IV SA/Po 512/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Izabela Bąk-Marciniak (spr.) Sędziowie WSA Ewa Kręcichwost-Durchowska WSA Donata Starosta Protokolant st. sekr. sąd. Laura Szukała po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 września 2012 r. sprawy ze skargi E. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] maja 2012 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta i Gminy [...] [...] z dnia [...] stycznia 2012r. nr [...] Wnioskiem z dnia [...] stycznia 2012r. E. S. zwróciła się do Ośrodka Pomocy Społecznej w M. G. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad mężem H. S.. Do wniosku załączyła oświadczenie, iż od dnia [...] stycznia 2012 r. rezygnuje z możliwości podjęcia pracy i każdego innego zatrudnienia na rzecz sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem H.; nie jest zarejestrowana w Urzędzie Pracy; ubezpieczenie zdrowotne ma przy emeryturze męża i jest jedyną osobą, która może opiekować się mężem, ponieważ syn J. mieszka z nimi, ale pracuje i prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, sama zaś skarżąca nigdy nie pracowała. Decyzją z dnia [...] stycznia 2012r. nr [...] Prezydent Miasta i Gminy [...] [...] na podstawie art. 17 ust. 1, ust. 2, ust. 3, ust. 4, art. 20 ust. 3, art. 24 ust. 2 i 3, art. 26 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. nr 139, poz. 992 ze zm., dalej uśr) oraz rozporządzenia Ministra Pracy I Polityki Społecznej z dnia 27 grudnia 2011 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o świadczenia rodzinne (Dz.U.2011.298.1769), rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 sierpnia 2009 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny oraz wysokości świadczeń rodzinnych (Dz.U.2009.129.1058) oraz art. 4 pkt 2, art. 6 ust. 2a i 2b ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U.1998.137.887) i art. 66 ust. 1 pkt 28, art. 73 pkt 10 art. 75 ust. 11. art. 242 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz.U.2004.210.2135) odmówił przyznania E. S. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu opisano stan faktyczny i prawny oraz wskazano, iż powodem odmowy jest pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a uśr. W odwołaniu E. S. podniosła, iż mąż jej kilka lat temu przeszedł ciężki wylew krwi do mózgu, choruje na cukrzycę, wysokie nadciśnienie oraz stwierdzono u niego raka kości w związku z powyższym został mu orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności. Jest on osobą wymagającą ciągłej opieki i pomocy w najbardziej codziennych czynnościach, co skarżąca szczegółowo opisała. Skarżąca wskazała, iż aktualnie jej rodzina utrzymuje się jedynie z emerytury męża. Wprawdzie skarżąca mogłaby podjąć pracę w celu polepszenia sytuacji materialnej rodziny, ale wówczas nie mogłaby się opiekować chorym mężem. Dzieci skarżących już z nimi nie mieszkają, posiadają własne rodziny, dzieci i pracują zawodowo. Skarżąc nie rozumie sensu przepisów, które uniemożliwiają małżonkom wzajemną opiekę nad sobą. Decyzją z dnia [...] maja 2012r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. (dalej SKO bądź Kolegium) na podstawie art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. a uśr oraz art. 127 § 2 i art. 138 § 1 pkt 1 kpa utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Organ podkreślił, że materialnoprawną podstawę w sprawie stanowi art. 17 uśr, który z dniem 14 października 2011 r. otrzymał, na mocy ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, nowe brzmienie, które organ przytoczył. I tak na podstawie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a: świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przepis ten obowiązuje od dnia 14 października 2011 r. Zdaniem organu na podstawie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a uśr w przypadku osoby wymagającej opieki, która zawrze związek małżeński i w nim pozostaje, wyłączone jest prawo do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne dla osoby, która tę opiekę sprawuje, rezygnując z pracy zarobkowej, chyba że współmałżonek osoby wymagającej opieki legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W takim przypadku świadczenie pielęgnacyjne może zostać przyznane innym krewnym w linii prostej lub rodzeństwu osoby niepełnosprawnej. W ocenie Kolegium z uwagi na nowelizację w/w przepisu dotychczasowe stanowisko sądów administracyjnych ukształtowane na bazie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a uśr i odnoszące się do przepisów w wersji obowiązującej przed nowelizacją nie może być w pełni brane pod uwagę przez organy administracji publicznej. Wobec faktu, iż Skarżąca złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w dniu [...] stycznia 2012 r., przedmiotowa sprawa podlega rozpatrzeniu na podstawie przepisów obowiązujących od dnia 14 października 2011 r. W ocenie Kolegium organ I instancji dokonał właściwej wykładni art. 17 ust. 1 oraz ust. 5 pkt 2 lit. a uśr i prawidłowo uznał, że skarżąca nie jest uprawniona do uzyskania dochodzonego świadczenia z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Jak wynika bowiem z akt sprawy osoba wymagająca opieki - H. S. pozostaje ze skarżącą w związku małżeńskim, co w świetle przywołanych przepisów stanowi negatywną przesłankę do ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. W skardze E. S. domagał się ponownego rozpoznania sprawy, ponownie opisując swoją trudną sytuację osobistą. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Kontrola sądu administracyjnego, zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) i art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. 2012..270, dalej ppsa) polega na badaniu zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych. Kontrola ta sprowadza się do zbadania, czy w toku rozpoznania sprawy organy administracji publicznej nie naruszyły prawa materialnego i procesowego w stopniu istotnie wpływającym na wynik sprawy. Przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu i na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. Na podstawie art. 134 § 1 ppsa, w postępowaniu sądowoadministracyjnym obowiązuje zasada oficjalności. Zgodnie z jej treścią, sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami oraz powołaną podstawą prawną. Istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się do kwestii, czy fakt pozostawania przez męża skarżącej w związku małżeńskim, w sytuacji gdy sama skarżąca nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, uniemożliwia przyznanie skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną opieką nad mężem, wykluczającą podjęcie zatrudnienia. W ocenie Sądu w kontrolowanym postępowaniu organy obu instancji wadliwie odczytały treść art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Stosownie do tego przepisu najpierw konieczne jest ustalenie, czy skarżąca należy do kategorii osób, które mogą ubiegać się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Odpowiedź na to pytanie jest twierdząca, co wynika z art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, który stanowi, że "Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom (czyli innym niż matka lub ojciec wymienieni w punkcie 1 tego przepisu), na których, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności". Taką wykładnię potwierdza treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r. sygn. akt P 27/07 (Dz. U. Nr 138, poz. 872), w którym orzeczono, że art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim uniemożliwiał nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym osobie zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Skutkiem tego wyroku była nowelizacja art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych dokonana przepisem art. 1 pkt 8 lit. a ustawy z dnia 17 października 2008r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. Nr 233, poz. 1456). Jednakże, jak zauważono w orzecznictwie (por. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 3 listopada 2011 r. sygn. akt IV SA/GI 92/11, publ.cbios), nowela ta nie zmieniła jednak bądź nie uchyliła przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy, wyłączającego prawo do świadczenia w przypadku, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. W efekcie literalne brzmienie przepisu, uniemożliwiające skorzystanie ze świadczenia pielęgnacyjnego w razie konieczności rezygnacji z pracy zawodowej z uwagi na opiekę nad współmałżonkiem niweczyło skutki orzeczenia Trybunału. Stało się to także przyczyną podjęcia przez Trybunał Konstytucyjny postanowienia z dnia 1 czerwca 2010 r. sygn. akt S 1/10 (Lex Omega nr 602861), przedstawiającego Sejmowi Rzeczypospolitej Polskiej uwagi dotyczące niezbędności działań ustawodawczych, zmierzających do zapewnienia spójności zasad przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu Trybunał wskazał, iż pożądane byłoby podjęcie działań legislacyjnych mających na celu dostosowania art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach do nowego brzmienia art. 17 ust. 1 tej ustawy. W ocenie Sądu orzekającego w niniejszej sprawie również kolejna nowelizacja art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych dokonana ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r. (Dz. U. Nr 205, poz. 1212), która weszła w życie w dniu 14 października 2011 r., sprawia, że literalne odczytanie znowelizowanego przepisu prowadzi do sprzeczności z powołanym wyżej wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego. Wykładnia zaprezentowana przez organy w kontrolowanym postępowaniu prowadzi do wniosku, że małżonek ubiegający się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad swoim współmałżonkiem sam musiałby być osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności. Prowadziłoby to do kuriozalnej sytuacji, że świadczenie ustanowione w celu zapewnienia wsparcia osobie sprawującej opiekę nad wymagającym opieki współmałżonkiem mogłoby być przyznane tylko takiej osobie, która sama również wymaga opieki, bo jest niepełnosprawna w stopniu znacznym (por. wyrok WSA w Krakowie z dnia 27 kwietnia 2012 r. III SA.Kr 328/12, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 23 maja 2012r. IV SA/Po 255/12 publ. cbois). Taka interpretacja omawianego przepisu, w szczególności w kontekście wyroku Trybunału Konstytucyjnego, nie zasługuje na aprobatę. Zatem należy dokonać takiej wykładni art. 17 ust.5 pkt.2 lit.a cytowanej ustawy, w myśl której osoba sprawująca opiekę, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, o którym mowa w art.128 ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy, traci prawo do świadczenia z uwagi na zawarcie przez osobę wymagającą opieki związku małżeńskiego, jako że obowiązek sprawowania opieki ciążyć będzie na małżonku, który uzyska w konsekwencji prawo ubiegania się o świadczenie w przypadku rezygnacji z pracy zarobkowej (patrz wyrok WSA w Łodzi z dnia 6.11.2008r., II SA/Łd 814/08, wyrok WSA w Gdańsku z dn.5.sierpnia .2009r. II SA/Gd 319/09). Przepis art.17 ust.5 pkt. 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych aktualnie nie będzie mógł być stosowany, gdy o świadczenie pielęgnacyjne wystąpi zobowiązany do opieki i alimentacji w rozumieniu Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonek osoby legitymującej się orzeczeniem o niepełnosprawności, spełniający jednocześnie wymogi z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia10 marca 2010 r. VIII SA/Wa 671/09, wyrok WSA w Olsztynie z dnia 18 sierpnia 2011 r. II SA/Ol 456/11, publ. cbois). Zatem w ocenie Sądu, okoliczność, że osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne sprawuje opiekę nad własnym małżonkiem nie może stanowić podstawy do odmowy przyznania tego świadczenia. W takim przypadku wskazuje się na konieczność przypisania pierwszeństwa wykładni celowościowej i systemowej art.17 ust.5 pkt 2 lit.a uśr, przed jego wykładnią językową. Argumentacja na rzecz dopuszczalności i celowości stosowania takiej wykładni służy niewątpliwie ochronie wartości konstytucyjnych, do jakich art.18 Konstytucji RP zalicza małżeństwo, rodzinę, macierzyństwo i rodzicielstwo, a także jest zgodna z orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego (zwłaszcza wyrok TK z 18.07.2008r., P 27/07, OTK-A 2008, nr 6, poz.107 i postanowienie TK z 1.06.2010r.,P 38/09, OTK-A 2010, nr 5, poz.53). Dlatego również przy zmienionym stanie prawnym organy winny stosować prokonstytucyjną wykładnię przepisów prawa. W świetle zatem prokonstytucyjnej wykładni art.17 ust.5 pkt 2 lit.a uśr , Sąd stwierdza, że organy administracji wadliwie przyjęły, że pozostawanie w związku małżeńskim jest okolicznością uniemożliwiającą przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na osobę w nim pozostającą, która wymaga opieki, w sytuacji gdy współmałżonek nie jest zaliczony do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. W ocenie Sądu obie decyzje wydane w sprawie naruszają prawo materialne – art.17 ust.5 pkt 2 lit.a uśr w zw. z art.18, art.67 ust.1 i art.71 ust.1 Konstytucji RP. Dlatego też przy ponownym rozpatrywaniu wniosku skarżącego organy będą zobowiązane do zastosowania przedstawionej wyżej wykładni przepisów prawa oraz pozostałych przesłanek art.17 ust.1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Mając na uwadze powyższe okoliczności, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ppsa orzekł jak w sentencji.