II SA/Wa 1431/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Antoniuk (spraw.) Sędzia WSA Iwona Dąbrowska Sędzia WSA Adam Lipiński Protokolant Paweł Wyszyński po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 listopada 2011 r. sprawy ze skargi M. Z. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę - Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej ZUS) decyzją z dnia [...] marca 2010 r. nr [...] utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] lutego 2010 r. nr [...], wydaną na podstawie 105 § 1 k.p.a., umarzającą postępowanie z wniosku M. Z. o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu powyższej decyzji Prezes ZUS podniósł, iż decyzją z dnia [...] stycznia 2004 r. Oddział ZUS w [...] przyznał wnioskodawczyni M. Z. rentę socjalną na podstawie ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej (Dz. U. z 2003 r. Nr 135, poz. 1268). W związku z powyższym organ uznał, że postępowanie w sprawie renty rodzinnej w drodze wyjątku, prowadzone na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227) stało się bezprzedmiotowe. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 23 listopada 2010 r. sygn. akt II SA/Wa 869/10 uwzględnił skargę M. Z. i uchylił ww. decyzje. Sąd uznał, iż Prezes ZUS niezgodnie z prawem zastosował regulację art. 105 § 1 k.p.a. i nakazał ponownie rozpoznać wniosek M. Z. o przyznanie emerytury w drodze wyjątku i wydać rozstrzygnięcie co do istoty sprawy. Wykonując zalecenia Sądu, Prezes ZUS rozpatrzył sprawę z wniosku M. Z. i decyzją z dnia [...] marca 2011 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. Organ stwierdził w uzasadnieniu decyzji, iż przepisy powołanej ustawy nie przewidują zbiegu świadczenia w drodze wyjątku ze świadczeniami przyznawanymi przez organy emerytalno-rentowe. Biorąc pod uwagę, że wnioskodawczyni jest uprawniona do renty socjalnej, nie spełnia ona kumulatywnie przesłanek z art. 83 ww. ustawy. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej powyższą decyzją M. Z. podniosła, iż ubiega się o rentę rodziną w drodze wyjątku po zmarłym ojcu, który przez 29 lat opłacał składki do ZUS. Obecnie ma 25 lat i jest całkowicie niezdolna do podjęcia zatrudnienia. Wnioskodawczyni mieszka wraz z matką, która utrzymuje się z emerytury w wysokości 634,64 zł. Sama otrzymuje rentę socjalną w wysokości 540,62 zł, co nie wystarcza na podstawowe potrzeby, wyżywienie leki, itp. Prezes ZUS decyzją z dnia [...] kwietnia 2011 r. nr [...], wydaną na podstawie 138 § 1 pkt 2 k.p.a., utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. W motywach rozstrzygnięcia organ podniósł, iż przyznana stronie decyzją z dnia [...] stycznia 2004 r. renta socjalna od dnia 1 marca 2001 r. wynosi 611,67 zł. Przepis art. 83 ust. 1 ustawy uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Ocena tej niezbędności musi być dokonywana z uwzględnieniem potrzeb służących zaspokojeniu minimum egzystencji. Jakkolwiek wykazany przez wnioskodawczynię dochód może nie zaspokajać wszystkich jej potrzeb życiowych, jednakże trudno uznać, iż nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych. Ponadto przepisy powołanej ustawy, ze względu na uznaniowy charakter świadczenia określonego w art. 83 tej ustawy, nie przewidują zbiegu tego świadczenia ze świadczeniami ustawowymi przyznawanymi przez organy emerytalno-rentowe (przykładowo wyrok NSA z dnia 4 lipca 2001 r. sygn. akt II SA 388/01) Samo zaś uprawnienie do renty socjalnej wyklucza możliwość ubiegania się o "świadczenie równoległe" – świadczenie w drodze wyjątku (wyrok WSA z 18 grudnia 2007 r. sygn. akt II SA/Wa 1588/07). Z tych względów organ stwierdził, iż strona nie spełnia przesłanek z art. 83 powołanej ustawy, co wyklucza możliwość przyznania jej świadczenia w drodze wyjątku. Decyzja z dnia [...] kwietnia 2011 r. stała się przedmiotem skargi wniesionej przez M. Z. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W skardze wymieniona podniosła, że nie zgadza się z twierdzeniem organu, iż renta socjalna wystarcza jej na zaspokojenie niezbędnych potrzeb. Strona domaga się od Prezesa ZUS uwzględnienia zgromadzonych przez jej zmarłego ojca składek z okresu 29 lat, których ze względu na przedwczesną śmierć ubezpieczony nie wykorzystał. Skarżąca domaga się przyznania świadczenia właśnie z tych środków, albowiem pozostaje w trudnej sytuacji rodzinnej i finansowej, potrzebuje pieniędzy na utrzymanie, rehabilitację i lekarstwa. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, iż przedmiotem sprawy sądowoadministracyjnej jest ocena przez Sąd prawidłowości prowadzenia przez organ administracji publicznej postępowania administracyjnego oraz zapadłego w tym postępowaniu rozstrzygnięcia. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j. Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie, przy czym do przyznania tego świadczenia niezbędne jest łączne spełnienie wszystkich wyżej wymienionych warunków. Analizując zgromadzony w niniejszej sprawie materiał dowodowy, należy podzielić stanowisko organu w przedmiocie braku w niniejszej sprawie wszystkich przesłanek, które w rozumieniu wyżej wskazanego przepisu umożliwiałyby przyznanie świadczenia. Po stronie skarżącej nie zachodzi bowiem przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania, co eliminuje ją z kręgu osób mogących ubiegać się o świadczenie w drodze wyjątku. Przesłanka niezbędnych środków utrzymania nie jest pojęciem zdefiniowanym w ustawie o emeryturach i rentach z FUS. Kryterium niezbędnych środków utrzymania to wynik odniesienia sytuacji materialnej ubiegającego się o świadczenie do wysokości minimalnej emerytury, renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, renty socjalnej lub kryterium dochodowego przewidzianego w art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. Nr 64, poz. 593 ze zm.). W dotychczasowym orzecznictwie Naczelny Sąd Administracyjny przy ocenie tej przesłanki zalecał dokonanie porównania sytuacji materialnej ubiegającego się o świadczenie z wysokością świadczeń określonych w przepisach, jako minimalne, a ponadto z uwzględnieniem potrzeb służących do zaspokojenia minimum egzystencji (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 września 2006 r. , sygn. I OSK 112/06, publ. Lex nr 321169; z dnia 7 sierpnia 2000 r., II SA 815/00, publ. Lex nr 55028). W niniejszej sprawie decydujące znaczenie ma okoliczność, iż skarżąca jest uprawniona do otrzymywania renty socjalnej. Sama skarżąca przyznaje (pismo procesowe z dnia 15 listopada 2011 r.), że otrzymuje rentę socjalną w kwocie 540,62 zł wraz przysługującym do niej zasiłkiem pielęgnacyjnym w wysokości 153 zł. W ocenie Sądu, chociaż środki te nie są wystarczające na pokrycie wszystkich potrzeb skarżącej związanych z chorobą i rehabilitacją, to jednak w porównaniu z innymi świadczeniami nie są to środki, które nie zapewniają niezbędnego utrzymania. Skoro zatem w sytuacji skarżącej przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania nie zachodzi, to w myśl wcześniejszych wywodów w przedmiocie kumulatywnego charakteru przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, jest to okoliczność eliminująca skarżącą z grona osób, którym może być przyznane świadczenie w drodze wyjątku, a tym samym przesądzająca treść rozstrzygnięcia. Powyżej zaprezentowany pogląd posiada silne umocowanie w dotychczasowym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. Sądy administracyjne nie traktują minimalnej emerytury jako bezwzględnego wskaźnika, od którego zależy przyznanie bądź odmowa przyznania świadczenia w drodze wyjątku (przykładowo wyrok z dnia 30 maja 2008 r. sygn. akt I OSK 137/08; wyrok z dnia 16 marca 2010 r. sygn. akt I OSK 1721/09). Ustawodawca w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS posłużył się celowo klauzulą generalną, a nie kryterium kwotowym. Miało to na celu umożliwienie organom stosującym prawo indywidualizację decyzji w każdym rozpatrywanym przypadku. Rentę socjalną stanowi rodzaj socjalnego wsparcia (I. Sierpowska, Prawo pomocy społecznej, Warszawa 2007, s. 121) związanego właśnie z wystąpieniem trudnej sytuacji życiowej. Celem tego świadczenia jest zapewnienie skarżącej niezbędnych środków utrzymania. Nie zajdzie zatem przesłanka przyznania świadczenia rentowego w drodze wyjątku, gdy wnioskodawca otrzymuje rentę socjalną. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 20 kwietnia 2010 r. sygn. akt I OSK 150/10 wyraził pogląd, iż "... oceniając czy w danej sprawie zachodzą przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń nie można też abstrahować od tego, że świadczenie określone w tym przepisie organ może przyznać tylko "w drodze wyjątku", a więc w sytuacjach zupełnie szczególnych. Chodzi przede wszystkim o przypadki, gdy dana osoba znajduje się w sytuacji faktycznej i prawnej, która uniemożliwia jej zdobycie ani ubieganie się o podstawowe środki utrzymania. W tej sprawie taka sytuacja nie zachodzi, skoro (...) otrzymuje podstawowe, stałe świadczenie socjalne z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych". Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa i stąd, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji.