II FZ 218/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Stanisław Bogucki po rozpoznaniu w dniu 4 czerwca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia J. D. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 26 lutego 2013 r., sygn. akt III SA/Wa 1002/12 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skarg J. D. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 28 grudnia 2011 r., nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2004 r. od dochodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodów postanawia: oddalić zażalenie. 1. Postanowieniem z dnia 26 lutego 2013 r., III SA/Wa 1002/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił J. D. (dalej powoływanemu jako "Skarżący") prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, w sprawie ze skargi Skarżącego na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 28 grudnia 2011 r., nr [...], w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2004 r. od dochodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodów. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia podano art. 243, art. 245 § 3, art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej w skrócie: p.p.s.a.). Postanowienie jest dostępne na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/. 2. Przebieg postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie (Sądem pierwszej instancji): 2.1. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie WSA w Warszawie podał, że Skarżący (działając poprzez pełnomocnika – doradcę podatkowego), pismem z dnia 19 kwietnia 2012 r., zwrócił się z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W załączonym formularzu PPF podniósł, że jest bezrobotny, prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z synem i posiada 50% udziału w nieruchomości o powierzchni 1,9 ha w K. oraz 100% udziału w nieruchomości o powierzchni 0,9 ha w tej samej miejscowości. Do formularza PPF dołączył kserokopię decyzji Prezydenta m.st. Warszawy z dnia 19 kwietnia 2012 r. orzekającą o uznaniu Skarżącego za osobę bezrobotną i odmowie przyznania prawa do zasiłku. 2.2. W odpowiedzi na wezwanie Referendarza sądowego WSA w Warszawie z dnia 19 czerwca 2012 r., Skarżący oświadczył, że posiada umowę o rozdzielności majątkowej ze swoją żoną, co oznacza, że nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego. Skarżący zobowiązany jest do pokrywania połowy kosztów mieszkania, jednakże z uwagi na brak dochodów całość kosztów pokrywa żona. Skarżący zobowiązał się do zwrotu tych kosztów z przyszłych dochodów. Ponadto wyjaśnił, że nie posiada lokat bankowych, rachunków dewizowych oraz rachunków w bankach zagranicznych. Skarżący utrzymuje się z pomocy żony i rodziców. Dołączył wyciąg z rachunku bankowego, na którym zgromadzona jest kwota 8 zł, rachunki opłat bieżących oraz kserokopię zeznania o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) za 2011 r. 2.3. Referendarz sądowy WSA w Warszawie postanowieniem z dnia 12 września 2012 r., III SA/Wa 1002/12, odmówił Skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W sprzeciwie od powyższego postanowienia Skarżący podniósł, że przedstawił podstawowy i wystarczający dowód w postaci decyzji o uznaniu Skarżącego za bezrobotnego oraz oświadczenie, że w 2011 r. nie uzyskał jakichkolwiek dochodów. 3. Postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie (Sądu pierwszej instancji): Odmawiając przyznania Skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, Sąd pierwszej instancji stwierdził, że aby rozpoznać wniosek o przyznanie prawa pomocy, a więc dokonać analizy zdolności płatniczych Skarżącego w zestawieniu z wymaganymi kosztami sądowymi, Sąd musi mieć dostęp do pełnej informacji o jego sytuacji majątkowej, ponieważ informacja zawarta w formularzu PPF jest często niewystarczająca do kompleksowej oceny sytuacji majątkowej strony. W postępowaniu o przyznanie prawa pomocy Sąd ocenia możliwości finansowe wnioskodawcy z uwzględnieniem dochodów i stanu majątkowego małżonka, zatem wykazanie sytuacji majątkowej małżonki wnioskodawcy, w szczególności w sytuacji gdy wnioskodawca został o to wezwany, jest absolutnie niezbędne. W ocenie WSA w Warszawie, tak określonego obowiązku Skarżącego nie zmienia fakt istniejącej między małżonkami rozdzielności majątkowej. Pogląd taki znajduje oparcie w orzecznictwie sądów administracyjnych. Jak bowiem wskazał NSA w postanowieniu z dnia 28 września 2011 r., I FZ 196/11 - zgodnie z art. 23 i art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r., poz. 788; dalej: K.r.o.) małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy i alimentacji również w zakresie ponoszenia kosztów postępowania sądowego, a na istnienie takiego obowiązku nie ma wpływu ustanowiona rozdzielność majątkowa małżonków. Z kolei w postanowieniu NSA z dnia 15 marca 2012 r., I OZ 150/12, wyrażono pogląd, że małżonkowie mają obowiązek - wynikający z art. 23 K.r.o. - wzajemnej pomocy w ponoszeniu kosztów sądowych, a obowiązek ten istnieje niezależnie od łączącego małżonków ustroju majątkowego, bowiem pozostawanie wnioskodawcy we wspólnym gospodarstwie domowym ze współmałżonkiem usprawiedliwia ocenę możliwości płatniczych w odniesieniu do sytuacji majątkowej całej rodziny. Tymczasem Skarżący, pomimo wezwania (skutecznie doręczonego pełnomocnikowi Skarżącego w dniu 3 lipca 2012 r. – k. 29 akt WSA w Warszawie), jakie w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy wystosował do niego Referendarz sądowy WSA w Warszawie, uchylił się od przedłożenia żądanych dokumentów, które wskazywałyby w sposób nie budzący wątpliwości, jaka jest sytuacja majątkowa Skarżącego i jego małżonki. Sąd pierwszej instancji wskazał dodatkowo, że jak wyjaśnił NSA w postanowieniach: z dnia 5 września 2005 r., II FZ 414/05, oraz z dnia 14 września 2005 r., II FZ 575/05, uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji przyznania prawa pomocy w żądanym przez stronę zakresie. 4. Stanowisko Skarżącego w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym: Wnosząc do Naczelnego Sądu Administracyjnego zażalenie na ww. postanowienie WSA w Warszawie, Skarżący (reprezentowany przez ww. pełnomocnika) zażądał jego uchylenia w całości i przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zarzucając Sądowi pierwszej instancji "wadliwą ocenę dowodów", Skarżący uzasadnił zażalenie tym, że w jego ocenie odmowę udzielenia pomocy WSA w Warszawie oparł miedzy innymi na postanowieniu NSA z dnia 28 września 2011 r., I FZ 196/11, które to postanowienie odnosi się do zupełnie innego stanu faktycznego, zupełnie nie mającego znaczenia dla rozpoznawanej sprawy. Powołane przez Sąd pierwszej instancji postanowienie NSA z dnia 15 marca 2012 r., I OZ 150/12, także dotyczy innego stanu faktycznego. W pierwszym postanowieniu sprawa dotyczy działalności gospodarczej, a małżonkowie mimo rozdzielności majątkowej prowadzą wspólne gospodarstwo. W drugim postanowieniu także mamy do czynienia ze wspólnie prowadzonym gospodarstwem. W rozpoznawanej sprawie małżonkowie nie tylko pozostają w rozdzielności majątkowej, ale nie prowadzą również wspólnego gospodarstwa. Wprawdzie mieszkają razem, ale wszelkie koszty dzielone są po równo. W aktualnej sytuacji Skarżący jest bezrobotnym, bez prawa do zasiłku, jego żona "pomaga mu przeżyć", co jest zgodne z brzmieniem art. 27 K.r.o. Natomiast obciążanie jej koniecznością wpłaty wpisu za męża w zdecydowany sposób przekraczałoby dyspozycje wspomnianego przepisu. Stanowiłoby nadmierne obciążenie dla niej, bowiem pracuje jako zastępca kierownika z wynagrodzeniem około 1.800 zł netto. 5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 5.1. Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw, dlatego podlega oddaleniu, a zaskarżone postanowienie WSA w Warszawie pomimo częściowo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu (art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a.). 5.2. Sąd pierwszej instancji prawidłowo przyjął w rozpoznawanej sprawie, że przyznanie prawa pomocy, jako odstępstwo od zasady partycypacji strony w kosztach postępowania sądowego (art. 199 p.p.s.a.), może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. (por. np. postanowienia NSA: z dnia 13 maja 2010 r., II FZ 185/10, z dnia 19 maja 2010 r., II FZ 156/10, publik. http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). W świetle ww. przepisu p.p.s.a., ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użytych w tym przepisie słów "...gdy wykaże..." wynika, że strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji opisanej w tym przepisie, która uniemożliwia jej poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania lub poniesienie pełnych kosztów postępowania (por. M. Niezgódka-Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2009, s. 694). Na podstawie art. 255 p.p.s.a. wojewódzki sąd administracyjny może wezwać do przedłożenia dokumentów dotyczących stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego strony wnoszącej o przyznanie prawa pomocy. Przepis ten wyznacza więc granicę podmiotową swojego zastosowania – nie może być podstawą do wezwania o przedłożenie dokumentów źródłowych niezwiązanych z osobą wnioskującą o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 23 września 2010 r., II FZ 474/10, publik.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Jednocześnie art. 255 p.p.s.a. nadaje sądom administracyjnym rozpoznającym wnioski o przyznanie prawa pomocy kompetencję do wezwania strony o przedłożenie dokumentów źródłowych, co z mocy tego przepisu powoduje powstanie obowiązku po stronie wnioskodawcy o przedłożenie tychże dokumentów ("...strona jest obowiązana złożyć na wezwanie..."). Obowiązek powstaje jednak tylko po stronie wnioskodawcy, a nie innych podmiotów. Stąd, w sytuacji, gdy na podstawie art. 255 p.p.s.a. sąd administracyjny wzywa stronę o przedłożenie dokumentów źródłowych, obrazujących sytuację majątkową osób, z którymi wnioskujący o przyznanie prawa pomocy współtworzy gospodarstwo domowe, a uzyskanie tych dokumentów zależy od współpracy tychże osób, odmowa udostępnienia ww. dokumentów wnioskodawcy, prowadząca do ich nieprzedłożenia sądowi, nie może automatycznie przesądzać o uchybieniu obowiązkowi, o którym mowa w art. 255 p.p.s.a. Taka okoliczność podlega ocenie przez sąd administracyjny pod kątem należytej staranności wnioskodawcy w pozyskaniu tych dokumentów od osób, z którymi współtworzy gospodarstwo domowe. Wysiłki wnioskodawcy w przypadku braku pozytywnego efektu powinny być przedstawione sądowi i uprawdopodobnione w odpowiedzi na wezwanie, o którym mowa w art. 255 p.p.s.a. Dopiero brak stosownych wyjaśnień wnioskodawcy lub brak przekonującego uprawdopodobnienia w tym zakresie może być ocenione jako wątpliwość prowadząca do konkluzji, że strona nie wykazała w myśl art. 246 § 1 p.p.s.a. zasadności przyznania prawa pomocy. 5.3. W rozpoznawanej sprawie WSA w Warszawie w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia nie wyjaśnił w sposób pełny normy prawnej zawartej w art. 255 p.p.s.a. (pomijając powyższe kwestie), ale prawidłowo ocenił brak należytego wywiązania się przez Skarżącego z obowiązku, o którym mowa w art. 255 p.p.s.a. W wezwaniu Referendarza sądowego WSA w Warszawie z dnia 19 czerwca 2012 r. (k. 27 akt WSA w Warszawie) zobowiązano Skarżącego do: (a) przedłożenia zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe wnioskodawcy oraz osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, (b) przedłożenia wyciągów i wykazów ze wszystkich posiadanych przez wnioskodawcę oraz osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym rachunków bankowych krajowych oraz zagranicznych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy, (c) przedłożenia oświadczenia w przedmiocie korzystania przez wnioskodawcę oraz osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym z jakichkolwiek form pomocy społecznej (podania form i wysokości tej pomocy) wraz z odpisami decyzji przyznających te świadczenia, (d) wskazania wszystkich źródeł utrzymania wnioskodawcy oraz osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, (e) udokumentowania, ewentualnie wykazania wysokości kosztów miesięcznego utrzymania (np. czynsz, energia elektryczna, gaz, leki itp.), (f) przedłożenia dokumentów świadczących o posiadanych przez wnioskodawcę oraz osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym zobowiązaniach, np. zaległości czynszowe, kredyty bankowe itp., (g) podania innych okoliczności lub przedłożenia dokumentów, które wnioskodawca uzna za istotne. Wbrew twierdzeniom Skarżącego, zawartym w uzasadnieniu zażalenia, okoliczności, że Skarżący wraz z żoną "mieszkają razem, ale wszelkie koszty dzielone są po równo" oraz że żona Skarżącego "pomaga mu przeżyć" (por. k. 62 akt WSA w Warszawie) przesądzają o tym, że pomimo rozdzielności majątkowej Skarżący współtworzy z żoną wspólne gospodarstwo domowe. Referendarz sądowy WSA w Warszawie mógł zatem wezwać Skarżącego na mocy art. 255 p.p.s.a. do przedłożenia ww. dokumentów źródłowych. W zakresie, w jakim dochody i obciążenie finansowe osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym współkształtują sytuację finansową wnioskodawcy o prawo pomocy, tj. jego koszty utrzymania i potencjalne dochody, wojewódzkie sądy administracyjne są uprawione na podstawie art. 255 p.p.s.a. do wzywania o dokumenty źródłowe obrazujące sytuację majątkową domowników wnioskodawcy (tak też NSA w postanowieniu z dnia 10 marca 2011 r., II FZ 67/11, publik.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). W odpowiedzi na powyższe wezwanie Skarżący nie przedłożył wszystkich relewantnych dokumentów – przede wszystkim tych, które obrazują sytuację majątkową jego żony. Ustanowienie rozdzielności majątkowej nie wyłącza bowiem stosowania przepisów regulujących małżeńskie stosunki majątkowe, niezależnie od ustroju majątkowego obowiązującego małżonków; chodzi tu między innymi o stosowanie art. 27 K.r.o. (por. M. Sychowicz, w: H. Ciepła, B. Czech, T. Domińczyk, S. Kalus, K. Piasecki, M. Sychowicz, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, pod red. K. Piaseckiego, Warszawa 2009, teza 8 do art. 51, s. 320). Stąd też również w razie ustanowienia rozdzielności majątkowej (czy nawet prowadzenia odrębnych gospodarstw domowych, co jednak w rozpoznawanej sprawie, jak podał sam Skarżący, nie ma miejsca), małżonkowie nadal obowiązani są do zaspokajania potrzeb założonej przez nich rodziny, co wpływa na indywidualną sytuację majątkową jej członków. Zarówno w odpowiedzi na ww. wezwanie z dnia 10 lipca 2012 r. (k. 30 akt WSA w Warszawie), jak i w sprzeciwie oraz rozpoznawanym zażaleniu, Skarżący nie wykazał, że zabiegał z należytą starannością o pozyskanie dokumentów źródłowych obrazujących sytuację majątkową jego żony. Przeciwnie, Skarżący stał i stoi na stanowisku, że wezwanie o przedłożenie ww. dokumentów źródłowych było niezgodne z prawem, bowiem wraz z żoną nie tworzą wspólnego gospodarstwa domowego. Twierdzenie to jest niezgodne z faktami podanymi przez Skarżącego, bowiem wspólne zamieszkanie, dzielenie kosztów utrzymania oraz materialne wsparcie, które Skarżący utrzymuje od żony, uzasadniają ocenę, że pomimo rozdzielności majątkowej współtworzą oni wspólne gospodarstwo domowe. Prawidłową ocenę tych faktów przeprowadził WSA w Warszawie i trafnie skonstatował, że Skarżący nie wykazał zasadności przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie poprzez uchybienie obowiązkowi nałożonemu przez niego na podstawie art. 255 p.p.s.a. 5.4. Podzielając powyższą ocenę Sądu pierwszej instancji, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji, działając na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a.