I GZ 413/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący : sędzia NSA Henryk Wach po rozpoznaniu w dniu 19 lipca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia "E." Spółki z o.o. w M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we W. z dnia 25 kwietnia 2016 r., sygn. akt I SA/Wr 2107/13 o pozostawieniu bez rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz o odrzuceniu skargi kasacyjnej w sprawie ze skargi "E." Spółki z o.o. w M. na decyzję Dyrektora Izby Celnej we W. z dnia [...] września 2013 r., nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: 1. uchylić rozstrzygnięcie zawarte w punkcie I zaskarżonego postanowienia, 2. oddalić zażalenie w pozostałej części. Prawomocnym postanowieniem z dnia 24 sierpnia 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny we W., w sprawie ze skargi "E." Sp. z o.o. w M. na decyzję Dyrektora Izby Celnej we W. z dnia [...] września 2013 r., nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego, odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Po uprawomocnieniu się postanowienia, Sąd wezwał stronę do uiszczenia wpisu sądowego od skargi kasacyjnej w terminie 7 dni. W odpowiedzi na wezwanie pełnomocnik procesowy spółki złożył kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy na urzędowym formularzu. Zarządzeniem z dnia 12 lutego 2016 r. Przewodniczący Wydziału I WSA we W. wezwał skarżąca spółkę za pośrednictwem pełnomocnika do uzupełnienia braku formalnego wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez podpisanie złożonego formularza urzędowego przez organ uprawniony do reprezentacji spółki lub złożenie prawidłowego podpisanego formularza przez tenże organ spółki, w terminie 7 dni, pod rygorem pozostawienia wniosku o przyznanie prawa pomocy bez rozpoznania. W odpowiedzi na wezwanie pełnomocnik spółki wskazał, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem NSA wnioski o przyznanie prawa pomocy mogą być podpisane również przez pełnomocnika. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 25 kwietnia 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny we W. w punkcie I rozstrzygnięcia pozostawił bez rozpoznania wniosek o przyznanie prawa pomocy, w punkcie II rozstrzygnięcia odrzucił skargę kasacyjną. Uzasadniając pozostawienie wniosku o przyznanie prawa pomocy bez rozpoznania WSA stwierdził, że zgodnie ze znowelizowaną treścią art. 252 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity, Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; dalej: p.p.s.a.) zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy, oświadczenie o stanie majątkowym strony, musi zawierać klauzulę o świadomości strony o odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia. Z tego powodu, oświadczenie takie może być obecnie podpisane wyłącznie przez stronę, a nie przez jej pełnomocnika (por. np. postanowienie WSA w Gorzowie Wielkopolskim z 21 grudnia 2015 r., I SA/Go 455/15; opubl. w CBOSA). W niniejszej sprawie, pełnomocnik strony pomimo stosownego wezwania nie uzupełnił braków formalnych wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z tego powodu Sąd na podstawie art. 257 p.p.s.a. pozostawił wniosek bez rozpoznania, o czym orzeczono w pkt I sentencji. Sąd I instancji wyjaśnił również, że po uprawomocnieniu się postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy, skarżąca została wezwana do uiszczenia wpisu w terminie 7 dni pod rygorem odrzucenia skargi kasacyjnej. W zakreślonym terminie nie uiściła wpisu, zaś ponownym wniosek o przyznanie prawa pomocy nie przerywał biegu terminu do uiszczenia wpisu. W związku z powyższym skargę kasacyjną należało odrzucić na podstawie art. 220 § 3 p.p.s.a. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżąca, reprezentowana przez adwokata, domagała się jego uchylenia i przekazania sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu we W. do ponownego rozpoznania. Zaskarżonemu postanowieniu zarzuciła: 1. obrazę przepisów postępowania, tj. art. 252 § 2 p.p.s.a poprzez jego błędne zastosowanie, podczas gdy wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy nie zawiera błędów formalnych, 2. naruszenie art. 220 § 3 p.p.s.a. poprzez odrzucenie skargi kasacyjnej z powodu nieuiszczenia wpisu sądowego w sytuacji, gdy skarżąca nie wyczerpała drogi do uzyskania zwolnienia z kosztów sądowych. Według autora zażalenia w doktrynie i orzecznictwie ugruntowane jest stanowisko, zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy na urzędowym formularzu może być podpisany przez pełnomocnika strony, czemu najpełniej dał wyraz Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale 7 sędziów z dnia 20 maja 2010 r., sygn. akt I OPS 11/09. Skarżąca złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w tej sprawie w sposób prawidłowy, a pozostawienie go bez rozpoznania zamyka jej drogę do zwolnienia od kosztów sądowych. Ponadto, zdaniem skarżącej, nie można jej zarzucać, że nie uiściła opłaty od skargi kasacyjnej, skoro w pierwszej kolejności Sąd I instancji powinien rozpatrzyć jej wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie w części dotyczącej pozostawienia bez rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zgodnie z art. 34 p.p.s.a. strony i ich organy lub przedstawiciele ustawowi mogą działać przed sądem osobiście lub przez pełnomocników. Natomiast w myśl art. 39 pkt 1 p.p.s.a. pełnomocnictwo ogólne lub do prowadzenia poszczególnych spraw obejmuje z samego prawa umocowanie do wszystkich łączących się ze sprawą czynności w postępowaniu, nie wyłączając skargi o wznowienie postępowania i postępowania wywołanego jej wniesieniem. Jednocześnie żaden przepis szczególny p.p.s.a. nie wymaga, by czynności w zakresie ubiegania się o przyznanie prawa pomocy dokonywane były osobiście przez stronę postępowania. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji błędnie wywodzi z treści art. 252 § 1a p.p.s.a., wprowadzającego klauzulę o rygorze odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy, ograniczenie zakresu pełnomocnictwa w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Z powyższego przepisu wynika, że odpowiedzialność karna dotyczy osoby składającej oświadczenie. Zatem w postępowaniach, w których wnioskodawcą jest osoba fizyczna działająca samodzielnie – to ona poniesie konsekwencje podania we wniosku nieprawdziwych danych. W przypadku osób prawnych i innych jednostek organizacyjnych – odpowiedzialność za złożenie fałszywego oświadczenia spoczywać będzie na osobie reprezentującej taki podmiot, która podpisała wniosek. Natomiast w sytuacji, gdy strona jest reprezentowana przez pełnomocnika, przyjąć należy, że to pełnomocnik będzie ponosił ewentualną odpowiedzialność karną za złożenie fałszywych oświadczeń we wniosku o przyznanie prawa pomocy dla strony (zob. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, red. R. Hauser, M. Wierzbowski, Warszawa 2015, s. 1005). Z powyższego wynika, wbrew twierdzeniom WSA, że zachowuje aktualność uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 maja 2010 r., sygn. akt I OPS 11/09, zgodnie z którą wniosek o przyznanie prawa pomocy składany na urzędowym formularzu może być podpisany także przez pełnomocnika strony. Fakt, że uchwała ta została podjęta w innym stanie prawnym, gdy klauzula o odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia uregulowana była w rozporządzeniu, a nie ustawie, oznacza jedynie, że uprzedzenie o odpowiedzialności karnej nie czyniło wówczas zadość wymogowi przewidzianemu w art. 233 § 2 k.k. Chodzi o to, że skuteczne pociągnięcie danej osoby do odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia możliwe jest wówczas, gdy upoważnienie do uprzedzenia o takiej odpowiedzialności wynika z ustawy, na podstawie której prowadzone jest postępowanie, a nie aktu rangi podustawowej (rozporządzenia). Co więcej, argumentując tezę o możliwości podpisania wniosku o przyznanie prawa pomocy przez pełnomocnika strony, Naczelny Sąd Administracyjny w omawianej uchwale podniósł, że charakter informacji, które muszą być podane we wniosku, dotyczących osobistej sytuacji rodzinnej i majątkowej strony, nie uzasadnia przyjęcia, iż strona musi w tym zakresie działać osobiście. Natomiast jeśli chodzi o zarzuty odnoszące się do odrzucenia skargi kasacyjnej, to są one niezasadne. Kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia tej sprawy ma pogląd, wyrażany wcześniej tak w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. postanowienie SN z dnia 21 kwietnia 1999 r., sygn. akt I CKN 1461/98, opubl. w: OSNC 1999, nr 11, poz. 196; postanowienie SN z dnia 23 lutego 1999 r., sygn. akt I CKN 1064/97, publ. OSNC 1999, nr 9, poz. 153), jak i Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. postanowienia NSA z dnia 8 maja 2007 r. sygn. akt II FSK 649/06, LEX nr 927112; z dnia 3 lutego 2009 r. sygn. akt I OZ 53/09, LEX nr 544984; z dnia 28 lipca 2009 r. sygn. akt I FZ 252/09, LEX nr 552218 i z dnia 7 lutego 2011 r. sygn. akt II FSK 2274/10, LEX nr 742349), zgodnie z którym ponowne złożenie wniosku, nawet w terminie przewidzianym dla uiszczenia wpisu, nie może uchylić skutków prawomocności pierwotnego rozstrzygnięcia w kwestii prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w tej sprawie pogląd ten w pełni podziela. W pierwszej kolejności należy zauważyć, że złożony przez skarżącą wniosek o zwolnienie od kosztów jest kolejnym takim wnioskiem w sprawie. Trafnie zaś Wojewódzki Sąd Administracyjny we W. stwierdził, że pierwszy wniosek skarżącej o zwolnienie od kosztów sądowych został już merytorycznie i prawomocnie rozstrzygnięty. Tym samym, rozstrzygnięcie kwestii wpadkowej uzyskało już moc wiążącą, zatem obowiązkiem skarżącej było uiszczenie wymaganego wpisu. Złożenie zaś kolejnego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, nawet dokonane w terminie określonym w ponownym wezwaniu, nie może uchylić skutków prawomocności wydanego wcześniej rozstrzygnięcia i tym samym nie ma wpływu na bieg terminu określonego w art. 220 p.p.s.a. Jedynie wydanie i uprawomocnienie się postanowienia odmiennej treści w przedmiocie zwolnienia od kosztów sądowych powoduje utratę mocy pierwszego postanowienia, nie wpływa jednak na skutki niezastosowania się strony do treści postanowienia prawomocnego. Prawomocność postanowienia w sprawie odmowy zwolnienia od kosztów sądowych oznacza obowiązek strony uiszczenia wymaganego wpisu (por. postanowienie SN z dnia 9 grudnia 2002 r., sygn. akt III RN 144/02). Od obowiązku tego nie zwalnia strony ponowne złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy, do czego strona ma prawo w związku z art. 165 p.p.s.a. Ponowne złożenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, nawet dokonane w terminie określonym w ponownym wezwaniu do uiszczenia wpisu wystosowanym do strony po wydaniu prawomocnego postanowienia odmawiającego zwolnienia od kosztów, nie uchyla skutków tego prawomocnego rozstrzygnięcia na toczące się postępowanie (por. postanowienie NSA z 10 maja 2010 r., sygn. akt II FZ 115/10, postanowienie NSA z 8 stycznia 2014 r., sygn. akt II GZ 761/13, postanowienie NSA z dnia 11 kwietnia 2013 r., sygn. akt I OSK 536/13). Ponadto, ponowny wniosek o przyznanie prawa pomocy, złożony w sytuacji gdy sąd prawomocnym postanowieniem ocenił, że skarżąca nie spełnia przesłanek zwolnienia go z obowiązku ponoszenia kosztów postępowania, nie przerywa biegu terminu do uiszczenia wpisu wskazanego przez Sąd w wezwaniu do dokonania tej czynności oraz nie chroni strony przed skutkami niezastosowania się do treści wezwania we wskazanym przez Sąd terminie. Dopiero bowiem wydanie przez Sąd prawomocnego postanowienia odmiennej treści w przedmiocie udzielania stronie prawa pomocy, skutkuje utratą mocy pierwszego postanowienia (porównaj wyżej cytowane postanowienie SN z dnia 21 kwietnia 1999 r. sygn. akt I CKN 1461/98, opubl. w: OSNC 1999 Nr 11, poz. 196). Odmienne postępowanie sądu może prowadzić do uniemożliwienia prowadzenia postępowania wskutek rozpoznawania kolejnych wniosków strony o przyznanie prawa pomocy i skutkować nieuzasadnionym wydłużeniem postępowania, a nawet trudnością w jego zakończeniu orzeczeniem rozstrzygającym sprawę co do meritum. Należy także mieć na uwadze zasadę wyrażoną w art. 220 § 1 p.p.s.a., stosownie do której Sąd nie podejmuje żadnej czynności w stosunku do pisma, od którego strona nie uiściła należnej opłaty. Zgodnie z art. 220 § 3 p.p.s.a. konsekwencją nieuiszczenia należnego wpisu od skargi kasacyjnej jest odrzucenie tego środka zaskarżenia. Zatem, prawomocne postanowienie Sądu o odmowie zwolnienia strony z obowiązku ponoszenia kosztów oraz wezwanie do uiszczenia należnej opłaty, nie zwalnia strony od skutków niezastosowania się do tego wezwania, pomimo wystąpienia z kolejnym wnioskiem w tym przedmiocie. W tych okolicznościach Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że Sąd I instancji zasadnie odrzucił skargę kasacyjną z uwagi na niewykonanie zarządzenia, tj. nieuiszczenie w wyznaczonym terminie, pomimo prawidłowego pouczenia, wpisu od tego środka zaskarżenia. Zatem zarzut naruszenia art. 220 § 3 p.p.s.a okazał się nieusprawiedliwiony. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. uchylił zaskarżone postanowienie Sądu I instancji w pkt I rozstrzygnięcia. W pozostałym zakresie Sąd, na podstawie art. 184 p.p.s.a. w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., oddalił zażalenie.