II FSK 2304/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący – Sędzia NSA Grażyna Nasierowska (sprawozdawca), Sędzia NSA Tomasz Kolanowski, Sędzia WSA (del.) Wojciech Stachurski, Protokolant Dorota Rembiejewska, po rozpoznaniu w dniu 29 września 2017 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białej Podlaskiej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 19 października 2012 r. sygn. akt I SA/Lu 261/12 w sprawie ze skargi H. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białej Podlaskiej z dnia 16 stycznia 2012 r. nr [...] w przedmiocie wznowienia postępowania w sprawie łącznego zobowiązania pieniężnego za 2004 r. 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Lublinie, 2) odstępuje od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości. Zaskarżonym wyrokiem z 19 października 2012 r., sygn. akt I SA/Lu 261/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie uchylił zaskarżoną przez H. G. decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białej Podlaskiej z 16 stycznia 2012 r. w przedmiocie wznowienia postępowania w sprawie łącznego zobowiązania pieniężnego za 2004 r.; Sąd uchylił także poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy K. z 10 października 2011 r., a także postanowienie Wójta Gminy K. z 12 września 2011 r. i poprzedzającą je decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białej Podlaskiej z 22 sierpnia 2011 r. Ze stanu faktycznego przyjętego przez Sąd pierwszej instancji wynikało, że pismem z 23 marca 2011 r. skarżący wniósł o wznowienie postępowania podatkowego w stosunku do decyzji wymiarowych za lata 2004- 2009. We wniosku podniósł, że decyzje wydane zostały z naruszeniem art. 68 § 1 i § 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 z późn. zm. – powoływanej dalej jako "O.p."), gdyż pięcioletni termin rozpoczął bieg w 1982 r. i upłynął w 1987 r., że informacje podatkowe złożył na wezwanie organu oraz że w toku zakończonego decyzją postępowania organ wydał postanowienie zawierające pouczenie, sprzeczne z art. 125 i art. 141 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz.U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1071 z późn. zm., dalej: "k.p.a"), o braku prawa do jego zażalenia i równocześnie wniósł o stwierdzenie nieważności decyzji na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 i 7 k.p.a. Wójt Gminy K. decyzją z 12 kwietnia 2011 r. odmówił wznowienia postępowania podatkowego. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z 22 sierpnia 2011 r. uchyliło ww. decyzję, przekazując sprawę organowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Wójt Gminy K. postanowieniem z 12 września 2011 r. wznowił postępowanie podatkowe zakończone ostateczną decyzją wymiarową z 18 grudnia 2009 r. Wójt Gminy K. decyzją z 10 października 2011 r. odmówił uchylenia decyzji ostatecznej, wskazując, że nie wystąpiła żadna przesłanka wymieniona w art. 240 § 1 O.p. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z 16 stycznia 2012 r. utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Skarżący wniósł od powyższej decyzji skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie, nie konkretyzując zarzutów naruszenia prawa, opisał przyczyny, z powodu których uważa za nieuzasadniony wymiar podatku za lata poprzedzające dokonaną z jego inicjatywy zmianę w ewidencji gruntów. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Białej Podlaskiej wnosiło o jej oddalenie. We wskazanym na wstępie wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, że z związku z wadliwą oceną prawną wyrażoną w decyzji Kolegium z 22 sierpnia 2011 r., organ pierwszej instancji z naruszeniem art. 243 § 1 O.p. wydał postanowienie z 12 września 2011 r. o wznowieniu postępowania bez wskazania podstawy prawnej wznowienia. Podstawa prawna do wydania postanowienia nie może bowiem stanowić podstawy prawnej wznowienia postępowania. W rezultacie błędna i wydana z naruszeniem art. 233 § 2 O.p. decyzja Kolegium spowodowała, że organ pierwszej instancji bezpodstawnie wznowił postępowanie i po przeprowadzeniu pozornego postępowania co do istnienia przesłanek, których nie wskazał, decyzją z dnia 10 października 2011 r. odmówił uchylenia decyzji ostatecznej, a takie rozstrzygnięcie, stosownie do art. 245 § 1 pkt 2 O.p., podjąć mógł tylko po wskazaniu podstawy (przesłanki) wznowienia i ustaleniu, czy zaistniała ona w rzeczywistości. Zdaniem Sądu, wszystkie te rozstrzygnięcia podjęte zostały z naruszeniem przepisów wskazanych jako podstawa ich wydania, prawidłowa była jedynie decyzja Wójta Gminy K. z 12 kwietnia 2011 r. odmawiająca wznowienia postępowania z uwagi na wskazanie, że przyczyny, które zdaniem skarżącego miały stanowić podstawy wznowienia postępowania, nie znajdowały oparcia w art. 240 § 1 O.p. Z tego względu Sąd za celowe uznał uchylenie zarówno zaskarżonej decyzji, która zaakceptowała wadliwe rozstrzygnięcie zawarte w decyzji z 10 października 2011 r., jak i wydanego w sprawie postanowienia naruszającego art. 243 § 1 O.p. Uchylając powyższe rozstrzygnięcia Sąd wskazał na konieczność rozpoznania odwołania od decyzji Wójta Gminy K. z 12 kwietnia 2011 r. z wykorzystaniem oceny prawnej zawartej w wyroku. Odnośnie podnoszonej przez skarżącego okoliczności, że doręczane postanowienia nie zawierały pouczenia o prawie zażalenia, Sąd zauważył, iż wbrew twierdzeniom skarżącego na postanowienia wydawane w toku postępowania zażalenie z zasady nie przysługuje, chyba że w konkretnym przepisie Ordynacji podatkowej zastrzega ona prawo do zażalenia. Tak więc zażalenie nie przysługuje na postanowienie wyznaczające termin, ani na postanowienie wszczynające postępowanie, ani też na postanowienie o wznowieniu postępowania. W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Białej Podlaskiej zarzuciło naruszenie: 1. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. ‒ Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718; dalej: p.p.s.a.) w zw. z art. 233 § 1 pkt 1 O.p. przez przyjęcie, że w sprawie brak było podstaw prawnych do wszczęcia postępowania wznowieniowego; 2. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. przez przyjęcie, że w sprawie brak było podstaw do przeprowadzenia postępowania wznowieniowego zakończonego wydaniem decyzji na podstawie art. 245 § 1 pkt 2 O.p. z uwagi na wystąpienie przesłanki odmowy wszczęcia postępowania wznowieniowego na podstawie art. 243 § 3 O.p.; 3. art. 141 § 4 p.p.s.a. przez niekompletność sporządzenia uzasadnienia wyroku, w zakresie braku wykazania przez Sąd prawdopodobieństwa oddziaływania naruszeń prawa procesowego na wynik sprawy administracyjnej; 4. art. 141 § 4 p.p.s.a. w zw. z art. 122 i art. 191 O.p. przez przedstawienie stanu sprawy niezgodnie ze stanem rzeczywistym, a polegające na stwierdzeniu przez Sąd w uzasadnieniu wyroku, że skarżący w złożonym wniosku nie przedstawił podstaw i przyczyn wznowienia postępowania; 5. art. 134 § 1 p.p.s.a. przez nierozpoznanie jednego z głównych zarzutów skargi dotyczącego naruszenia art. 68 § 1 O.p. (przedawnienie ustalenia wymiaru zobowiązania podatkowego w podatku od nieruchomości za 2007 r.); 6. art. 151 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. polegające na uchyleniu zaskarżonej decyzji, mimo że istniały podstawy do oddalenia skargi, bowiem w sprawie nie wystąpiła przesłanka wynikająca z w art. 243 § 3 O.p. Na tej podstawie Kolegium wniosło o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd pierwszej instancji, lub o uchylenie go w całości i oddalenie skargi, a także o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak pod rozwagę z urzędu nieważność postępowania. Stosownie do art. 183 § 2 pkt 2 p.p.s.a. nieważność postępowania zachodzi: jeżeli strona nie miała zdolności sądowej lub procesowej, organu powołanego do jej reprezentowania lub przedstawiciela ustawowego, albo gdy pełnomocnik strony nie był należycie umocowany. Zdolność sądowa podmiotów postępowania sądowoadministracyjnego jest bezwzględną przesłanką procesową. Cecha ta pozwala na skuteczne przeprowadzenie ważnego postępowania przed sądem administracyjnym z udziałem danego podmiotu w charakterze strony. Utrata zdolności sądowej przez osobę fizyczną następuje z chwilą śmierci (art. 8 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, Dz.U. z 2016 r. poz. 380). Rozpoznając sprawę sąd administracyjny obowiązany jest ustalić, czy podmiot postępowania ma zdolność sądową oraz czy nie doszło do następstwa prawnego. W przypadku następstwa prawnego, sąd obowiązany jest zapewnić następcom prawnym udział w postępowaniu sądowoadministracyjnym. W rozpoznawanej sprawie stroną postępowania zakończonego kwestionowaną decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białej Podlaskiej z 16 stycznia 2012 r., poprzedzonej decyzją Wójta Gminy K. z 10 października 2011 r., był H. G. W dniu 16 lutego 2012 r. skarżący wniósł skargę na ww. decyzję. Ze znajdującego się w aktach sprawy aktu zgonu skarżącego wynika, że zmarł on w dniu 16 października 2012 r., a zatem już po wniesieniu skargi do Sądu pierwszej instancji. Z akt sądowych wynika, że okoliczność śmierci skarżącego nie była znana WSA w Lublinie w dniu wydania zaskarżonego wyroku. W niniejszej sprawie niewątpliwie zaskarżony wyrok został wydany po śmierci strony, a zatem skierowany był do osoby niemającej zdolności prawnej. Osoba fizyczna może być stroną postępowania, jeżeli ma zdolność do bycia podmiotem praw i obowiązków, a zatem jeżeli ma zdolność prawną. Jeżeli w trakcie postępowania strona utraciła zdolność prawną (np. na skutek śmierci), to Sąd zobowiązany jest zawiesić postępowanie do czasu zgłoszenia się lub wskazania następców prawnych zmarłego albo od dnia ustanowienia we właściwej drodze kuratora spadku. Ponadto Sąd może podjąć stosowne czynności procesowe mające na celu ustalenie kręgu osób, które należy wezwać do udziału w sprawie jako następców prawnych zmarłej strony np. poprzez zwrócenie się z urzędu do sądu spadku o ustanowienie kuratora spadku, chyba że kurator taki już wcześniej został ustanowiony w przypadku, gdy w ciągu roku od daty postanowienia o zawieszeniu postępowania nie zgłoszą się lub nie zostaną wskazani następcy prawni zmarłej strony (art. 128 § 2 p.p.s.a.). Tak też miało miejsce w niniejszej sprawie, co jednak pozostaje bez wpływu na podstawowe ustalenie, że z przepisów p.p.s.a. wynika, iż w stosunku do osób zmarłych nie można wydawać orzeczeń, a jeśli takie zostało wydane, to jest ono obarczone wadą nieważności i powinno być usunięte z obrotu prawnego, aby nie wywoływało skutków prawnych. To, że okoliczność śmierci skarżącego nie była znana Sądowi pierwszej instancji w dniu wydania zaskarżonego wyroku, nie może mieć w tym kontekście żadnego znaczenia, bowiem skierowane rozstrzygnięcia do osoby już nieżyjącej wywołuje konieczność jego wyeliminowania z obrotu prawnego z przyczyny, o której mowa w art. 183 § 2 pkt 2 p.p.s.a., (tj. gdy strona nie miała zdolności sądowej lub procesowej). Zauważyć można, że stanowisko wyżej przedstawione zostało wcześniej zaprezentowane przez Naczelny Sąd Administracyjny m.in. w postanowieniu z dnia 11 maja 2011 r., sygn. akt I OSK 740/11 oraz w wyrokach z dnia 15 marca 2017 r., syng. akt II OSK 2035/15 i z dnia 7 lipca 2017 r., sygn. akt I OSK 2493/15 (orzeczenia powołane w niniejszym uzasadnieniu dostępne są w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – orzeczenia.nsa.gov.pl). Mając na uwadze, że wystąpienie przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego wyłącza rozpoznanie postawionych w skardze kasacyjnej zarzutów w zakresie naruszenia przepisów postępowania i przepisów prawa materialnego, Naczelny Sąd Administracyjny nie odniósł się do zarzutów podniesionych w tym środku odwoławczym (zob.: wyrok NSA z 31 maja 2016 r., sygn. akt II OSK 2271/14). W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji. Z uwagi na przesłanki uwzględnienia skargi kasacyjnej, które uzasadniają przyjęcie wystąpienia szczególnych okoliczności, na podstawie art. 207 § 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny odstąpił od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości.