwca 2007 r., nr [...] odmawiającą przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku małoletnim dzieciom E. P. Z akt administracyjnych wynika następujący stan sprawy: Pismem wniesionym w dniu 19 stycznia 2007 r. do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej Prezesa ZUS) E. P., będąc opiekunem prawnym małoletnich K. i K. P., wystąpiła o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym w dniu [...] grudnia 2006 r. ojcu dzieci. Wnioskodawczyni podniosła, że po śmierci męża M. P. sytuacja materialna jej rodziny stała się bardzo ciężka. Podała, iż przebywa na urlopie wychowawczym i samodzielnie wychowuje dwoje dzieci w wieku 1 oraz 8 lat. Na dochód rodziny wnioskodawczyni składa się zasiłek wychowawczy w wysokości 400 zł i zasiłek rodzinny wraz z dodatkami w wysokości 340 zł. Stałe opłaty za mieszkanie oraz wydatki na podstawowe potrzeby znacznie przewyższają uzyskiwane dochody. Ponadto wnioskodawczyni podniosła, iż jej mąż od 2004 r. podjął leczenie z powodu krwiaka podtwardówkowego nad lewą półkulą mózgową i przeszedł trzy operacje neurochirurgiczne. Stale pogarszający się stan zdrowia i napady padaczki uniemożliwiły mu podjęcie pracy zarobkowej. Prezes ZUS decyzją z dnia [...] czerwca 2007 r., wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. Uzasadniając rozstrzygnięcie organ podniósł, że renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, dlatego też w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlegało łączne spełnienie przesłanek wskazanych w ww. przepisie przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę. Z akt rentowych wynikało, że zmarły w wieku 35 lat ojciec małoletnich dzieci posiadał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 5 lat, 5 miesięcy i 12 dni. Jednakże w okresach od 1 października 1990 r. do 11 października 1992 r., od 19 maja 1994 r. do 1 sierpnia 1995 r. oraz od 1 stycznia 2000 r. do 31 lipca 2002 r. nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia poparty opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne. W podanych przerwach ojciec dzieci nie miał orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy, wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Tym samym nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w podjęciu zatrudnienia i nabyciu świadczenia w trybie zwykłym. E. P. wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej powyższą decyzją. Odnosząc się do ustaleń organu odwołująca się podniosła, iż w podanym w decyzji okresie od 1 października 1990 r. do 11 października 1992 r. jej maż uczęszczał do szkoły, co wynika z załączonego do akt dyplomu. W pozostałych okresach wskazanych w decyzji, za które nie były opłacane składki na ubezpieczenie społeczne, zmarły wprawdzie nie pracował, ale nie wynikało to z jego winy, lecz bardzo dużego bezrobocia w miejscu zamieszkania. Ojciec dzieci był w tym czasie zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy jako bezrobotny, lecz nie otrzymywał propozycji zatrudnienia. Następnie w 2004 r. ciężko zachorował i od tego czasu nie był już w stanie podjąć pracy. Z tych powodów Prezes ZUS błędnie przyjął, iż w sprawie nie wystąpiły szczególne okoliczności umożliwiające wypracowanie zmarłemu okresów uprawniających do świadczenia w drodze wyjątku. Decyzją z dnia [...] września 2007 r. Prezes ZUS utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. W uzasadnieniu decyzji organ podniósł, że po ponownym rozpatrzeniu wniosku strony nie znalazł podstaw do zmiany uprzednio zajętego stanowiska. W sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Z przebiegu ubezpieczenia ojca dzieci wynika, że w okresach od 1 października 1990 r. do 11 października 1992 r. oraz od 1 stycznia 2000 r. do 31 lipca 2002 r. nie podejmował on zatrudnienia ani też innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. We wskazanych okresach nie była wobec ubezpieczonego orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty na podstawie ustawy nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli wymienionego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Lekarz orzecznik ZUS w orzeczeniu z dnia [...] lipca 2007 r. wskazał, iż ojciec dzieci począwszy od dnia 1 grudnia 2006 r. był trwale i całkowicie niezdolny do pracy, natomiast częściowa niezdolność do pracy jest datowana od dnia 31 maja 2004 r. Częściowa niezdolność do pracy niewątpliwie utrudniała ubezpieczonemu podjęcie zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, jednakże nie można uznać, że stanowiła szczególną okoliczność, wskutek której ojciec dzieci nie spełnił warunków wymaganych do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych, a tym samym nie może ona stanowić usprawiedliwienia dla występujących w ubezpieczeniu przerw. Fundamentalną zasadą przyznawania świadczeń na podstawie art. 83 ustawy emerytalnej jest całkowita niezdolność do pracy wnioskodawcy, orzeczona w trybie przewidzianym prawem przez lekarza orzecznika ZUS, a nie stwierdzona przez każdego innego lekarza lub wynikająca z subiektywnego przekonania samego zainteresowanego. Organ podkreślił, iż udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy wynoszący łącznie 5 lat 5 miesięcy i 12 dni jest nieadekwatny do wieku ubezpieczonego, który w chwili powstania całkowitej niezdolności do pracy miał 35 lat. Natomiast okres uczęszczania ojca dzieci do Medycznego Studium Zawodowego w latach 1990 - 1992, wskazany we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, nie mógł zostać uwzględniony w przebiegu ubezpieczenia wymienionego, bowiem zgodnie z przepisami ustawy emerytalnej przy ustalaniu prawa do emerytury lub renty jako okresy nieskładkowe uwzględnia się bowiem jedynie okres nauki w szkole wyższej na jednym kierunku, pod warunkiem ukończenia tej nauki, w wymiarze określonym w programie studiów, okres studiów doktoranckich i aspirantury naukowej w wymiarze określonym w decyzji o ich utworzeniu oraz okres asystenckich studiów przygotowawczych. W powyższym katalogu nie mieści się natomiast okres nauki w studium zawodowym. Organ podkreślił, iż okres ubezpieczenia powinien być adekwatny do wieku ubezpieczonego, a tylko wykazanie, że niespełnienie warunków ubezpieczenia było spowodowane okolicznościami niemożliwymi do przezwyciężenia, może skutkować przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku. Niedostrzeganie zaś okresu zatrudnienia prowadziłoby w prosty sposób do przyznawania świadczeń, niewiele różniących się co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, co w ostatecznym rachunku naruszałoby interes społeczny, a także zasady sprawiedliwości. Organ dodał, iż sama trudna sytuacja panująca na rynku pracy nie ma charakteru okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 ustawy, co potwierdza ugruntowane orzecznictwo sądów administracyjnych. O wyjątkowości podnoszonych przez stronę okoliczności nie może zwłaszcza przesądzać subiektywne przekonanie strony, lecz muszą to być takie okoliczności, które ze względów obiektywnych mogą być traktowane jako szczególne, wyjątkowe. Do tych okoliczności nie można zaliczyć trudności w znalezieniu pracy. Prezes ZUS wskazał także, iż świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym według potrzeb nawet, gdy te potrzeby są uzasadnione. Najtrudniejsza sytuacja materialna, rodzinna i życiowa nie może stanowić wyłącznej podstawy do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, nawet przy wykazaniu istnienia innych warunków określonych w art. 83 ustawy, takich jak wiek dzieci oraz brak niezbędnych środków utrzymania. Decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] września 2007 r. stała się przedmiotem skargi wniesionej przez E. P. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Organowi orzekającemu strona zarzuciła wydanie zaskarżonej decyzji z naruszeniem art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, poprzez błędne przyjęcie, iż w przedmiotowej sprawie niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty nie zostało spowodowane szczególnymi okolicznościami oraz art. 77 k.p.a., poprzez pominięcie okoliczności wskazujących, iż przerwy w zatrudnieniu zmarłego M. P. nastąpiły na skutek zdarzeń i trwałego stanu wykluczającego jego aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Z podanych powodów skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji. W uzasadnieniu skargi strona podniosła m.in., iż zmarły ojciec dzieci od 1993 r. leczył się na bóle i zawroty głowy. Rok później przebył uraz głowy ze wstrząśnieniem mózgu. W 2004 doznał poważnego urazu głowy (od tego czasu datuje się częściowa niezdolność do pracy), co w dalszym okresie spowodowało poważne powikłania zdrowotne. Brak aktywności zmarłego był zatem spowodowany chorobą. Organ pominął w swych rozważaniach, iż zgon był skutkiem choroby. Powyższe okoliczności mogą usprawiedliwiać przerwę w zatrudnieniu zmarłego. Ponadto zmarły od września 1995 r. do 2001 r. prowadził działalność gospodarczą, tzw. małą gastronomię. W okresie przerw w zatrudnieniu poszukiwał pracy. Był zarejestrowany jako osoba bezrobotna, śledził wszystkie oferty pracy i ogłoszenia, a także starał się uzyskać pracę w zakładzie pracy chronionej. W latach 1990 – 1992 uczęszczał do Medycznego Studium Zawodowego i uzyskał tytuł technika technologii żywienia w zawodzie dietetyk. Powyższe wskazuje, iż brak uprawnień do świadczenia ustawowego był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Tymi przeszkodami była nauka, a następnie choroba ostatecznie skutkująca zgonem wymienionego. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zakażonej decyzji. Odnosząc się do zarzutów skargi organ podkreślił, iż częściowo niezdolny do pracy od maja 2004 r. zmarły M. P. legitymował się okresem ubezpieczenia wynoszącym niespełna 5,5 roku. Z tego 8 miesięcy przypadało na pobieranie zasiłku dla bezrobotnych, które to świadczenie od 1993 r. było jedynym tytułem ubezpieczenia. W latach 1990 - 1992, 1994 - 1995 i 2000 - 2002 wymieniony nie podlegał żadnemu ubezpieczeniu, a ponadto prowadząc działalność gospodarczą nie odprowadzał składek na ubezpieczenie społeczne. Jako bezrobotny zaś zarejestrował się dopiero w czerwcu 2004 r. w tej sytuacji ani stan zdrowia, ani sytuacja na rynku pracy nie mogą być skutecznie podnoszone jako okoliczności szczególne w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, iż przedmiotem sprawy sądowoadministracyjnej jest ocena przez Sąd prawidłowości prowadzenia przez organ administracji publicznej postępowania administracyjnego oraz zapadłego w tym postępowaniu rozstrzygnięcia. W niniejszej sprawie skarga podlega oddaleniu jako nieuzasadniona. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostającym po nim członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej wysokości odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, a jego przyznanie następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego. Możliwość decydowania według uznania nie oznacza pozostawienia Prezesowi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych całkowitej swobody w tym zakresie. Z przepisu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy wyłaniają się trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) niespełnienie wymagań dających prawo do renty lub emerytury musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, 2) ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym, z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, 3) osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Z powołanego przepisu wynika, że prawo do świadczeń w nim przewidzianych przysługuje wyłącznie w przypadku łącznego spełnienia przez wnioskodawcę wymienionych warunków. Wskazać należy, że świadczenie przyznane w art. 83 ust. 1 ustawy o rentach i emeryturach nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Jest to świadczenie, które może być przyznane w razie nieznacznego niedopełnienia warunków do uzyskania renty na zasadach ogólnych. Ponadto z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o rentach i emeryturach wynika, iż przede wszystkim konieczne jest wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności. Wyjaśnienia również wymaga, że wnioskowana renta rodzinna w drodze wyjątku jest świadczeniem pochodnym od świadczenia jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Organ był zatem obowiązany w pierwszej kolejności zbadać spełnienie ww. przesłanek przez zmarłego ojca dzieci, a następnie przez same dzieci. Stwierdzić należy, że zmarły w wieku 35 lat ojciec małoletnich K. i K. P. posiadał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący łącznie 5 lat, 5 miesięcy i 12 dni. NSA w wyroku z dnia 17 lutego 2006 r., sygn. akt I OSK 1173/05 (publik. LEX nr 194870) wyraził pogląd, iż przy ustalaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku organ rentowy bierze pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia pracownika. Okres ten powinien być adekwatny do jego wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi wynikać ze szczególnych okoliczności. W okresach przypadających na aktywność zawodową wymienionego (do czerwca 2004 r.) występowały znaczne przerwy w ubezpieczeniu, tj. od 1 października 1990 r. do 11 października 1992 r., od 19 maja 1994 r. do 1 sierpnia 1995 r. oraz od 1 stycznia 2000 r. do 31 lipca 2002 r. Jedynie pierwszy z podanych okresów (do czerwca 1992 r.) można usprawiedliwić nauką w Medycznym Studium Zawodowym w Z. Nie można jednak uznać tego okresu, z powodów trafnie powołanych przez organ, za okres składkowy. Nie jest sporne pomiędzy stronami, iż w latach 1995 – 2000 wymieniony prowadził działalność gospodarczą. Jak wynika z zaświadczenia ZUS odział w S. z dnia [...] listopada 2004 r., M. P. prowadził działalność gospodarczą "." i w okresie od 30 czerwca 1999 r. do 30 listopada 1999 r. i od 1 stycznia 2000 r. do 31 lipca 2000 r. nie odprowadzał z tego tytułu składek emerytalnych i rentowych. Zaprzestanie opłacania składek na ubezpieczenie społeczne w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą nie może być "premiowane" przyznawaniem świadczenia w drodze wyjątku, a trudności z prowadzeniem działalności gospodarczej nie są okolicznościami szczególnymi, o których mowa w przepisie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach. Podkreślenia również wymaga, że aktywność zawodowa zmarłego datuje się od 1995 r., zaś w okresie poprzedzającym podjęcie działalności gospodarczej, składki na ubezpieczenie społeczne były opłacane z tytułu uzyskania statusu bezrobotnego. Oceniając całokształt materiału dowodowego sprawy stwierdzić należy, że M. P. do maja 2004 r. miał realną możliwość kształtowania przebiegu własnego ubezpieczenia. Dodać w tym miejscu należy, iż orzeczenie lekarza orzecznika ZUS ustalające powstanie niezdolności do pracy na czerwiec 2004 r. są dla organu wiążące. Nie można zatem odmówić organowi racji, iż przyczyną braku uprawnień do renty na podstawie ustawy nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli wymienionego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Nie są takimi okolicznościami samo bezrobocie oraz brak ofert pracy dla bezrobotnych w danej miejscowości, czy też dłuższe przerwy w zatrudnieniu bez jednoczesnego wykazania przyczyn powstania poszczególnych okresów braku zatrudnienia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 24 marca 2006 r., sygn. akt II SA/Wa 252/06 (publik. LEX nr 202343) trafnie stwierdził, iż samo powoływanie się na fakt bycia osobą bezrobotną nie może być oceniane na płaszczyźnie szczególnych okoliczności. Fakt ten nie odzwierciedla bowiem rzeczywistej aktywności osoby w poszukiwaniu pracy. Dopiero dowody wskazujące na odmowę zatrudnienia przez konkretnych pracodawców pozwalają na uznanie okresu bezowocnych poszukiwań pracy jako okresu przerwy w zatrudnieniu spowodowanej szczególnymi okolicznościami, niezależnymi od woli wnioskodawcy. Dodatkowo należy wskazać, że przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 powołanej ustawy nie jest sama trudna sytuacja materialna. Świadczenie z art. 83 ustawy nie ma charakteru socjalnego i nie może być oderwane od wysokości opłacanych przez ubezpieczonego składek. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia. W tym stanie rzeczy organ prawidłowo ocenił, że w niniejszej sprawie nie zostały kumulatywnie spełnione przesłanki określone w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Reasumując należy stwierdzić, że w przedmiotowej sprawie organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy, prawidłowo go ocenił i wydał zgodne z prawem rozstrzygnięcie oraz dostatecznie wyczerpująco uzasadnił zaskarżoną decyzję. Mając na uwadze powyższe, Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzekł, jak w sentencji.