I GZ 72/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Cezary Pryca po rozpoznaniu w dniu 4 kwietnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia D.P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 21 stycznia 2013 r.; sygn. akt I SA/Wr 1399/12 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi D.P. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia [...] września 2012 r.; nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: oddalić zażalenie Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. postanowieniem z dnia 21 stycznia 2013 r. (sygn. akt I SA/Wr 1399/12) odmówił przyznania prawa pomocy D. P. w sprawie z jej skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia [...] września 2012 r., nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego za 2008 r. Sąd I instancji orzekał w następującym stanie faktycznym: Zarządzeniem z dnia 20 listopada 2012 r. Przewodniczący Wydziału I Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. wezwał D. P. do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie 7.270 zł. Pismem z dnia 4 grudnia 2012 r. pełnomocnik skarżącej złożył w jej imieniu wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Z treści załączonego do wniosku formularza PPF wynikało, że skarżąca utrzymuje się z zasiłku dla bezrobotnych w kwocie 623,60 zł oraz świadczenia alimentacyjnego na rzecz siedemnastoletniego syna w kwocie 250 zł. Z treści wniosku o przyznanie prawa pomocy wynikało, że gospodarstwo domowe skarżąca prowadzi z synem, który jest jednocześnie właścicielem zamieszkiwanego przez nich domu jednorodzinnego i gruntu rolnego o powierzchni 2.32 ha. Ponadto we wniosku wskazano na prowadzone w stosunku do skarżącej liczne postępowania egzekucyjne oraz mnogość spraw przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w W., w których jest ona stroną skarżącą. Zarządzeniem z dnia 6 grudnia 2012 r. referendarz sądowy przy Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w W. wezwał skarżącą w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej p.p.s.a.) do przedłożenia: 1) kserokopii jej zaznania podatkowego dotyczącego podatku dochodowego od osób fizycznych za lata 2010 i 2011 wraz załącznikami, 2) szczegółowych wyciągów z posiadanych przez skarżącą rachunków i lokat bankowych, w tym dewizowych, za ostatnie trzy miesiące, 3) uwierzytelnionego odpisu deklaracji podatkowych VAT dotyczących działalności gospodarczej prowadzonej przez skarżąca za ostatnie trzy okresy rozliczeniowe, za które takie deklaracje złożyła, 4) kserokopii decyzji lub aktualnego zaświadczenia w przedmiocie przyznania skarżącej statusu osoby bezrobotnej oraz przysługiwania jej z tego tytułu zasiłku, 5) aktualnego, szczegółowego (określonego kwotowo) zestawienia ponoszonych miesięcznie wydatków skarżącej i jej rodziny (opłaty: czynsz, media, żywność, środki higieny, ubrania, lekarstwa, spłata kredytów i pożyczek bankowych i prywatnych, podatki, zajęcia komornicze inne), ze wskazaniem źródeł ich finansowania, 6) innych dokumentów oraz informacji, których treść może mieć znaczenie dla oceny wniosku skarżącej. W odpowiedzi na wezwanie pełnomocnik skarżącej przedłożył wraz z pismem przewodnim z 14 grudnia 2012 r.: 1) decyzję nr [...] Prezydenta Miasta W. o uznaniu D. P. za bezrobotną, 2) zaświadczenie nr [...] Powiatowego Urzędu Pracy w W., 3) deklarację VAT-7 za kwiecień, maj, czerwiec.2012 r., 4) deklarację PIT-36L za 2010 r., 5) deklarację PIT-28 i PIT-36L za 2011r., 6) tytuły wykonawcze z tytułu AKC za okres od stycznia do grudnia 2008 r. (12 sztuk), 7) tytuły wykonawcze z tytułu AKC za okres od marca do listopada 2007 r. (9 sztuk). Jednocześnie pełnomocnik oświadczył, że rachunki dotyczące ponoszonych przez skarżącą "miesięcznych wydatków życia codziennego" nie są przez nią gromadzone. Wskazał także, że źródłem utrzymania skarżącej jest zasiłek dla bezrobotnych i otrzymywane alimenty oraz że z oświadczenia skarżącej wynika, że nie posiada ona żadnych oszczędności i majątku własnego. Z przedłożonych dokumentów podatkowych wynikało, że skarżąca w latach 2010 i 2011 uzyskała dochód brutto z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej w kwocie odpowiednio 19.449,01 zł i 21.006,46 zł (przy przychodzie w kwocie 1.808.508,02 zł i 2.139.419,58 zł), natomiast w kwietniu, maju i czerwcu 2012 r. skarżąca dokonała dostawy towarów i świadczyła usługi o łącznej wartości odpowiednio 110.030 zł, 100.752 zł i 64.147 zł oraz nabyła towary i usługi odpowiednio za 116.151 zł, 85.165 zł i 64.147 zł. Postanowieniem z 18 grudnia 2012 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy, uzasadniając, że skarżąca nie wykazała, że jej sytuacja materialna spełnia przesłanki niezbędne dla przyznania dofinansowania z budżetu państwa. Zdaniem referendarza skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i swojej rodziny. Po rozpoznaniu sprzeciwu D. P. od powyższego postanowienia, Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy podkreślając, że pełna ocena relacji obciążeń finansowych spowodowanych niniejszym postępowaniem do sytuacji majątkowej skarżącej, nie jest możliwa w świetle materiału dowodowego sprawy. Sąd wskazał, że pomimo wezwania, skarżąca nie przedstawiła zestawienia kosztów niezbędnego utrzymania siebie i rodziny, nie wyjaśniła również, w jaki sposób koszty te pokrywa, względnie, czy korzysta w tym zakresie ze wsparcia finansowego innych osób. Ponadto Sąd przypomniał, że w sytuacji wnioskowania przez stronę o przyznanie prawa pomocy kwestia wyjaśnienia sposobu zaspokajania przez nią niezbędnych kosztów utrzymania jest kwestią zasadniczą, pozwalającą na zbadanie na ile odmowa zwolnienia strony z obowiązku uiszczenia wymaganych kosztów sądowych może nieść zagrożenie dla niezbędnego utrzymania wnioskodawcy i jego rodziny. Jak wskazał Sąd, okoliczność, że wnioskodawczyni jest osobą bezrobotną nie zwalniała jej od obowiązku przedstaienia dokumentów i oświadczeń, do których złożenia została wezwana. Sąd podkreślił, że sam fakt posiadania statusu osoby bezrobotnej nie stanowi okoliczności, która gwarantowałaby stronie przyznanie wnioskowanego prawa. Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. podniósł także, że mimo iż przedmiotem badania zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy jest sytuacja materialna strony istniejąca na dzień złożenia wniosku, to ocena ta uwzględnia także sytuację majątkową wnioskodawcy w okresie poprzedzającym złożenie wniosku, a z przedstawionych przez stronę na wezwanie referendarza sądowego dokumentów podatkowych wynika, że sytuacja finansowa skarżącej w okresie poprzedzającym złożenie wniosku nie była zła. Sąd wskazał, że wniosek o przyznanie prawa pomocy skarżąca złożyła w dniu 4 grudnia 2012 r., zaś do czerwca 2012 r. prowadziła działalność gospodarczą, w ramach której jeszcze w kwietniu, maju i czerwcu 2012 r. dokonała dostawy towarów i świadczyła usługi o łącznej wartości odpowiednio 110.030 zł, 100.752 zł i 64.147 zł oraz nabyła towary i usługi za kwotę odpowiednio 116.151 zł, 85.165 zł i 64.147 zł. Sąd podniósł, że powyższe okoliczności wskazują, iż w tym okresie skarżąca dysponowała środkami pieniężnymi, a licząc się z ewentualną możliwością postępowania sądowoadministracyjnego (o wszczęciu postępowania kontrolnego z zakresu rozliczeń w podatku akcyzowym strona wiedziała już w styczniu 2011 r.) winna była poczynić w tym względzie oszczędności w swoich wydatkach. Odnosząc się do kwestii prowadzonych w stosunku do strony postępowań egzekucyjnych, Sąd wskazał, że złożone do akt sprawy tytuły wykonawcze nie stanowią dowodu na to, że w stosunku do strony podjęte zostały czynności egzekucyjne, gdyż sama okoliczność wystawienia tytułu wykonawczego nie przesądza faktu, że organ egzekucyjny przystąpił do czynności egzekucyjnych. Ponadto Sąd wskazał, że pełnomocnik strony nie przedstawił żadnych dowodów wskazujących na zajęcie komornicze majątku wnioskodawczyni, ograniczając się jedynie do twierdzeń ogólnikowych, niepopartych materiałem dowodowym. Pełnomocnik skarżącej wniósł zażalenie na powyższe postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W., zarzucając mu naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 243 § 1 p.p.s.a. polegające na "orzeknięciu o odmowie przyznania prawa pomocy w związku z wnioskiem strony o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od opłat sądowych w całości" przez błędną ocenę stanu faktycznego i przyjęcie, że strona skarżąca "powinna była poczynić oszczędności licząc się z możliwością postępowania sądowoadministracyjnego, błędnie dokonując w tym zakresie oceny możliwości strony do poczynienia takich oszczędności w oparciu o przedłożony materiał dowodowy". W związku z powyższym zarzutem pełnomocnik skarżącej wniósł w jej imieniu o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w W. do ponownego rozpoznania. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zażalenie nie znajduje usprawiedliwionych podstaw. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 14 marca 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej powoływanej jako p.p.s.a.) strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Uregulowana w art. 243 - 263 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno się sprowadzać do sytuacji wyjątkowych. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym w myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przez uszczerbek utrzymania koniecznego należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, że nie jest ona w stanie zapewnić sobie oraz rodzinie minimum warunków socjalnych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 stycznia 2008 r., sygn. akt I FZ 437/07). Przez wydatki utrzymania koniecznego należy z kolei rozumieć wydatki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, takich jak: żywność, mieszkanie, odzież, środki czystości oraz niezbędne opłaty (przede wszystkim związane z zaspokojeniem potrzeb mieszkaniowych, czyli opłaty za gaz, energie elektryczną, wodę, ogrzewanie, wywóz śmieci; por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 maja 2008 r., sygn. akt II GZ 112/08). Ciężar wykazania zaistnienia okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o jej stanie majątkowym i dochodach. Zgodnie z art. 255 p.p.s.a. jeżeli oświadczenie strony okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego, możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona obowiązana jest złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Inicjatywa dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy należy do strony, a sąd na podstawie przedstawionych przez nią dowodów dokonuje oceny wystąpienia przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, dokonana przez Sąd I instancji ocena sytuacji majątkowej strony jest prawidłowa. Wojewódzki Sąd Administracyjny w W., opierając się na przedstawionej przez skarżącą dokumentacji, skrupulatnie i rzeczowo ocenił jej sytuację majątkową i na tej podstawie prawidłowo orzekł o odmowie przyznania stronie prawa pomocy. Skarżąca nie wykazała bowiem wystąpienia po jej stronie ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy, w szczególności nie wskazała i nie udokumentowała wysokości ponoszonych przez nią niezbędnych miesięcznych kosztów utrzymania, do czego została wezwana. Podzielając argumentację Sądu pierwszej instancji wskazać należy, że w związku z nienależytym wykonaniem przez skarżącą wezwania z dnia 6 grudnia 2012 r. niemożliwe było ustalenie jej sytuacji majątkowej, zwłaszcza w kontekście relacji niezbędnych kosztów utrzymania do wysokości ciążących na niej zobowiązań wynikających z przedmiotowego postępowania sądowego. Okoliczność niewyjaśnienia tej kwestii, a zatem kwestii kluczowej dla prawa pomocy, uniemożliwiła Sądowi I instancji przesądzenie o zaistnieniu po stronie skarżącej przesłanek przyznania tego prawa i pozytywne rozpoznanie wniosku. Podkreślić ponadto należy, że skarżąca do czerwca 2012 roku prowadziła działalność gospodarczą działając z dużym rozmachem i na znaczną skalę i samodzielnie podjęła decyzję o zakończeniu prowadzenia działalności, będącej źródłem jej utrzymania. W związku z powyższym przyznanie wnioskodawczyni prawa pomocy mijałoby się z celem tej instytucji, polegającym na udzielaniu przez państwo wsparcia finansowego wyłącznie tym podmiotom, które z przyczyn losowych nie są w stanie ponieść kosztów postępowania przed sądem administracyjnym. Okoliczność prowadzenia działalności gospodarczej na skalę odpowiadającą kwocie przychodów skarżącej z tego tytułu w latach 2010 i 2011 oraz kwocie jej obrotów w kwietniu, maju i czerwcu 2012 r., bez zabezpieczenia środków finansowych przeznaczonych na koszty postępowań sądowych związanych z tą działalnością jest konsekwencją decyzji wnioskodawczyni i niewątpliwie ma wpływ na jej zdolność wszczynania postępowań sądowych. Powyższa sytuacja nie może prowadzić do przeniesienia na budżet państwa kosztów związanych z zainicjowanym przez stronę postępowaniem. W oparciu o liczne w tej materii orzecznictwo sądów administracyjnych wskazać należy, że strona prowadząca działalność gospodarczą powinna liczyć się z ewentualną koniecznością poniesienia kosztów postępowania. Prowadzenie działalności gospodarczej wiąże się bowiem, co do istoty, z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym także kosztów sądowych. (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 28 stycznia 2005r., sygn. akt I GZ 1/05 i z dnia13 września 2012r., sygn. akt II GZ 300/12). Na marginesie wskazać należy, że ustalenie faktycznej sytuacji majątkowej skarżącej było niemożliwe także z tego względu, że w przypadku, gdy skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z synem, rozpoznając wniosek o prawo pomocy nie można, ograniczać się jedynie do oceny sytuacji majątkowej i dochodów samej skarżącej. Należy wówczas uwzględnić sytuację majątkową i dochody wszystkich prowadzących wspólne gospodarstwo domowe osób. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.