II FZ 989/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Stanisław Bogucki po rozpoznaniu w dniu 12 grudnia 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia J. W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 5 listopada 2012 r., sygn. akt I SA/Wr 872/12 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi J. W. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 9 maja 2012 r., nr [...] w przedmiocie podatku dochodowym od osób fizycznych za 2006 r. postanawia: oddalić zażalenie. 1. Postanowieniem z dnia 5 listopada 2012 r., I SA/Wr 872/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu odmówił J. W. (powoływanej dalej jako "Skarżąca") przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych ponad kwotę 2.000 zł w sprawie ze skargi Skarżącej na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 9 maja 2012 r., nr [...], w przedmiocie podatku od osób fizycznych za 2006 r. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia podano art. 246 § 1 pkt 2 i art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270; dalej w skrócie: p.p.s.a.).Postanowienie jest dostępne na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). 2. Przebieg postępowania przed Sądem pierwszej instancji: 2.1. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie WSA we Wrocławiu podał, że Skarżąca w skardze na ww. decyzję Dyrektora IS zawarła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmujący zwolnienie od kosztów sądowych ponad kwotę 2.000 zł. W uzasadnieniu podała, że jest osobą bezrobotną, w roku 2012 z pracy dorywczej uzyskała dochód w kwocie 250 zł, na jej utrzymaniu znajduje się studiujący syn, nie ma stałego miejsca zamieszkania, kwotę 2.000 zł przeznaczoną na wpis pożyczyła od matki. Do wniosku oraz na późniejsze wezwanie dołączyła kserokopię zeznania podatkowego PIT-37, z którego wynika, że w roku 2011 uzyskała przychód z tytułu działalności wykonywanej osobiście w kwocie 600 zł, umowy zlecenia, z których wynika, że w pierwszym półroczu 2012 r. uzyskiwała z ich tytułu po 50 zł miesięcznie, decyzję Prezydenta Miasta W. z dnia 22 czerwca 2012 r. o uznaniu Skarżącej, w tym samym dniu, za osobę bezrobotną oraz odmawiającą Skarżącej przyznania prawa do zasiłku. Przesłała nadto oświadczenie, że nie posiada żadnych rachunków i lokat bankowych, w tym dewizowych, z uwagi na brak jakichkolwiek dochodów korzysta z uprzejmości mamy, która ponosi wszystkie miesięczne wydatki Skarżącej, nie przysługuje jej żaden tytuł prawny do nieruchomości lokalowych, na adres których dokonywane są doręczenia w sprawie, środki pieniężne w kwocie 1.500 zł na opłacenie profesjonalnego pełnomocnika pozyskała od swojej matki. 2.2. Do skargi nadanej w urzędzie pocztowym przez Skarżącą (reprezentowaną przez pełnomocnika – radcę prawnego) w dniu 15 czerwca 2012 r., załączono kserokopię druku karty rejestracyjnej bezrobotnego, w której jako bezrobotnego wpisano Skarżącą. Druk nie zawierał daty jego wypełnienia, żadnych urzędowych adnotacji ani nie był potwierdzony za zgodność z oryginałem. Z kserokopii wynika, że Skarżąca ukończyła Akademię Ekonomiczną w W., a jej zawodem wykonywanym jest zawód syndyka i głównej księgowej. 2.3. Zarządzeniem z dnia 16 sierpnia 2012 r. Przewodniczący Wydziału I WSA we Wrocławiu wyznaczył wpis sądowy od skargi w kwocie 53.078 zł, na podstawie wartości przedmiotu zaskarżenia w kwocie 5.307.702 zł. 2.4. Postanowieniem z dnia 29 sierpnia 2012 r. Referendarz sądowy WSA we Wrocławiu odmówił Skarżącej przyznania prawa pomocy. W sprzeciwie Skarżąca wskazała, że należność określona w zaskarżonej decyzji wynika z działalności gospodarczej prowadzonej przez jej byłego męża, obecnie jest bez zatrudnienia i pozostaje na wyłącznym utrzymaniu matki. Z tego względu nie stać jej na uiszczenie wpisu ponad 2.000 zł. Reprezentujący ją pełnomocnik zgodził się na wynagrodzenie odbiegające od przewidzianych przepisami stawek właśnie ze względu na jej trudną sytuację życiową i materialną. 2.5. W odpowiedzi na wezwanie Sądu pierwszej instancji Skarżąca przesłała: (a) ostatni odcinek emerytury matki z dnia 10 września 2012 r., z którego wynika, że matka Skarżącej otrzymuje świadczenie emerytalne w kwocie 1.516,66 zł netto, (b) oświadczenie z dnia 5 października 2012 r. matki Skarżącej, że jej jedynym źródłem utrzymania jest emerytura, (c) oświadczenie z dnia 5 października 2012 r. Skarżącej, że "nie posiada stałego miejsca zamieszkania ani zameldowania, natomiast ze względu na toczącą się sprawę w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu najczęściej przebywa w mieszkaniu matki", (d) kopię wyroku rozwodowego z dnia 14 października 2008 r., XIII RC 2476/08, z którego wynika, że rozwód orzeczono z winy męża, (e) oświadczenie z dnia 5 października 2012 r. matki Skarżącej, że jej wnuk – S. W. - jest na jej utrzymaniu. Pomimo wezwania Skarżąca nie podała, ile wynoszą szacunkowo koszty utrzymania lokalu, w którym zamieszkuje oraz nie podała, czy na byłym mężu Skarżącej ciąży względem niej obowiązek alimentacyjny ustalony w innym orzeczeniu, niż wyrok rozwodowy. 3. Postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu (Sądu pierwszej instancji): Odmawiając przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, WSA we Wrocławiu stwierdził, że koszty sądowe stanowią daninę publiczną. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 ze zm.; dalej w skrócie: Konstytucja RP) przewiduje powszechny obowiązek ponoszenia takich danin, stanowiąc w art. 84, że każdy jest obowiązany do ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych, określonych w ustawie. Tym samym, przyznanie prawa pomocy oznacza obciążenie kosztami postępowania pozostałych podatników. W ocenie Sądu pierwszej instancji Skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania sądowoadministracyjnego, albowiem podane przez nią informacje budzą poważne wątpliwości. Z informacji tych wynika, że wraz z matką i studiującym synem utrzymuje się z emerytury matki w kwocie 1.516,66 zł miesięcznie oraz prac na zlecenie, z których otrzymuje około 50 zł miesięcznie. Skarżąca pomimo wezwania nie podała kosztów utrzymania mieszkania matki. Przyjmując minimalny koszt utrzymania lokalu na 600 zł miesięcznie, trzyosobowej rodzinie pozostawałoby po około 350 zł miesięcznie na osobę, którą mogliby przeznaczyć na wyżywienie, ubranie środki higieny, leki, transport itp. Z wyjaśnień Skarżącej wynika, że z tych też środków uiszczane jest czesne jej studiującego syna, odłożono z tych środków kwotę przeznaczoną na uiszczenie części wpisu (2.000 zł) oraz na wynagrodzenie pełnomocnika (1.500 zł). Zgodnie z danymi opublikowanymi przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych (http://www.ipiss.com.pl), w czerwcu 2012 r. w Polsce wartość minimum socjalnego (obejmującego także koszty mieszkania) na osobę w trzyosobowym gospodarstwie pracowniczym wynosiła 917,05 zł i w dwuosobowym gospodarstwie emeryckim 876,24 zł. Twierdzenie Skarżącej, że wraz ze studiującym synem i matką utrzymuje się za kwotę poniżej wskazanego minimum socjalnego (tj. za około 500 zł na osobę, wliczając w to koszty mieszkania), przy czym nie korzysta z pomocy społecznej - budzi wątpliwości, tym bardziej, że twierdzi, iż z tych niewielkich środków została jeszcze zaoszczędzona kwota 3.500 zł, przeznaczona na część wpisu oraz wynagrodzenie pełnomocnika. Skarżąca jako wykonywane zawody podaje zawód syndyka oraz głównej księgowej. Świadczy to, w ocenie Sądu pierwszej instancji, o dużych możliwościach zarobkowych. Niejasne oświadczenie Skarżącej, która wezwana do wskazania miejsca zamieszkania podaje, że "nie posiada stałego miejsca zamieszkania ani zameldowania, natomiast ze względu na toczącą się sprawę w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu najczęściej przebywa w mieszkaniu matki" musi z kolei budzić wątpliwości, co do rzeczywistego miejsca zamieszkania Skarżącej (oraz związanych z tym kosztów i w konsekwencji źródeł ich pokrycia). Skarżąca pomimo wezwania nie podała, czy jest alimentowana przez byłego męża. Jako osoba, która w wyroku rozwodowym nie została uznana za wyłącznie winną rozpadowi małżeństwa, w sytuacji, kiedy znalazła się w niedostatku, jest uprawniona do alimentacji ze strony byłego małżonka (art. 60 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.; dalej: K.r.o.). 4. Stanowisko Skarżącej w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym: 4.1. Wnosząc do Naczelnego Sądu Administracyjnego zażalenie na ww. postanowienie WSA we Wrocławiu, Skarżąca (reprezentowana przez pełnomocnika – radcę prawnego) zarzuciła Sądowi pierwszej instancji naruszenie art. 246 § 1 pkt. 2 w zw. z art. 243 § 1 p.p.s.a., polegające na odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych w sytuacji, gdy złożony wniosek został poparty wszelkimi stosownymi dowodami z dokumentów, a odmowa przyznania prawa pomocy pozbawiła Skarżącą podstawowej ochrony należnych jej praw. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy WSA we Wrocławiu do ponownego rozpoznania. 4.2. Uzasadniając zażalenie Skarżąca stwierdziła, że Sąd pierwszej instancji żądał od niej informacji, których nie posiada. Szacunkowe koszty utrzymania lokalu znane są wyłącznie głównemu lokatorowi lokalu, tj. matce Skarżącej, z którą łączą Skarżącą ozięble stosunki rodzinne. Skarżąca przebywa obecnie u matki wyłącznie z powodu toczącego się postępowania sądowego. Skarżąca podjęła decyzję o wyjeździe zarobkowym za granicę, który to wyjazd został odroczony z powodu toczącego się postępowania sądowoadministracyjnego wobec niej i jej byłego męża, oraz w sprawie karnej jej byłego męża, prowadzonej przez Sąd Rejonowy dla Wrocławia Śródmieścia pod sygn. akt II Kp 1002/12. Ponadto, WSA we Wrocławiu zarzucił Skarżącej, że nie podała, czy na byłym mężu Skarżącej ciąży względem niej obowiązek alimentacyjny. Skarżąca załączyła do pisma z dnia 8 października 2012 r., kopię wyroku rozwodowego, z którego nie wynika, aby na byłym mężu ciążył wobec niej obowiązek alimentacyjny. Były mąż Skarżącej wyjechał poza granice kraju i Skarżąca nie posiada jego adresu pobytu bądź miejsca zamieszkania. Obie strony nie utrzymują również żadnych kontaktów. Wskazana przez Sąd pierwszej instancji podstawa prawna obowiązku alimentacyjnego byłego męża wobec Skarżącej, wynikająca z art. 60 § 1 K.r.o. jest zatem bezskuteczna. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zarzucił Skarżącej, że jej matka utrzymuje trzy osoby, oraz ze skromnych dochodów nie mogła zaoszczędzić 3.500 zł celem pokrycia kosztów sądowych swojej córki. Stanowisko Sądu pierwszej instancji jest w ocenie Skarżącej błędne. Matka Skarżącej utrzymuje ją i jej syna. Matka Skarżącej pomaga synowi Skarżącej, który dorywczo uzyskuje również niewielkie kwoty pieniężne z udzielanych korepetycji. Trudno zgodzić się natomiast ze stanowiskiem Sądu pierwszej instancji, że matka Skarżącej, pracując w Polsce przez kilkadziesiąt lat, nie mogła uzyskać niewielkich oszczędności, które poszły na uzasadnione opłaty sądowe związane z wszczętym przeciwko Skarżącej i jej byłemu mężowi postępowaniem sądowoadministracyjnym. Sąd pierwszej instancji zarzuca Skarżącej również, że do skargi nadanej w dniu 15 czerwca 2012 r. Skarżąca załączyła jedynie kopię druku karty rejestracyjnej bezrobotnego, które zdaniem Sądu nie posiadała daty jego wypełnienia, żadnych urzędowych informacji, ani nie był potwierdzony za zgodność z oryginałem. Przedłożony sądowi druk karty rejestracyjnej wypełniany jest elektronicznie i data jego nadania zamieszczana jest przez urządzenie internetowe automatycznie na stopce dokumentu, a nie na druku. Skarżąca oświadczyła, że w obecnej chwili nie posiada stałego źródła utrzymania, a korzystanie z doraźnego wsparcia znajomych i przyjaciół nie stanowi jakiegokolwiek dochodu. Skarżąca wykonywała zawód głównej księgowej, jak również pełniła funkcję syndyka. Jednakże z powodu nadużyć jej byłego męża oraz wszczęcia przeciwko niej postępowania sądowoadministracyjnego w zakresie wysokiego zobowiązania (solidarnie z jej byłym mężem) wobec Skarbu Państwa, niemożliwe jest wykonywanie przez Skarżącą funkcji syndyka, a także pozbawia ją możliwości zatrudnienia w zawodzie jako księgowej. Kilka złożonych wniosków o zatrudnienie Skarżącej, zostało rozpatrzonych z ww. powodów odmownie. Zaistniały konflikt Skarżącej z matką oraz niewielki lokal mieszkalny matki Skarżącej, uniemożliwia stałe zamieszkanie Skarżącej w tym lokalu, co spowodowało podjęcie decyzji o poszukiwaniu pracy zarobkowej poza granicami kraju. Jednakże obecny proces sądowoadministracyjny odroczył wyjazd zarobkowy Skarżącej, a adres jej matki, pod którym przebywa sporadycznie, podany został wyłącznie jako adres dla doręczeń, w związku z żądaniem WSA we Wrocławiu określonym w piśmie z dnia 1 października 2012 r., gdyż Skarżąca znaczną część czasu spędza u znajomych i przyjaciół, z którymi zamierza opuścić kraj zarobkowo. 5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 5.1. Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw, dlatego podlega oddaleniu na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu prawidłowo podjął próbę ustalenia sytuacji rodzinnej i majątkowej Skarżącej i zgodnie z zasadami prawidłowego rozumowania oraz doświadczeniem życiowym doszedł do konkluzji, że Skarżąca nie wykazała, w myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., że nie jest w stanie w pełnym zakresie partycypować w kosztach zainicjowanego skargą postępowania sądowoadministracyjnego. 5.2. Stosownie do art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Przyznanie prawa pomocy, jako odstępstwo od tej zasady, będące przerzuceniem kosztów na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. (por. postanowienia NSA: z dnia 13 maja 2010 r., II FZ 185/10; z dnia 19 maja 2010 r., II FZ 156/10; z dnia 30 stycznia 2012 r., II FZ 850/11; z dnia 1 października 2012 r., II FZ 738/12; z dnia 24 października 2012 r., II FZ 869/12 - wszystkie publik.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Oceniając zasadność przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie częściowym na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych ponad wskazaną przez stronę kwotę (w rozpoznawanej sprawie – 2.000 zł), należy odnieść sytuację majątkową wnioskodawcy do wysokości kosztów, które jest on zobowiązany ponieść. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Prawidłowo w rozpoznawanej sprawie WSA we Wrocławiu odczytał charakter instytucji prawa pomocy z powyższych przepisów p.p.s.a., jednocześnie trafnie wskazując podstawę prawną zasady partycypowania strony w kosztach postępowania sądowego w normie rangi konstytucyjnej zawartej w art. 84 Konstytucji RP. 5.3. Wykładania systemowa powyższych przepisów prowadzi do konkluzji, że o ewentualnym przyznaniu prawa pomocy przesądza przesłanka zobiektywizowana, o czym świadczy słowo "wykazanie" z art. 246 § 1 p.p.s.a., które nakłada na stronę powinność uprawdopodobnienia, a w przypadku wezwania do przedłożenia dokumentów źródłowych, o których mowa w art. 255 p.p.s.a., wręcz formułuje obowiązek udowodnienia przez stronę obiektywnie zaistniałych przesłanek stanu rzeczywistego Oznacza to, że inicjatywa uprawdopodobnienia i dowodzenia w stosunku do okoliczności, z których strona wnioskująca zamierza wywieść skutki prawne leży po stronie wnioskodawcy, a nie rozpoznającego wniosek. Nie budzi zatem wątpliwości, że rozstrzygnięcie wniosku zależy od tego, co zostanie wykazane przez stronę W rozpoznawanej sprawie prawidłowo Sąd pierwszej instancji ocenił, że oświadczenia Skarżącej budzą uzasadnione wątpliwości, co do zasadności przyznania jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Należy podzielić zgodną z doświadczeniem życiowym analizę oświadczeń Skarżącej i przedłożonych przez nią dokumentów, której dokonał Sąd pierwszej instancji (patrz: pkt 3 niniejszego uzasadnienia). Jednocześnie twierdzenia zawarte w zażaleniu nie prowadzą do usunięcia wątpliwości, dotyczących stanu majątkowego Skarżącej. Z jednej strony Skarżąca kwestionuje przyjęcie przez WSA we Wrocławiu okoliczności, że wraz z synem pozostaje na utrzymaniu matki (której jedynemu źródłem dochodu jest emerytura w kwocie 1.516,66 zł miesięcznie), z drugiej w żaden sposób nie konkretyzuje, z jakiego źródła dochodów zaspokaja swoje podstawowe potrzeby życiowe. Lakoniczne stwierdzenie, że Skarżąca korzysta z "doraźnego wsparcia znajomych i przyjaciół" (por. s. 4 zażalenie) nie spełnia wymogu przedstawienia okoliczności związanych z jej sytuacją majątkową, co jest niezbędne dla oceny, czy zasadnie należy przyznać Skarżącej prawo pomocy we wnioskowanym zakresie. Twierdzenia o możliwościach samoutrzymania się studiującego syna są także dalekie od wymaganej w świetle art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. precyzji. Ponadto, poważne wątpliwości budzi niewskazanie w sposób jednoznaczny przez Skarżącą, czy korzysta ze wsparcia alimentacyjnego od byłego męża. Skarżąca pomimo wezwania WSA we Wrocławiu z dnia 1 października 2012 r. (k. 56 akt WSA we Wrocławiu) nie podała, czy jest alimentowana przez byłego męża. Zawarte w zażaleniu na stronie 3 wyjaśnienie Skarżącej w zakresie powyższej okoliczności potwierdzają negatywną ocenę Sądu pierwszej instancji. Stwierdzenie, że "Skarżąca załączyła do pisma z dnia 8 października 2012 r., kopię wyroku rozwodowego, z którego nie wynika, aby na byłym mężu ciążył wobec niej obowiązek alimentacyjny. Były mąż Skarżącej wyjechał poza granice kraju i Skarżąca nie posiada jego adresu pobytu bądź miejsca zamieszkania, ani obie strony nie utrzymują żadnych kontaktów" nie może być ocenione jako precyzyjne wyjaśnienie kwestii alimentowania Skarżącej przez byłego męża, bowiem w ww. wezwaniu WSA we Wrocławiu Skarżąca została zobowiązana do wyjaśnienia, czy na byłym mężu ciąży obowiązek alimentacyjny na podstawie innych orzeczeń sądowych niż przedłożony wyrok rozwodowy. W zakresie tej okoliczności Skarżąca nie tylko nie przedłożyła żadnego dokumentu źródłowego, ale nawet nie złożyła jednoznacznego oświadczenia ani przed WSA we Wrocławiu, ani w rozpoznawanym zażaleniu. 5.4. Podzielając ocenę Sądu pierwszej instancji, że w rozpoznawanej sprawie oświadczenia Skarżącej budzą uzasadnione wątpliwości co do zasadności przyznania jej prawa pomocy w zakresie częściowym, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji, działając na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a.