II GSK 857/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Andrzej Kisielewicz (spr.) Sędzia NSA Tadeusz Cysek Sędzia NSA Janusz Zajda Protokolant Karol Pachnik po rozpoznaniu w dniu 15 kwietnia 2010 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 25 czerwca 2009 r. sygn. akt VI SA/Wa 841/09 w sprawie ze skargi A. P. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] marca 2009 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu konkursowego na aplikację radcowską: 1) uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w W.; 2) zasądza od A. P. na rzecz Ministra Sprawiedliwości koszty postępowania kasacyjnego w kwocie 280 zł (dwieście osiemdziesiąt złotych). Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. wyrokiem z dnia 25 czerwca 2009 r. sygn. akt VI SA/Wa 841/09 uwzględnił skargę A. P. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] marca 2009 r. nr [...] utrzymującą w mocy uchwałę nr [...] z dnia [...] września 2008 r. Komisji Egzaminacyjnej nr 4 do spraw aplikacji radcowskiej przy Ministrze Sprawiedliwości na obszarze właściwości Rady Okręgowej Izby Radców Prawnych w W. w sprawie ustalenia wyniku egzaminu konkursowego na aplikację radcowską. Sąd stwierdził ponadto, że uchylona decyzja nie podlega wykonaniu oraz orzekł o kosztach procesu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. (WSA) orzekał w następującym stanie faktycznym i prawnym: A. P. w dniu 20 września 2008 roku przystąpiła do egzaminu konkursowego na aplikację radcowską przed Komisją egzaminacyjną ds. aplikacji radcowskiej przy Ministrze Sprawiedliwości na obszarze właściwości Rady Okręgowej Izby Radców Prawnych w W. Uchwałą nr [...] z dnia [...] września 2008 r. Komisja egzaminacyjna ustaliła, że A. P. otrzymała z egzaminu konkursowego 189 punktów, czyli wynik negatywny. W dniu 4 listopada 2008 roku złożyła ona odwołanie od tej uchwały do Ministra Sprawiedliwości domagając się zaliczenia jako prawidłowych odpowiedzi udzielonych na pytania o numerach 20, 47, 98, 100, 134, 139, 196. Składająca odwołanie wskazała też na naruszenia art. 30 i 32 Konstytucji RP. Decyzją znak: [...] z dnia [...] marca 2009 roku Minister Sprawiedliwości (zamiennie dalej – organ II instancji) utrzymał w mocy zaskarżoną uchwałę. Organ II instancji podał, że dokonał szczegółowej analizy całości testu egzaminacyjnego oraz merytorycznie sprawdził wszystkie pytania testowe i stwierdził, że pytania zostały sformułowane jednoznacznie, a wśród propozycji odpowiedzi była wyłącznie jedna poprawna odpowiedź. Dodatkowo w decyzji wskazano podstawy prawne, z których wynikały odpowiedzi na zakwestionowane pytania. W skardze skierowanej do WSA A. P., wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz zasądzenie kosztów postępowania. Podniosła zarzut naruszenia prawa materialnego tj. art. 339 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz.U. 2010 nr 10 poz. 65) oraz zarzut naruszenia prawa procesowego tj. art. 7, 8, 77 §1, 80 i 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071, ze zm.) (k.p.a.). W obszernym uzasadnieniu skargi A. P. ponowiła swoje dotychczasowe, szczegółowo przedstawione w odwołaniu, zarzuty dotyczące pytań testowych nr 20, 47, 98, 100, 134, 139 i 196 stwierdzając, iż sporny test dla kandydatów na aplikację radcowską zawierał błędy, zaś zaskarżona decyzja nie zawierała przekonującego uzasadnienia. W szczególności wywodziła, iż na pytanie nr 20 nie można było udzielić prawidłowej odpowiedzi albowiem było ono wadliwie skonstruowane. Pytanie nr 47 zawierało dwie prawidłowe odpowiedzi A i C. Zdaniem Skarżącej na pytanie nr 98 udzieliła odpowiedzi prawidłowej a Minister Sprawiedliwości nie zdołał udowodnić, iż prawidłową odpowiedzią jest odpowiedź wskazana w kluczu. Odnośnie pytania nr 100 skarżąca podniosła, iż było ono sformułowane nieodpowiednio. W ocenie skarżącej pytanie nr 134 nie zawierało jednego z warunków koniecznych do zaakceptowania odpowiedzi wynikającej z klucza. Pytanie nr 139 dotyczyło zagadnienia wywołującego spór w doktrynie, natomiast w pytaniu nr 96 żadna z podanych do wyboru odpowiedzi nie była prawidłowa. Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. podzielił stanowisko składającej skargę w odniesieniu do pytania nr 139, a w odniesieniu do pozostałych kwestionowanych pytań zaakceptował stanowisko Ministra Sprawiedliwości i uznał, że składająca skargę nie udzieliła poprawnej odpowiedzi. Pytanie nr 139 brzmiało: "Zgodnie z Kodeksem spółek handlowych, odwołanemu członkowi zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, nie będącemu jej wspólnikiem, legitymacja do wytoczenia przeciwko spółce powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały wspólników sprzecznej z ustawą: A. przysługuje B. nie przysługuje C. przysługuje wyłącznie po wykazaniu interesu prawnego." W odwołaniu od uchwały ustalającej wynik egzaminu A. P. przytoczyła orzecznictwo Sądu Najwyższego sygn. akt IV CKN 1503/2000, III CZP 94/06, II CK 438/02, IV CSK 46/05, II CK 592/03 i II CSK 19/05 i zarzuciła, że zagadnienie przedstawione w tym pytaniu jest sporne w doktrynie i było sporne jeszcze pod rządami kodeksu handlowego. Zgadzając się, iż uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 1 marca 2007 roku (III CZP 94/06) mająca moc zasady prawnej, usuwa rozbieżność stanowisk składów orzekających, podniosła jednocześnie, że spotkała się ona z krytyką doktryny. Na poparcie swojej argumentacji wskazała na glosy krytyczne S. Sołtysińskiego oraz W. Popiołka Przegląd Prawa Handlowego 2007 nr 10, a także W. Jurcewicza Glosa 2008 nr 1). Aby udzielić prawidłowej odpowiedzi na to pytanie należałoby przychylić się do jednej z linii orzeczniczych Sądu Najwyższego oraz zignorować zarówno drugą linię orzeczniczą jak i krytyczne glosy do uchwały Sądu Najwyższego. Zdaniem Ministra Sprawiedliwości teza pytania dotyczy uprawnień w zakresie wytoczenia powództwa przez odwołanego członka zarządu spółki z o. o. nie będącego jednocześnie wspólnikiem spółki. Odwołany członek zarządu spółki z o.o. nie będący jej wspólnikiem nie ma legitymacji do wytoczenia przeciwko spółce powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały wspólników sprzecznej z ustawą co znajduje potwierdzenie w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 1 marca 2007 r., której nadano moc zasady prawnej. WSA zważył, że choć uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 1 marca 2007 roku stanowi zasadę prawną, zwrócić należy uwagę, iż to orzeczenie Sądu Najwyższego spotkało się w doktrynie również z wyraźnie krytycznym stanowiskiem. Za niedopuszczalne WSA uznał, aby w pytaniach pojawiały się zagadnienia prawne, co do których zarówno doktryna, jak i orzecznictwo nie doszły do wspólnych konkluzji. W uzasadnieniu orzeczenia oceniono, że nie jest właściwe wymaganie od ewentualnych adeptów zawodów prawniczych jednoznacznego rozstrzygania zagadnień prawnych, co do których nie są zgodne również autorytety prawnicze. Wskazano przy tym, że już w orzeczeniu z dnia 23 września 2003 r., sygn. akt I SA 2394/01, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, iż pytania egzaminacyjne powinny być tak sformułowane, aby odpowiadający, odpowiednio przygotowany teoretycznie i praktycznie, rozumiał ich sens i istotę. Sąd w składzie rozpoznającym sprawę podzielił także stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażone w wyroku z dnia 28 stycznia 2009 roku w sprawie II GSK 667/08, iż sposób formułowania pytań i odpowiedzi na nie tak, aby tylko jedna odpowiedź z trzech zaproponowanych w oparciu o treść pytania była prawidłowa, oznacza, że konstrukcja pytań i odpowiedzi na pytania nie może wprowadzać uczestnika konkursu w błąd; pytanie musi być w stosunku do odpowiedzi niewątpliwe. Konkludując Sąd uznał, że w rozpatrywanej sprawie Minister Sprawiedliwości nie wykazał dostatecznie jasno wszystkich okoliczności przekonujących o trafności swojego rozstrzygnięcia w zakresie pytania testowego nr 139. Dlatego należało wyeliminować z obrotu prawnego zaskarżoną decyzję z dnia 12 marca 2009 r., jako uchybiającą w sposób istotny zasadom postępowania administracyjnego, w tym w szczególności art. 7, art. 8, art. 77 i art. 107 § 3 k.p.a. Zdaniem WSA uchybienia te w konsekwencji mogą mieć istotny wpływ na ostateczny wynik sprawy, tym bardziej, jeśli uwzględni się fakt, iż skarżąca uzyskała jeden punkt mniej od wymaganego minimum, określonego w przepisie art. 339 ust. 3 ustawy o radcach prawnych. Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. został zaskarżony przez Ministra Sprawiedliwości (bez oznaczenia zakresu zaskarżenia). Zarzuty skargi kasacyjnej sformułowano jako: - naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie oraz naruszenie przepisów postępowania w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: 1. art. 339 ust. 1 oraz art. 331 ust. 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (dz. U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1059, ze zm.), przez przyjęcie, że pytanie nr 139 testu konkursowego na aplikację radcowską sformułowane było w sposób niezgodny z wymienionymi przepisami ustawowymi, gdyż mogło wywołać wątpliwości, co do wyboru poprawnej odpowiedzi, nie wynikającej jednoznacznie z przepisów prawa a jedynie z poglądów doktryny i orzecznictwa, w dodatku budzących wątpliwości i wymagających opowiedzenia się po którejś. 2. art. 145 §1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. Z art. 1 §1 i §2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) przez przyjęcie, że zaskarżona decyzja Ministra Sprawiedliwości narusza przepisy prawa procesowego dotyczące niewłaściwego jej uzasadnienia w przypadku pytania testowego nr 139. Składając skargę kasacyjną Minister Sprawiedliwości wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, a także zasądzenie kosztów sądowych, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Zdaniem organu WSA błędnie przyjął, że pytanie nr 139 było skonstruowane w sposób niezgodny z wymogami ustawy o radcach prawnych , gdyż odpowiedź na nie wynikała wprost z przepisów prawa (art. 250 pkt 1) k.s.h. w zw. z art. 252 §1 k.s.h.), a stosowanie wykładni rozszerzającej sprzeczne jest z treścią art. 252 §1 k.s.h. Ponadto uchwała Sądu Najwyższego dnia 1 marca 2007 r. (III CZP 94/06), której nadano moc zasady prawnej, mająca moc zasady prawnej, usuwa rozbieżność stanowisk składów orzekających i pomimo glos krytycznych obowiązuje dopóki nie zostanie podjęta nowa uchwała. Minister Sprawiedliwości przypomniał, że w pouczeniu zamieszczonym w teście egzaminacyjnym wyraźnie wskazano, że pytania zostały opracowane według stanu prawnego na dzień 20 września 2008 r., oraz, że niedopuszczalne jest dokonywanie dodatkowych założeń wykraczających poza treść pytania. W art. 250 k.s.h. nie wymienia się jako podmiotu uprawnionego do wytoczenia powództwa o uchylenie uchwały wspólników odwołanego członka zarządu spółki z o.o. nie będącego jej wspólnikiem. Organ zaznaczył, że skoro jego zdaniem dokonał prawidłowej oceny merytorycznej sprawy i przedstawioną argumentację uznaje za słuszną nie mogło dojść w sprawie do zarzucanego naruszenia prawa procesowego polegającego w istocie na niedostatecznym wyjaśnieniu sprawy. A. P. w odpowiedzi na skargę kasacyjną podtrzymała dotychczas prezentowaną argumentację, wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej oraz zasądzenie od Ministra Sprawiedliwości kosztów postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zgodnie z art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na podstawach: 1) naruszenia przepisów prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. NSA badając sprawę z urzędu w zakresie nieważności postępowania nie stwierdził uchybień powodujących konieczność uchylenia kontrolowanego orzeczenia stosownie do art. 183 p.p.s.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. stwierdził, że Minister Sprawiedliwości naruszył tak prawo materialne i w konsekwencji prawo procesowe, gdyż sformułował pytanie w sposób niezgodny z prawem, a rozpatrując złożony przez A. P. środek odwoławczy nie uwzględnił stawianych zarzutów, uznał, że nie są one zasadne i tym samym organ wydał błędne orzeczenie administracyjne oraz w sposób niewłaściwy je uzasadnił. Przechodząc do rozważań nad zarzutami kasacyjnymi, trzeba zauważyć, że u ich podstawy leży ocena prawidłowości konstrukcji pytania nr 139 (rozumianego jako pytanie i zaproponowane warianty odpowiedzi) przywoływanego wyżej egzaminu na aplikację radcowską. Organ utrzymywał, że prawidłowa odpowiedź "B" na pytanie nr 139 znajduje jednoznaczne potwierdzenie w treści art. 250 pkt 1 w zw. z art. 252 § 1 k.s.h. Pierwszy z nich stanowi, że prawo do wytoczenia powództwa o uchylenie uchwały wspólników przysługuje zarządowi, radzie nadzorczej, komisji rewizyjnej oraz poszczególnym ich członkom, natomiast w świetle drugiego przepisu - osobom lub organom spółki wymienionym w art. 250 przysługuje prawo do wytoczenia przeciwko spółce powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały wspólników sprzecznej z ustawą. W ocenianym pytaniu przyjęto założenie, że chodzi o legitymację odwołanego członka zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością nie będącego jej wspólnikiem, do wytoczenia przeciwko spółce powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały wspólników sprzecznej z ustawą. W obu wymienionych przepisach Kodeksu spółek handlowych nie przewidziano uprawnień takich osób, nie będących, po odwołaniu ze składu organów spółki, jej wspólnikami. W zależności od rodzaju zastosowanej wykładni tych przepisów, w orzecznictwie Sądu Najwyższego i doktrynie zaznaczyły się wyraźne rozbieżności na tle istnienia lub braku legitymacji do wytoczenia takiego powództwa przez osoby odwołane ze składu organów spółki, nie będące jej wspólnikami. Przykładowo stosując wykładnię systemową Sąd Najwyższy w wyrokach z 13 lutego 2004 r. II CK 438/02, z 25 listopada 2004 r. III CK 592/03 i z 15 grudnia 2005 r. II CSK 19/05 przyjmował, że byli członkowie zarządu lub rady nadzorczej spółki nie będący wspólnikami mają legitymację do wytoczenia powództwa z art. 252 k.s.h. o stwierdzenie nieważności uchwały o odmowie udzielenia absolutorium tym organom za okres, w którym byli ich członkami. W tych wyrokach podkreślono, że rezultat wykładni językowej jest tylko wówczas rozstrzygający, gdy nie podważają go wyniki uzyskane w drodze innych metod wykładni. Dając prymat wykładni językowej, w uchwale z 1 marca 2007 r. III CZP 94/06 (OSNC 2007/7-8/95) Sąd Najwyższy z kolei uznał, że osobie odwołanej ze składu organu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością nie przysługuje legitymacja do wytoczenia powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały wspólników sprzecznej z ustawą (art. 252 §1 w zw. z art. 250 pkt 1 k.s.h.). Mimo nadania tej uchwale mocy zasady prawnej, spotkała się ona w pięciu glosach z wysoce zróżnicowaną oceną, także krytyczną. Trzeba jednak zauważyć, że uchwała ta została podjęta przed egzaminem konkursowym na aplikację radcowską i wyraża wiążące stanowisko Sądu Najwyższego w tej sprawie. Jej skutkiem było usunięcie rozbieżności w orzecznictwie sądów powszechnych. Uczestniczka A. P. przyznała, że w dniu egzaminu znana jej była treść tego orzeczenia i świadomie zaznaczyła odpowiedź odmienną. NSA stoi na stanowisku, że pytania na egzaminie konkursowym na aplikacje powinny być skonstruowane w sposób możliwie precyzyjny w szczególności pytania te (oraz podane w nich trzy propozycje odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa) powinny być sformułowane w sposób jasny, jednoznaczny i nie budzący istotnych wątpliwości. Pytania testowe nie mogą wprowadzać w błąd uczestników konkursu, zaś sposób ich redagowania powinien być tak samo precyzyjny, jak odpowiedzi, których wymaga się od kandydatów na aplikantów (wyrok NSA z dnia 19 listopada 2008 r. sygn. akt II GSK 641/08 – Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Takie stanowisko nie oznacza jednak, że pytania egzaminacyjne nie mogą odwoływać się do reprezentatywnych w danych kwestiach poglądów i stanowisk wyrażanych w orzecznictwie sądowym i w piśmiennictwie prawniczym. Nie ma więc żadnych podstaw do ograniczania możliwości konstruowania pytań egzaminacyjnych wyłącznie do niebudzących wątpliwości treści przepisów prawnych. Egzamin ma być bowiem sprawdzianem predyspozycji intelektualnych kandydata do zawodu prawniczego. Od kandydatów na aplikantów można zatem wymagać znajomości podstawowych zasad wykładni prawa i analitycznego myślenia. Zdający muszą chociażby legitymować się umiejętnością zrekonstruowania nieskomplikowanej normy prawnej, rozstrzygania nieskomplikowanych problemów interpretacyjnych, w tym opowiedzenia się za stanowiskiem, które ma najbardziej przekonujące uzasadnienie w treści odpowiednich przepisów prawnych, interpretowanych według powszechnie przyjętych metod wykładni prawa. W dodatku, tak jak w rozpatrywanej sprawie opowiedzenia się za stanowiskiem znajdującym potwierdzenie w bardzo autorytatywnym orzeczeniu sądowym – uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego, mającej moc zasady prawnej. Należy podkreślić, że przytaczana już uchwała Sądu Najwyższego w praktyce wyznaczyła linię orzeczniczą na kilka miesięcy przed egzaminem konkursowym na aplikację i usunęła mogące wcześniej powstawać wątpliwości co do prawidłowości zapadających rozstrzygnięć. Wydaje się, że osoby zdające egzamin konkursowy na aplikację powinny znać to orzeczenie i potrafić ocenić jego znaczenie dla orzecznictwa sądowego w sprawach dotyczących tego problemu. Dlatego Naczelny Sąd Administracyjny nie podzielił stanowiska innych składów orzekających co do błędnej konstrukcji pytania nr 139 (wyrok z dnia 9 marca 2010 r. sygn. akt II GSK 58/10, wyrok z dnia 9 marca 2010 r. sygn. akt II GSK 83/10 – Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. rozpoznając ponownie sprawę powinien kierować się przedstawioną powyżej oceną prawną. Stanowisko składu orzekającego w niniejszej sprawie co do prawidłowości konstrukcji pytania numer 139 determinuje uznanie stawianych przez kasatora zarzutów naruszenia prawa procesowego i prawa materialnego za uzasadnione. Z tych przyczyn orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 185 p.p.s.a. O kosztach orzeczono stosownie do art. 203 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 205 p.p.s.a i art. 209 p.p.s.a.