II FZ 543/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Stanisław Bogucki po rozpoznaniu w dniu 16 lipca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia J. D. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 maja 2013 r., sygn. akt VIII SA/Wa 192/13 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skarg J. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z dnia 27 grudnia 2012 r., nr SKO.PL.543.2926.2012 w przedmiocie łącznego zobowiązania pieniężnego za 2012 r. postanawia: oddalić zażalenie. 1. Postanowieniem z dnia 29 maja 2013 r., VIII SA/Wa 192/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił J. D. (dalej: Skarżąca) o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Skarżącej na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. (dalej: SKO) z dnia 27 grudnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie łącznego zobowiązania pieniężnego na 2012 r. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia podano art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej w skrócie: p.p.s.a.). Postanowienie jest dostępne na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/. 2. Przebieg postępowania przed Sądem pierwszej instancji: 2.1. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie WSA w Warszawie podał, że wnioskiem złożonym na urzędowym formularzu, Skarżąca wystąpiła do Sądu o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na powołaną wyżej decyzję SKO. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątkowym oraz uzyskiwanych dochodach, zawartego we wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że Skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe razem z mężem, obydwoje są bezrobotni bez prawa do zasiłku. Jako posiadany majątek wskazała dom o powierzchni 117 m². 2.2. Z uwagi na fakt, że oświadczenia zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy, okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych Skarżącej, wezwano ją do: (a) nadesłania zaświadczenia o posiadaniu statusu osób bezrobotnych przez Skarżącą i jej męża, (b) wskazania kto ponosi koszty utrzymania rodziny oraz (c) zaświadczenia o ewentualnym korzystaniu z pomocy społecznej. 2.3. W odpowiedzi Skarżąca oświadczyła, że koszty utrzymania ponosi córka, a wobec zwiększonych jej dochodów małżonkowie nie korzystają z pomocy społecznej. Złożyła również zaświadczenia z urzędu pracy potwierdzające, że od 1998 r. jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, natomiast mąż posiada ten status od 2009 r. 2.4. Pismem z dnia 24 kwietnia 2013 r. ponownie wezwano Skarżącą do uzupełnienia wniosku poprzez: (a) udokumentowanie wysokości pomocy uzyskiwanej od córki (stosowne oświadczenia, kopie rachunków, przelewy, przekazy pieniężne), (b) wyjaśnienie jakie obiektywne przeszkody nie pozwalają Skarżącej od wielu lat na podjęcie zatrudnienia, (c) wskazanie wysokości kosztów bieżącego utrzymania, (d) wyjaśnienie kto finansował zakończoną w 2011 r. budowę domu oraz (e) wykazanie sytuacji materialnej córki. 2.5. W dniu 30 kwietnia 2013 r. Skarżąca złożyła pismo, w którym oświadczyła, że nie da się udokumentować pomocy uzyskiwanej od córki, bowiem żadna ze stron tej pomocy nie liczy. Fakt długotrwałego bezrobocia uzasadniła wiekiem (ponad 50 lat) i miejscem zamieszkania. W odniesieniu do wysokości rachunków bieżących podała, że płaci takie rachunki jak przeciętna dwuosobowa rodzina, zaś budowę domu sfinansowała ze sprzedaży dwóch mieszkań własnościowych dodając, że "z tej budowy po sprzedaży mieszkań pozostała jeszcze bardzo duża kwota, ale nie zamierza się z niej rozliczać". Oświadczyła również, że nie zamierza ujawniać dochodów córki. Podała, że ma dobrze sytuowaną córkę, teściową z wysoką emeryturą i rodziców z dwiema emeryturami, co nie zmienia faktu, że jest osobą bezrobotną w ciężkiej sytuacji materialnej. 2.6. Postanowieniem z 6 maja 2013 r. Referendarz sądowy WSA w Warszawie odmówił Skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W dniu 17 maja 2013 r. Skarżąca prawidłowo wniosła sprzeciw na ww. powołane postanowienie. Do sprzeciwu Skarżąca dołączyła faktury za energię elektryczną, wodę i gaz. 3. Postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie (Sądu pierwszej instancji): 3.1. Odmawiając przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie WSA w Warszawie stwierdził, że Skarżąca nie wykazała, pomimo inicjatywy dowodowej ze strony Sądu, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Uzupełniając na wezwanie Sądu pierwszej instancji wniosek, nie udokumentowała pomocy uzyskiwanej od córki (nie wyjaśniła w żaden sposób wysokości tej pomocy), nie wskazała również dochodów córki oraz nie przedstawiła wyciągów z jej rachunków bankowych. Sąd pierwszej instancji w konsekwencji został pozbawiony możliwości rzetelnej i wnikliwej oceny wniosku pod kątem spełnienia przesłanek uzasadniających przyznanie Skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Przedstawione przez Skarżącą informacje były niewystarczające do odtworzenia jej rzeczywistej sytuacji majątkowej. 3.2. Jednocześnie WSA w Warszawie zauważył, że zobowiązania publicznoprawne (wpis sądowy od skargi) nie mogą ustępować miejsca zobowiązaniom cywilnoprawnym (np. wynikającym z umów na dostawę mediów). Skarżąca jak i jej mąż mogą oczekiwać pomocy w tym zakresie ze strony córki. Zgodnie z art. 87 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r., poz. 788; dalej: K.r.o.) rodzice i dzieci są obowiązani do wzajemnego szacunku i wspierania się. 4. Stanowisko Skarżącej w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym: Wnosząc do Naczelnego Sądu Administracyjnego zażalenie na ww. postanowienie WSA w Warszawie Skarżąca zażądała jego "zmiany" i przyznania jej prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Uzasadniając zażalenie Skarżąca stwierdziła, że wiadomym jej jest, że to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek udowodnienia, że znajduje się w szczególnej sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. W ocenie Skarżącej udowodniła ona, że w takiej sytuacji się znajduje, poprzez przedłożenie zaświadczenia z urzędu pracy i oświadczenia o braku dochodów. Córka Skarżącej prowadzi odrębne gospodarstwo domowe i jej dochody nie mają żadnego wpływu na sytuację majątkową Skarżącej, stąd przedłożenie wyciągów z rachunków bankowych córki Skarżącej było zbyteczne. 5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 5.1. Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw, dlatego podlega oddaleniu, a zaskarżone postanowienie WSA w Warszawie pomimo częściowo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu (art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a.). 5.2. Sąd pierwszej instancji prawidłowo przyjął w rozpoznawanej sprawie, że przyznanie prawa pomocy, jako odstępstwo od zasady partycypacji strony w kosztach postępowania sądowego (art. 199 p.p.s.a.), może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. (por. np. postanowienia NSA: z dnia 13 maja 2010 r., II FZ 185/10, z dnia 19 maja 2010 r., II FZ 156/10, publik. http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). W świetle ww. przepisu p.p.s.a. ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użytych w tym przepisie słów "...gdy wykaże..." wynika, że strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji opisanej w tym przepisie, która uniemożliwia jej poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania lub poniesienie pełnych kosztów postępowania (por. M. Niezgódka-Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2009, s. 694). Na podstawie art. 255 p.p.s.a. wojewódzki sąd administracyjny może wezwać do przedłożenia dokumentów dotyczących stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego strony wnoszącej o przyznanie prawa pomocy. Przepis ten wyznacza więc granicę podmiotową swojego zastosowania – nie może być podstawą do wezwania o przedłożenie dokumentów źródłowych niezwiązanych z osobą wnioskującą o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 23 września 2010 r., II FZ 474/10, publik.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Jednocześnie art. 255 p.p.s.a. nadaje sądom administracyjnym rozpoznającym wnioski o przyznanie prawa pomocy kompetencję do wezwania strony o przedłożenie dokumentów źródłowych, co z mocy tego przepisu powoduje powstanie obowiązku po stronie wnioskodawcy o przedłożenie tychże dokumentów ("...strona jest obowiązana złożyć na wezwanie..."). Obowiązek powstaje jednak tylko po stronie wnioskodawcy, a nie innych podmiotów. Stąd, w sytuacji, gdy na podstawie art. 255 p.p.s.a. sąd administracyjny wzywa stronę o przedłożenie dokumentów źródłowych, obrazujących sytuację majątkową osób, z którymi wnioskujący o przyznanie prawa pomocy współtworzy gospodarstwo domowe, a uzyskanie tych dokumentów zależy od współpracy tychże osób, odmowa udostępnienia ww. dokumentów wnioskodawcy, prowadząca do ich nieprzedłożenia sądowi, nie może automatycznie przesądzać o uchybieniu obowiązkowi, o którym mowa w art. 255 p.p.s.a. Taka okoliczność podlega ocenie przez sąd administracyjny pod kątem należytej staranności wnioskodawcy w pozyskaniu tych dokumentów od osób, z którymi współtworzy gospodarstwo domowe. Tym bardziej nie można automatycznie przesądzać o niewywiązaniu się z obowiązku przedłożenia dokumentów źródłowych w przypadku wezwania o zobrazowanie sytuacji majątkowej osoby spokrewnionej z wnioskodawcą, lecz uczestniczącej w odrębnym gospodarstwie domowym (w rozpoznawanej sprawie Skarżąca wyraźnie oświadczyła, że jej córka tworzy odrębne gospodarstwo domowe – por. pismo z dnia 12 kwietnia 2013 r., k. 17 akt WSA w Warszawie). Wysiłki wnioskodawcy w przypadku braku pozytywnego efektu powinny być przedstawione sądowi i uprawdopodobnione w odpowiedzi na wezwanie, o którym mowa w art. 255 p.p.s.a. Dopiero brak stosownych wyjaśnień wnioskodawcy lub brak przekonującego uprawdopodobnienia w tym zakresie może być ocenione jako wątpliwość prowadząca do konkluzji, że strona nie wykazała w myśl art. 246 § 1 p.p.s.a. zasadności przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 4 czerwca 2013 r., II FZ 218/13, publik.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). 5.3. W rozpoznawanej sprawie WSA w Warszawie w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia nie wyjaśnił w sposób pełny normy prawnej zawartej w art. 255 p.p.s.a. (pomijając powyższe kwestie), ale prawidłowo ocenił brak należytego wywiązania się przez Skarżącą z obowiązku, o którym mowa w art. 255 p.p.s.a. W wezwaniu Referendarza sądowego WSA w Warszawie z dnia 24 kwietnia 2013 r. (k. 15 akt WSA w Warszawie) zobowiązano Skarżącą do udokumentowania pomocy uzyskiwanej od córki (wskazanie w jakiej wysokości i w jakiej formie córka udziela pomocy) oraz przedłożenie m.in. zaświadczeń o wysokości dochodów córki oraz wyciągów z jej rachunków bankowych. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego wątpliwa była zasadność wezwania Skarżącej o przedłożenie tych ostatnich dokumentów, ze względu na okoliczność, że córka Skarżącej tworzy odrębne gospodarstwo domowe. Jednakże wbrew twierdzeniom Skarżącej, zawartym w zażaleniu, pomoc materialna od córki wpływa na sytuację majątkową Skarżącej, stąd zasadnie wezwano ją do udokumentowania tejże pomocy. Referendarz sądowy WSA w Warszawie mógł zatem w tej kwestii wezwać Skarżącą na mocy art. 255 p.p.s.a. do przedłożenia dokumentów źródłowych (wymienionych w pkt 1 ww. wezwania z dnia 24 kwietnia 2013 r.). W odpowiedzi na powyższe wezwanie Skarżąca nie przedłożyła żadnych dokumentów dotyczących pomocy materialnej od córki, nawet oświadczeń co do wysokości i regularności tej pomocy. Prawidłową ocenę zachowania Skarżącej w tym zakresie przeprowadził WSA w Warszawie i trafnie skonstatował, że Skarżąca nie wykazała zasadności przyznania jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie poprzez uchybienie obowiązkowi nałożonemu na nią na podstawie art. 255 p.p.s.a. 5.4. Podzielając powyższą ocenę Sądu pierwszej instancji, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji, działając na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a.