II FZ 193/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Stanisław Bogucki po rozpoznaniu w dniu 9 czerwca 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia S. N. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 marca 2011 r., sygn. akt III SA/Wa 1839/08 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi S. N. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 18 kwietnia 2008 r. nr [...] w przedmiocie podatku od spadków i darowizn postanawia: oddalić zażalenie. 1. Postanowieniem z dnia 14 marca 2011 r., sygn. akt III SA/Wa 1839/08, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie - po rozpoznaniu wniosku S. N. (dalej: Skarżący) o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi Skarżącego na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 18 kwietnia 2008 r., nr [...], wydanej w przedmiocie podatku od spadków i darowizn – (I) przyznał Skarżącemu prawo pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego i (II) odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia podano art. 246 § 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej w skrócie: p.p.s.a.). 2. Przebieg postępowania przed Sądem pierwszej instancji: 2.1. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie Sąd pierwszej instancji podał, że w załączeniu do sporządzonej osobiście skargi kasacyjnej od postanowienia WSA w Warszawie z dnia 31 sierpnia 2010 r., sygn. akt III SA/Wa 1839/08, odrzucającego skargę na w.w. decyzję Dyrektora IS, Skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. W uzasadnieniu wskazał, że jego emerytura wynosi 2.800 zł, a emerytura żony - 1.450 zł. Skarżący podniósł, że stan jego zdrowia uległ znacznemu pogorszeniu. Nie stać go na pokrycie pilnych wydatków zdrowotnych, bezwzględnie koniecznych według wskazań lekarskich. Skarżący wskazał ponadto, że zalega z opłatami. Ogólne zadłużenie przekracza 20.000 zł. Do wniosku załączył kopie paragonów za badania i leki. 2.2. Pismem z dnia 24 listopada 2010 r. Skarżący został wezwany do złożenia wniosku na urzędowym formularzu PPF. 2.3. W odpowiedzi Skarżący złożył wniosek na formularzu (bez trzeciej strony). Skarżący ponownie opisał swoją trudną sytuację finansową i zdrowotną. Wskazał, że nie jest w stanie ponieść wielotysięcznych kosztów wynagrodzenia pełnomocnika. Do swojego majątku zaliczył nieruchomości: ½ segmentu (powierzchnia mieszkalna 30 m²), mieszkanie o powierzchni 42 m² (przedmiot postępowania). 2.4. Pismem z dnia 3 stycznia 2011 r. Skarżący został wezwany do nadesłania trzeciej brakującej strony formularza a także dodatkowych dokumentów dotyczących jego sytuacji finansowej. 2.5. W odpowiedzi Skarżący nadesłał brakującą stronę formularza oraz wyciągi z ze swoich rachunków bankowych oraz rachunków bankowych żony. Oświadczył, że jego aktualne dochody nie wystarczają na pokrycie kosztów wyżywienia, rehabilitacji, badań i leczenia. Wskazał również, że pozostaje z żoną w rozdzielności majątkowej. 3. Postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie: 3.1. Przyznając Skarżącemu prawo pomocy jedynie w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu Sąd pierwszej instancji stwierdził, że z oświadczeń złożonych przez Skarżącego wynika, iż utrzymuje się on jedynie z emerytury w wysokości 2.800 zł. Przy czym Skarżący z uwagi na poważne problemy zdrowotne ponosi bardzo duże wydatki związane z leczeniem, rehabilitacją i badaniami. Skarżący jest zadłużony na kwotę ponad 20.000 zł. Mając na uwadze powyższe okoliczności Sąd pierwszej instancji ocenił, że Skarżący wykazał, iż znajduje się w sytuacji materialnej kwalifikującej go do przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Z posiadanych środków pieniężnych Skarżący nie jest w stanie - bez uszczerbku utrzymania koniecznego - ponieść kosztów wynagrodzenia pełnomocnika. Decydując o ustanowieniu pełnomocnika Sąd pierwszej instancji kierował się także argumentacją zaprezentowaną przez Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 24 czerwca 2008 r., sygn. akt I FZ 240/08. NSA stanął wówczas na stanowisku, że oceniając zasadność wniosku o przyznanie pełnomocnika sąd powinien uwzględnić procesową konieczność jego powołania, tj. powinien brać pod uwagę takie elementy, jak: aktualne stadium postępowania, dotychczasowy sposób postępowania strony przed sądem, konieczność posiadania szczególnych uprawnień przy wykonywaniu czynności procesowych - przymus adwokacko-radcowski. 3.2. Dokonując natomiast oceny danych zawartych we wniosku oraz na podstawie akt sprawy WSA w Warszawie stwierdził, że Skarżący nie wykazał, aby jego sytuacja finansowa dawała podstawy do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, tj. również w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Na obecnym etapie postępowania sądowoadministracyjnego jedynym, ewentualnym, kosztem sądowym będzie wpis od skargi kasacyjnej w wysokości 250 zł. Poniesienie wydatków tego rzędu nie będzie stanowiło uszczerbku w utrzymaniu koniecznym Skarżącego zwłaszcza, z uwagi na wysokość uzyskiwanego przez niego stałego dochodu (około 2.800 zł). Wysokość dochodów uzyskiwanych przez Skarżącego umożliwia poczynienie drobnych oszczędności, a co za tym idzie chociażby częściowe partycypowanie w kosztach wszczętego postępowania sądowoadministracyjnego. Sąd pierwszej instancji wskazał również, że fakt prowadzenia odrębnych gospodarstw domowych przez Skarżącego i jego żonę oraz ponoszenia kosztów utrzymania nieruchomości oraz lokalu mieszkalnego wynika z ich samodzielnej decyzji – niezależnie od uzasadnienia takiego wyboru. Istnienie zaś między małżonkami rozdzielności majątkowej nie uchyla zasady wynikającej z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.; dalej: K.r.o.), w myśl której małżonkowie są obowiązani do wspólnego pożycia, wzajemnej pomocy oraz współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. W konsekwencji, przy ocenie sytuacji materialnej Skarżącego Sąd pierwszej instancji uwzględnił również okoliczność uzyskiwania stałych dochodów przez żonę Skarżącego. 3.3. Odnosząc się do wydanych w sprawie postanowień odmawiających Skarżącemu przyznania prawa pomocy zauważono, że postanowienia te wydawane były na wcześniejszym etapie postępowania. 4. Stanowisko Skarżącego w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym: 4.1. Wnosząc do Naczelnego Sądu Administracyjnego zażalenie na w.w. postanowienie WSA w Warszawie Skarżący zażądał: (1) uchylenie zaskarżonego postanowienia w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, (2) nakazanie WSA w Warszawie podania w poprawionym postanowieniu: (a) wszystkich aktów prawnych cytowanych jako ze zm., (b) czasu, sposobu i trybu korzystania przez Skarżącego z pomocy radcy prawnego, (c) co Sąd pierwszej instancji rozumie pod pojęciem "pow. mieszalna" oraz dlaczego przyjęto ją w wielkości 30 m2. 4.2. Uzasadniając zażalenie Skarżący stwierdził, że stan jego zdrowia pogarsza się, co ma związek z jego wiekiem – 72 lata. Ponadto, pogarsza się jego sytuacja materialna na skutek: (a) inflacji, (b) braku dostępności właściwej opieki lekarskiej, (c) "starzenia się nieruchomości", co generuje koszt 25.000 zł utrzymania odziedziczonego mieszkania, (d) uruchomienia przez Urząd Skarbowy W. postępowania egzekucyjnego. 5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 5.1. Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw, dlatego podlega oddaleniu. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego prawidłowo Sąd pierwszej instancji zbadał sytuację majątkową i rodzinną Skarżącego oraz doszedł do konkluzji, że Skarżący wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, nie wykazał natomiast, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, bez uszczerbku koniecznego utrzymania. Tym samym zaskarżone postanowienie w zakresie odmowy zwolnienia od kosztów sądowych w kwocie 250 zł wpisu od skargi kasacyjnej odpowiada prawu. Dalsze wnioski Skarżącego są bezprzedmiotowe albo dotyczą dalszych etapów postępowania, które nastąpią po uprawomocnieniu się zaskarżonego postanowienia WSA w Warszawie. 5.2. W rozpoznawanej sprawie analiza sytuacji majątkowej i rodzinnej Skarżącego uzasadnia wniosek, że jest on w stanie partycypować w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego. Należy mieć na względzie, że przyznanie prawa pomocy, jako odstępstwo od zasady partycypacji strony w kosztach postępowania sądowego (art. 199 p.p.s.a.), może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. (por. np. postanowienia NSA: z dnia 13 maja 2010 r., sygn. akt II FZ 185/10, z dnia 19 maja 2010 r., sygn. akt II FZ 156/10, publik. http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Zgodnie z w.w. przepisem p.p.s.a., ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użytych w tym przepisie słów "...gdy wykaże..." wynika, że strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji opisanej w tym przepisie, która uniemożliwia jej poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania lub poniesienie pełnych kosztów postępowania (por. M. Niezgódka-Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2009, s. 694). Skarżący uzyskuje stały dochód miesięczny w postaci emerytury w wysokości około 2.800 zł. Ponadto, tworzy gospodarstwo domowe ze swoją żoną, której stały dochód miesięczny wynosi 1.450 zł. Dane te zostały podane przez Skarżącego w piśmie z dnia 25 października 2010 r. (k. 228 akt WSA w Warszawie). Okoliczności te zostały przyjęte przez Sąd pierwszej instancji i w świetle zażalenia Skarżącego są bezsporne. Należy zatem przyjąć, że gospodarstwo domowe Skarżącego składa się z dwóch osób, na które w sumie przypada kwota 2.125 zł miesięcznie. Trafnie zauważył Sąd pierwszej instancji, że przy ocenie możliwości finansowych Skarżącego poboczną kwestią jest rozdzielność majątkowa jego i żony. Ustanowienie rozdzielności majątkowej nie wyłącza bowiem stosowania przepisów regulujących małżeńskie stosunki majątkowe, niezależnie od ustroju majątkowego obowiązującego małżonków; chodzi tu między innymi o stosowanie art. 27 K.r.o. (por. M. Sychowicz, w: H. Ciepła, B. Czech, T. Domińczyk, S. Kalus, K. Piasecki, M. Sychowicz, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, pod red. K. Piaseckiego, Warszawa 2009, teza 8 do art. 51, s. 320). Stąd też również w razie ustanowienia rozdzielności majątkowej (czy nawet prowadzenia odrębnych gospodarstw domowych), małżonkowie nadal obowiązani są do zaspokajania potrzeb rodziny. Tym samym, w tym zakresie zażalenie skarżącego oparte jest na błędnym stanowisku co do związków rodzinno-majątkowych, które na mocy w.w. przepisów K.r.o. łączą go z małżonką, mimo rozdzielności majątkowej. Oceniając zasadność przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie całkowitym na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, należy odnieść sytuację majątkową wnioskodawcy do wysokości kosztów, które jest on zobowiązany ponieść. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. (por. postanowienia NSA: z dnia 4 stycznia 2011 r., sygn. akt II FZ 681/10, z dnia 10 marca 2011 r., sygn. akt II FZ 67/11, publik.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Uwzględniając udokumentowane wydatki Skarżącego w postaci kosztów leczenia i leków (k. 229-234 akt WSA w Warszawie), należy ocenić, że uzyskiwany przez niego dochód pozwala na zaspokajanie niezbędnych potrzeb socjalnych i dbałość o zdrowie przy jednoczesnej możliwości poczynienia pewnych oszczędności. Jest to istotne w świetle deklarowanego przez Skarżącego długu za opłaty lokalne w kwocie około 20.000 zł. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w oparciu o doświadczenie życiowe, należy stwierdzić, że wysokość emerytury Skarżącego przy prawidłowym gospodarowaniu umożliwia terminowe regulowanie zobowiązań w postaci opłat, rachunków za media itp. Stąd wytworzenie w.w. długu nie może uzasadniać przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Odnosząc do tego ewentualny koszt sądowy w postaci 250 zł wpisu od skargi kasacyjnej należy stwierdzić, że jego potencjalne uiszczenie na zagrozi możliwościom Skarżącego zaspokajania swoich życiowych potrzeb, w tym tak ważnej dbałości o zdrowie. O zasadności zażalenia nie może też przesądzić podnoszona przez Skarżącego okoliczność wszczęcia przez organ podatkowy postępowania egzekucyjnego. Skarżący nie wykazał bowiem tej okoliczności poprzez przedłożenie stosownego dokumentu. Przerzucenie pełnych kosztów postępowania sądowoadministracyjnego w sytuacji Skarżącego na ogół społeczeństwa godziłoby w zasadę sprawiedliwości społecznej, wyrażonej w art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 ze zm.). Stąd należy ocenić zaskarżonego postanowienie WSA w Warszawie za prawidłowe i odpowiadające prawu. 5.3. Odnosząc się do pozostałych wniosków Skarżącego należy stwierdzić, że są one bezpodstawne i nieistotne dla oceny prawidłowości zaskarżonego postanowienia Sądu pierwszej instancji. WSA w Warszawie prawidłowo powoływał akty normatywne, na których oparł swoje rozstrzygniecie. Podanie tytułu i odniesienia do Dziennika Ustaw umożliwiają Skarżącemu odnalezienie treści danego przepisu prawa. Wskazane przez Skarżącego określenie "pow. mieszalna" jest ewidentną omyłką pisarską, którą należy odczytać jako "pow. mieszkalna", co też przyjął Naczelny Sąd Administracyjny. Kwestia przyjęcia przez Sąd pierwszej instancji wielkości w.w. powierzchni jest natomiast całkowicie bezpodstawnie podnoszona przez Skarżącego, bowiem sam ją wskazał w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy (k. 243 akt WSA w Warszawie). 5.4. Żądania Skarżącego w zakresie informacji o czasie, sposobie i trybie korzystania z pomocy pełnomocnika przyznanego z urzędu są przedwczesne, bowiem jak wynika z zarządzenia WSA w Warszawie (k. 280 akt WSA w Warszawie) dopiero po uprawomocnieniu się zaskarżonego postanowienia jego odpis zostanie przesłany Okręgowej Izbie Radców Prawnych w Warszawie celem wyznaczenia radcy prawnego dla Skarżącego. Dopiero wówczas wyznaczony pełnomocnik podejmie współpracę merytoryczną ze Skarżącym i określi jej ramy oraz sposób komunikowania się z klientem. 5.5. Uwzględniając więc bezzasadność zażalenia oraz aprobatę dla oceny Sądu pierwszej instancji co do wniosku Skarżącego Naczelny Sąd Administracyjny orzekł na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. jak w sentencji.