II FZ 97/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Stanisław Bogucki po rozpoznaniu w dniu 11 marca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia P. W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 15 grudnia 2014 r., sygn. akt I SA/Gl 1431/13 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi P. W. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Katowicach z dnia 30 sierpnia 2013 r., nr [...] w przedmiocie odsetek za zwłokę od niezapłaconych zaliczek na podatek dochodowy od osób fizycznych za poszczególne miesiące 2008 r. postanawia: oddalić zażalenie. 1. Postanowieniem z dnia 15 grudnia 2014 r., I SA/Gl 1431/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił P. W. (dalej: skarżący) przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, w sprawie ze skargi skarżącego na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Katowicach z dnia 30 sierpnia 2013 r., nr [...], w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia podano art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej w skrócie: p.p.s.a.). Postanowienie jest dostępne na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/. 2. Przebieg postępowania przed Sądem pierwszej instancji: 2.1. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie WSA w Gliwicach podał, że w skardze kasacyjnej od wyroku tegoż Sądu z dnia 8 września 2014 r., I SA/Gl 1431/13, skarżący (reprezentowany przez pełnomocnika – adwokata) zawarł wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Oświadczył przy tym, że jego sytuacja jest trudna, na jego majątku dokonano licznych zabezpieczeń, poniósł on także wysokie opłaty w związku ze złożonymi skargami do Sądu pierwszej instancji. Nadal znajduje się w ciężkiej sytuacji finansowej, a uiszczenie opłaty od skargi kasacyjnej stanowi koszt niewspółmierny do zarobków i dochodów uzyskiwanych z prowadzonej działalności gospodarczej. Strona funkcjonuje na granicy egzystencji, płacąc wysokie kwoty podatku i innych zaległych należności. Do skargi kasacyjnej załączony został formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy, w którym skarżący potwierdził zakres wskazanego w skardze kasacyjnej żądania. W uzasadnieniu wniosku zwrócono uwagę na następujące okoliczności: linie kredytowe w wysokości 693.725,57 zł i 187.622,07 zł, długoterminowy kredyt w wysokości 154.704,84 zł, zobowiązanie podatkowe w podatku od towarów i usług wg stanu na 31 sierpnia 2013 r. w wysokości 290.089,22 zł oraz sumę 702.000 zł umieszczoną jako depozyt na rachunku Urzędu Skarbowego. Z oświadczenia o stanie rodzinnym majątku i dochodach wynika, że wnioskodawca pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i małoletnim synem. Ich jedyny majątek stanowi mieszkanie, które jest obciążone hipoteką kaucyjną w kwocie 392.000 zł oraz dwiema hipotekami przymusowymi w wysokości 465.121 zł i 469.817 zł. Według wniosku średni miesięczny dochód skarżącego i jego żony z działalności gospodarczej prowadzonej w formie spółki cywilnej wynosił w 2013 r. po około 8.773,92 zł brutto. Zaznaczono, że w małżeństwie obowiązuje rozdzielność majątkowa. Do wniosku załączono dokumenty potwierdzające ustanowienie wspomnianych depozytów i hipotek. 2.2. Postanowieniem z dnia 19 listopada 2014 r. Referendarz sądowy WSA w Gliwicach odmówił przyznania prawa pomocy. W sprzeciwie wniesionym w terminie do dokonania tej czynności skarżący powtórzył argumentację zawartą w skardze kasacyjnej dotyczącą wniosku o przyznanie prawa pomocy. 2.3. Sąd pierwszej instancji odnotował ponadto, że w rozpoznawanej sprawie skarżący wraz ze skargą złożyła wniosek o identycznej treści i z takimi samymi załącznikami jak powyżej opisany wniosek. Postanowieniem z dnia 18 grudnia 2013 r., I SA/Gl 1431/13, Referendarz sądowy WSA w Gliwicach odmówił przyznania prawa pomocy. Uzasadniając rozstrzygnięcie Referendarz sądowy WSA w Gliwicach zwrócił uwagę, że strona prowadzi działalność gospodarczą z bardzo dobrym wynikiem finansowym, osiąga wysokie, stabilne obroty, czego dowodzą m.in. kilkusettysięczne podstawy opodatkowania wykazywane regularnie w deklaracjach dla potrzeb podatku do towarów i usług. Strona osiągnęła także spory dochód wykazany dla potrzeb podatku dochodowego za ubiegły i bieżący rok podatkowy. Stanowił on różnicę przychodu i kosztów jego uzyskania przybierających wartości milionowe. W dokumentach księgowych odnotowany jest zysk. Nadto, strona dokonuje płatności gotówkowej, jak i za pośrednictwem rachunków bankowych, których wysokość przewyższa wysokość kosztów sądowych we wszystkich jej sprawach. W świetle raportu kasowego po dokonaniu płatności gotówkowych pozostała nadwyżka wielokrotnie przekraczająca sumę wpisów od skarg. Wspomniane okoliczności wykluczyły przyznanie prawa pomocy, i to pomimo zobowiązań ciążących na stronie tak publiczno, jak i prywatnoprawnych. Konieczność spłaty tych zobowiązań nie uniemożliwiła poniesienia tych wszystkich wydatków, a nawet osiągnięcia zysku z działalności gospodarczej. W terminie na wniesienie sprzeciwu od tego postanowienia strona skarżąca uiściła wpis od skargi w kwocie 400 zł. 3. Postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach (Sądu pierwszej instancji): Odmawiając przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie Sąd pierwszej instancji stwierdził, że skarżący (reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika) nie wykazał, że w stosunku do niego zachodzą przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy. Rozpoznawany wniosek był tożsamy z wnioskiem złożonym wcześniej. W konsekwencji przedstawione zostały te same okoliczności, które były już przedmiotem oceny i nie uzasadniały one przyznania prawa pomocy. Okoliczności te zostały wyjaśnione i nie budziły wątpliwości, a zatem nie zachodziła potrzeba wzywania o dokumenty w związku z ponownym wnioskiem. Okoliczności te zostały poddane ocenie, zweryfikowane za pomocą dokumentacji i mimo to zapłacono wpis od skargi w wysokości dwa razy wyższej niż wpis od skargi kasacyjnej. Okoliczność ta przemawia więc przeciwko uwzględnieniu wniosku, a nie na rzecz jego uwzględnienia. To, że strona zapłaciła część kosztów na wcześniejszym etapie postępowania nie może wszak oznaczać, że z tego powodu nie może ponieść dalszych kosztów w związku z kolejnymi podejmowanymi czynnościami w sprawie. Żeby tak było musi ona bowiem wykazać, że jej sytuacja uległa pogorszeniu, czego w tej sprawie nie uczyniono. Z dokumentacji zgromadzonej w związku z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy wynika, że w październiku 2013 r. obroty z prowadzonej przez stronę działalności po stronie "winien" sięgnęły kwoty 336.962,30 zł, a po stronie "ma" – 310.155,80 zł; końcowy stan kasy wyniósł 122.326,54 zł, a początkowy – 95.790,04 zł (vide: raport kasowy – k. 60 akt sądowych). Okoliczność ta miała znaczenie przy ocenie wniosku strony skarżącej. Strona mogła bowiem zabezpieczyć wówczas kwotę niezbędną na koszty niniejszego postępowania na wypadek, gdyby z powodu problemów finansowych nie było to możliwe w późniejszym okresie. Sąd pierwszej instancji nie znalazł uzasadnienia, aby budżet państwa ponosił koszty za stronę, w sytuacji gdy ta prowadząc działalność gospodarczą nie uwzględniła kosztów postępowania sądowego. W orzecznictwie wyrażono pogląd, że przedsiębiorca w ramach ryzyka prowadzenia działalności powinien liczyć się z możliwością albo koniecznością dochodzenia lub obrony swoich praw na drodze sądowej. Tym samym w przypadku wystąpienia na drogę sądową powinien się liczyć z koniecznością poniesienia kosztów sądowych i przeznaczenia z bieżącej działalności lub zgromadzonych zasobów pieniężnych, kwot niezbędnych do skutecznego wszczęcia procesu. Koszty związane z postępowaniem przed sądem należy traktować na równi z innymi kosztami prowadzonej działalności, takimi jak należności publicznoprawne, pieniężne zobowiązania umowne, czy wynagrodzenia pracownicze (por. postanowienie NSA z dnia 6 lutego 2013 r., II GZ 42/13, publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W ocenie WSA w Gliwicach skarżący winien poczynić oszczędności, ograniczając niewątpliwie wysokie wydatki lub odkładając część zysków, chociażby ze wskazanej wyżej kwoty, celem zgromadzenia środków na pokrycie wpisu od skargi kasacyjnej. Tymczasem strona skarżąca nie uwzględniła potencjalnych kosztów postępowania sądowego, ani nie przeznaczyła zysku celem uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej. Na ocenę tę nie ma wpływu powołana w sprzeciwie okoliczność dotycząca uiszczenia już kosztów w niniejszym postępowaniu. Opłaty w postępowaniu sądowoadministracyjnym mają charakter danin publicznoprawnych i dlatego zwolnienie z obowiązku ich ponoszenia może być stosowane jedynie w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. To z ich środków pochodzą bowiem dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (tak w postanowieniu NSA z dnia 10 stycznia 2005 r., FZ 478/04, niepubl.). Za przyznaniem prawa pomocy nie przemawia również posiadanie przez stronę zobowiązań kredytowych i podatkowych, a zwłaszcza wpłata przed laty znacznego depozytu. Okoliczność ta nie oznacza, że strona nie może bez uszczerbku utrzymania koniecznego uiścić kosztów sądowych w tej i w innych sprawach z jej udziałem. Zobowiązania cywilnoprawne nie mają pierwszeństwa przed zobowiązaniami publicznoprawnymi, do których należą koszty sądowe, gdyż koszty te jako należności budżetu państwa należy uiszczać na równi z innymi wydatkami obciążającymi skarżącego (zob. postanowienia NSA: z dnia 20 czerwca 2013 r., II FZ 273/13, z dnia 21 maja 2012 r., II FZ 376/12; publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Przyjęcie przez stronę takiego priorytetu w wydatkach nie może stanowić podstawy do uznania, że Skarb Państwa winien ponosić koszty związane z prowadzeniem niniejszego postępowania sądowego. Nie jest dopuszczalna sytuacja, w której strona postępowania posiada środki finansowe na spłatę kredytów zaciągniętych na powiększenie swego prywatnego majątku czy też pozyskanych w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, zaś koszty postępowania wszczętego przez nią przed sądem finansowane są z budżetu państwa (por. postanowienie NSA z dnia 21 maja 2013 r., II FZ 211/13). Nie można też tracić z pola widzenia okoliczności, że z przedłożonej dokumentacji wynika, iż strona dokonuje płatności gotówkowych i za pośrednictwem rachunków bankowych, a wysokość tych operacji znacznie przewyższa wysokość kosztów sądowych. Z uzasadnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że skarżący nadal prowadzi działalność, uzyskując z tego źródła dochód, a zatem nawet przy uwzględnieniu trudności, na które się powołuje, nie można jednoznacznie stwierdzić, że zdobycie środków jest w jego przypadku niemożliwe. 4. Stanowisko skarżącej w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym: Wnosząc do Naczelnego Sądu Administracyjnego zażalenie od ww. postanowienia WSA w Gliwicach, skarżący (reprezentowany przez pełnomocnika – adwokata) zaskarżył je w całości i zarzucił Sądowi pierwszej instancji naruszenie art. 246 § 1 p.p.s.a. poprzez dokonanie błędnej oceny stanu faktycznego i przyjęcie, że skarżący jest w stanie uiścić wpis sądowy w jakiejkolwiek wysokości, tym bardziej bez uszczerbku dla siebie i swojej rodziny. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach. Uzasadniając zażalenie skarżący podniósł, że jego sytuacja finansowa pogorszyła się od czasu wydania ww. postanowienia z dniu 18 grudnia 2013 r. Skarżący znalazł się w niezwykle trudnym i skomplikowanym położeniu z uwagi na działania podjęte w celu uregulowana zaległych zobowiązań podatkowych, jak i liczne zabezpieczenia dokonane na jego majątku przez organy podatkowe. Fakt, że skarżący dąży do spłaty zaległych należności w żaden sposób nie może świadczyć na jego niekorzyść w kwestii przyznania prawa pomocy. Skarżący na spłatę wierzytelności przeznacza ostatnie możliwe do wygospodarowania środki. Nie ma możliwości dodatkowo uzyskać środki na pokrycie jakichkolwiek kosztów niniejszego postępowania, tym bardziej bez uszczerbku dla siebie i swojej rodziny. Co za tym idzie skarżący nie jest w stanie ponieść kosztów opłaty sądowej od skargi kasacyjnej w tymże postępowaniu, wobec czego zasadnym jest przyznanie mu prawa pomocy w tym zakresie, poprzez zwolnienie go od ponoszenia opłaty od skargi kasacyjnej. Skarżący wykorzystał wszystkie możliwe oszczędności, które miał możliwość zgromadzić, a jego sytuacja materialna pogarsza się i na obecnym etapie nie jest w stanie ponieść żadnych wymaganych kosztów, gdyż spowoduje to niemożność utrzymania siebie i swojej rodziny. Skarżący nadal znajduje się w ciężkiej sytuacji finansowej, pogarszającej się, a uiszczenie opłaty od skargi kasacyjnej w wysokości 200 zł stanowi dla niego koszt niewspółmierny do jego zarobków i dochodów uzyskiwanych z prowadzonej działalności gospodarczej. Obecnie funkcjonuje właściwie na granicy egzystencji, płacąc wysokie kwoty podatku i innych zaległych należności. 5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 5.1. Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw, a rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji odpowiada prawu, w związku z tym zażalenie podlega oddaleniu. Prawidłowo Sąd pierwszej instancji sięgnął po normę zawartą w art. 165 p.p.s.a. i ocenił, czy skarżący wnosząc ponownie o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, tj. wpisu od skargi kasacyjnej w kwocie 200 zł, wykazał, że jego sytuacja materialna pogorszyła się od czasu wydania przez Referendarza sądowego WSA w Gliwicach postanowienia z dnia 18 grudnia 2013 r., I SA/Gl 1431/13. 5.2. Naczelny Sąd Administracyjny zwraca uwagę, że powyższe postanowienie Referendarza sądowego WSA w Gliwicach do chwili obecnej pozostaje w mocy, zatem rozstrzygając w sprawie ponownego wniosku o przyznanie prawa pomocy Sąd pierwszej instancji był zobowiązany zbadać czy w okresie, jaki upłynął od wydania ww. postanowienia, sytuacja skarżącego pogorszyła się na tyle, by odstąpić od oceny powziętej w tamtym orzeczeniu. Stosownie do art. 165 p.p.s.a. postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Odstąpienie od oceny wyrażonej we wcześniejszym postanowieniu może zatem wchodzić w grę jedynie wtedy, gdy okoliczności stanowiące przesłankę danego rozstrzygnięcia uległy zmianie. W przypadku, gdy tym postanowieniem jest postanowienie odmawiające przyznania prawa pomocy, chodzi o zmianę w postaci pogorszenia się najogólniej rozumianej sytuacji materialnej wnioskodawcy. Sąd pierwszej instancji prawidłowo oceniał, że skarżący nie wykazał, iż jego sytuacja majątkowo uległa pogorszeniu w takim stopniu, że w stosunku do niego wystąpiłyby przesłanki przyznania prawa pomocy. Rozpoznany przez WSA w Gliwicach wniosek był tożsamy z wnioskiem złożonym wcześniej, a zatem przedstawione zostały te same okoliczności, które były już przedmiotem oceny i które nie uzasadniały przyznania prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny, stwierdzając prawidłowość przywołania tych okoliczności przez WSA w Gliwicach w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia (s. 5, pkt 3 niniejszego uzasadnienia), zauważa, że zarówno w ponownym wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak i w zażaleniu, jako okoliczność uzasadniającą przyznanie prawa pomocy skarżący eksponuje wpłatę znacznych środków (około 702.000 zł) do depozytu Urzędu Skarbowego, celem spłaty zaległych należności podatkowych. Wbrew twierdzeniom skarżącego, podniesiona okoliczność nie może przesądzać o zasadności przyznania mu prawa pomocy, bowiem w drodze sięgnięcia po odwoławcze środki prawne (skargi i skargi kasacyjne) skarżący dąży do zakwestionowania tego, że powyższa kwota jest jego należnością wobec Skarbu Państwa z tytułu zaległych zobowiązań podatkowych. Okoliczność spłaty kwoty pieniężnej, której należność równocześnie się kwestionuje przed sądami administracyjnymi, nie może stanowić podstawy do odstąpienia od zasady partycypowania strony w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego (art. 199 p.p.s.a.). Wyjątkowo trudna sytuacja finansowa, która jest spowodowana przez czynniki niezależne do strony postępowania sądowoadministracyjnego, może stanowić przesłankę przerzucenia kosztów tego postępowania na ogół społeczeństwa na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Jednakże taką okolicznością nie może być świadomy wybór strony (tak jak ma to miejsce w sytuacji skarżącego), która swoimi znacznymi dochodami rozdysponowuje w taki a nie inny sposób, w tym decydując się na wpłatę określonej kwoty na rachunek depozytowy organu podatkowego, w skutek wcześniejszego swojego wniosku o przyjęcie zabezpieczenia, bez wcześniejszego zabezpieczenia kwoty niezbędnej na poniesienie kosztów zainicjowanego przez siebie postępowania sądowoadministracyjnego. W myśl art. 33d § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2012 r., poz. 749) zabezpieczenie wykonania decyzji nakładającej obowiązek podlegający wykonaniu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji lub wykonanie decyzji o zabezpieczeniu, o którym mowa w art. 33, następuje w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji albo w formie określonej w § 2. Zgodnie z tym paragrafem zabezpieczenie wykonania decyzji następuje przez przyjęcie przez organ podatkowy, na wniosek strony, zabezpieczenia wykonania zobowiązania wynikającego z tej decyzji wraz z odsetkami za zwłokę, w formie: 6) uznania kwoty na rachunku depozytowym organu podatkowego (...). Skoro zatem w rozpoznawanej sprawie na wniosek skarżącego zabezpieczono należność, wynikającą z kwestionowanych przed sądami administracyjnymi decyzji podatkowych, w formie kwoty pieniężnej wpłaconej na rachunek depozytowy organu podatkowego, to skarżący odpowiada za takie rozdysponowanie swoimi środkami, aby móc partycypować w kosztach postępowania, do czego jest zobligowany na podstawie art. 199 p.p.s.a. 5.3. Skoro powyższa okoliczność, podniesiona w zażaleniu, nie przemawia za przyznaniem skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, a skarżący nie wykazał negatywnej dla niego zmiany żadnych innych okoliczności konstytuujących jego sytuację majątkową, jako prawidłową należy ocenić konstatację WSA w Gliwicach, że postanowienie Referendarza sądowego WSA w Gliwicach z dnia 18 grudnia 2013 r., I SA/Gl 1431/13, powinno pozostać niezmienione, a zatem zgodnie z art. 165 w związku z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. należało odmówić przyznania prawa pomocy. 5.4. W związku z tym, że zaskarżone postanowienia WSA w Gliwicach w pełni odpowiada prawu, Naczelny Sąd Administracyjny zażalenie jako niezasadne oddalił na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a.