IV SA/Po 434/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Grossmann Sędziowie NSA Grażyna Radzicka WSA Izabela Bąk-Marciniak (spr.) Protokolant st. sekr. sąd. Justyna Frankowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 08 sierpnia 2012 r. sprawy ze skargi S. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] kwietnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjne uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] grudnia 2011 r. nr [...]. Wnioskiem z dnia [...] listopada 2011r. S. R. zwrócił się do Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad żoną A. F.-R.. Do wniosku załączył oświadczenie, iż w chwili obecnej nie jest nigdzie zatrudniony, gdyż nie może podjąć pracy bo ma niesprawną żonę i syna w znacznym stopniu, nad którymi sprawuje całodobową opiekę. Decyzją z dnia [...] grudnia 2011r. nr [...] Prezydent Miasta G. na podstawie art. 17 ust. 1, ust. 5 pkt 2 lit a., art. 20 ust.3, art.24 ust.2a, 3a, 4, art.25 ust.1, art.26 ust.1, 2, art.28 ust.3, 4, art.30 ust.1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. nr 139, poz. 992 ze zm., dalej uśr) oraz § 7 rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej z dnia 2 czerwca 2005 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o świadczenia rodzinne (Dz. U. Nr 105, poz. 881 ze zm., dalej rozporządzenie z 2005 r.) oraz art. 104 § 1 i 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. Nr 98, poz. 1071 ze zm., dalej kpa) odmówił przyznania S. R. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu wskazano, iż na podstawie zebranej dokumentacji ustalono, że strona nie pozostaje w zatrudnieniu oraz, że nie jest osobą uprawnioną do występowania o świadczenie pielęgnacyjne w świetle art. 128 i 129 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Zgodnie z art. 17 ust. 1 i 5 pkt 2 lit. a uśr świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim chyba, że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wtedy dziecko może ubiegać się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na jednego z rodziców. A. F.-R., na którego strona wniosła o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego pozostaje w związku małżeńskim. W odwołaniu S. R. wniósł o przyznanie mu świadczenia pielęgnacyjnego na żonę i syna, opisując swoją sytuację osobistą. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2012r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. (dalej SKO bądź Kolegium) na podstawie art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. a uśr oraz art. 138 § 1 pkt 1 kpa utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu podano, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest nie tyle pokrycie zwiększonych wydatków związanych z niepełnosprawnością, ile dostarczenie środków rodzinom, w których powstaje niedostatek dochodu w związku z faktem, że jeden z członków nie może pracować, ponieważ opiekuje się innym niepełnosprawnym członkiem rodziny. Kolegium przytoczyło treść przepisów art. 17 ust. 1 i ust. 5 uśr i wskazało, iż w wyniku nowelizacji ustawy o świadczeniach rodzinnych ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. Nr 205, poz. 1212) uległ zmianie zapis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a (obowiązuje od 14 października 2011 r.), który otrzymał następujące brzmienie świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z akt sprawy wynika bezspornie, że wniosek o ustalenie świadczenia pielęgnacyjnego strona złożyła w dniu [...] listopada 2011r., a zatem po wejściu w życie nowego brzmienia przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a uśr. Oznacza to, że odwołujący nie spełnia nowych ustawowych przesłanek do otrzymania świadczenia zaproponowanych przez ustawodawcę w cytowanym wyżej brzmieniu. W tych warunkach należy przyjąć, iż w aktualnym stanie prawnym zmiana ta oznacza przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobie sprawującej opiekę i rezygnującej z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad osobami wymagającymi opieki pozostającymi w związku małżeńskim, ale również przyznanie niepełnosprawnemu, wymagającemu opieki małżonkowi, prawa do świadczenia z tytułu opieki nad swoim również niepełnosprawnym współmałżonkiem. Jednocześnie organ wskazał, iż nie mógł odnieść się do prośby odwołującego o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad synem, gdyż brak wniosku w tym względzie w aktach sprawy. W skardze S. R. domagał się ponownego rozpoznania sprawy, ponownie opisując swoją trudną sytuację osobistą. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Kontrola sądu administracyjnego, zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) i art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. 2012..270, dalej ppsa) polega na badaniu zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych. Kontrola ta sprowadza się do zbadania, czy w toku rozpoznania sprawy organy administracji publicznej nie naruszyły prawa materialnego i procesowego w stopniu istotnie wpływającym na wynik sprawy. Przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu i na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. Na podstawie art. 134 § 1 ppsa, w postępowaniu sądowoadministracyjnym obowiązuje zasada oficjalności. Zgodnie z jej treścią, sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami oraz powołaną podstawą prawną. Istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się do kwestii, czy fakt pozostawania przez żonę skarżącego w związku małżeńskim, w sytuacji gdy sam skarżący nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, uniemożliwia przyznanie skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną opieką nad żoną, wykluczającą podjęcie zatrudnienia. W ocenie Sądu w kontrolowanym postępowaniu organy obu instancji wadliwie odczytały treść art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Stosownie do tego przepisu najpierw konieczne jest ustalenie, czy skarżący należy do kategorii osób, które mogą ubiegać się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Odpowiedź na to pytanie jest twierdząca, co wynika z art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, który stanowi, że "Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom (czyli innym niż matka lub ojciec wymienieni w punkcie 1 tego przepisu), na których, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności". Taką wykładnię potwierdza treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r. sygn. akt P 27/07 (Dz. U. Nr 138, poz. 872), w którym orzeczono, że art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim uniemożliwiał nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym osobie zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Skutkiem tego wyroku była nowelizacja art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych dokonana przepisem art. 1 pkt 8 lit. a ustawy z dnia 17 października 2008r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. Nr 233, poz. 1456). Jednakże, jak zauważono w orzecznictwie (por. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 3 listopada 2011 r. sygn. akt IV SA/GI 92/11, publ.cbios), nowela ta nie zmieniła jednak bądź nie uchyliła przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy, wyłączającego prawo do świadczenia w przypadku, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. W efekcie literalne brzmienie przepisu, uniemożliwiające skorzystanie ze świadczenia pielęgnacyjnego w razie konieczności rezygnacji z pracy zawodowej z uwagi na opiekę nad współmałżonkiem niweczyło skutki orzeczenia Trybunału. Stało się to także przyczyną podjęcia przez Trybunał Konstytucyjny postanowienia z dnia 1 czerwca 2010 r. sygn. akt S 1/10 (Lex Omega nr 602861), przedstawiającego Sejmowi Rzeczypospolitej Polskiej uwagi dotyczące niezbędności działań ustawodawczych, zmierzających do zapewnienia spójności zasad przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu Trybunał wskazał, iż pożądane byłoby podjęcie działań legislacyjnych mających na celu dostosowania art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach do nowego brzmienia art. 17 ust. 1 tej ustawy. W ocenie Sądu orzekającego w niniejszej sprawie również kolejna nowelizacja art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych dokonana ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r. (Dz. U. Nr 205, poz. 1212), która weszła w życie w dniu 14 października 2011 r., sprawia, że literalne odczytanie znowelizowanego przepisu prowadzi do sprzeczności z powołanym wyżej wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego. Wykładnia zaprezentowana przez organy w kontrolowanym postępowaniu prowadzi do wniosku, że małżonek ubiegający się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad swoim współmałżonkiem sam musiałby być osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności. Prowadziłoby to do kuriozalnej sytuacji, że świadczenie ustanowione w celu zapewnienia wsparcia osobie sprawującej opiekę nad wymagającym opieki współmałżonkiem mogłoby być przyznane tylko takiej osobie, która sama również wymaga opieki, bo jest niepełnosprawna w stopniu znacznym (por. wyrok WSA w Krakowie z dnia 27 kwietnia 2012 r. III SA.Kr 328/12, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 23 maja 2012r. IV SA/Po 255/12 publ. cbois). Taka interpretacja omawianego przepisu, w szczególności w kontekście wyroku Trybunału Konstytucyjnego, nie zasługuje na aprobatę. Zatem należy dokonać takiej wykładni art. 17 ust.5 pkt.2 lit.a cytowanej ustawy, w myśl której osoba sprawująca opiekę, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, o którym mowa w art.128 ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy, traci prawo do świadczenia z uwagi na zawarcie przez osobę wymagającą opieki związku małżeńskiego, jako że obowiązek sprawowania opieki ciążyć będzie na małżonku, który uzyska w konsekwencji prawo ubiegania się o świadczenie w przypadku rezygnacji z pracy zarobkowej (patrz wyrok WSA w Łodzi z dnia 6.11.2008r., II SA/Łd 814/08, wyrok WSA w Gdańsku z dn.5.sierpnia .2009r. II SA/Gd 319/09). Przepis art.17 ust.5 pkt. 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych aktualnie nie będzie mógł być stosowany, gdy o świadczenie pielęgnacyjne wystąpi zobowiązany do opieki i alimentacji w rozumieniu Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonek osoby legitymującej się orzeczeniem o niepełnosprawności, spełniający jednocześnie wymogi z art.17 ust.1 ustawy o świadczeniach rodzinnych (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia10 marca 2010 r. VIII SA/Wa 671/09, wyrok WSA w Olsztynie z dnia 18 sierpnia 2011 r. II SA/Ol 456/11, publ. cbois). Zatem w ocenie Sądu, okoliczność, że osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne sprawuje opiekę nad własnym małżonkiem nie może stanowić podstawy do odmowy przyznania tego świadczenia. W takim przypadku wskazuje się na konieczność przypisania pierwszeństwa wykładni celowościowej i systemowej art.17 ust.5 pkt 2 lit.a uśr, przed jego wykładnią językową. Argumentacja na rzecz dopuszczalności i celowości stosowania takiej wykładni służy niewątpliwie ochronie wartości konstytucyjnych, do jakich art.18 Konstytucji RP zalicza małżeństwo, rodzinę, macierzyństwo i rodzicielstwo, a także jest zgodna z orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego (zwłaszcza wyrok TK z 18.07.2008r., P 27/07, OTK-A 2008, nr 6, poz.107 i postanowienie TK z 1.06.2010r.,P 38/09, OTK-A 2010, nr 5, poz.53). Dlatego również przy zmienionym stanie prawnym organy winny stosować prokonstytucyjną wykładnię przepisów prawa. W świetle zatem prokonstytucyjnej wykładni art.17 ust.5 pkt 2 lit.a uśr , Sąd stwierdza, że organy administracji wadliwie przyjęły, że pozostawanie w związku małżeńskim jest okolicznością uniemożliwiającą przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na osobę w nim pozostającą, która wymaga opieki, w sytuacji gdy współmałżonek nie jest zaliczony do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. W ocenie Sądu obie decyzje wydane w sprawie naruszają prawo materialne – art.17 ust.5 pkt 2 lit.a uśr w zw. z art.18, art.67 ust.1 i art.71 ust.1 Konstytucji RP. Dlatego też przy ponownym rozpatrywaniu wniosku skarżącego organy będą zobowiązane do zastosowania przedstawionej wyżej wykładni przepisów prawa oraz pozostałych przesłanek art.17 ust.1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W zakresie zaś przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z koniecznością opieki nad synem skarżącego A. R., organ I instancji winien ustalić czy został złożony w tym względzie przez skarżącego wniosek. Mając na uwadze powyższe okoliczności, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ppsa orzekł jak w sentencji. MZ