II OSK 1884/16

Dnia 27 czerwca 2018 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Anna Łuczaj /spr./ Sędziowie sędzia NSA Małgorzata Masternak-Kubiak sędzia del. WSA Sławomir Pauter Protokolant starszy asystent sędziego Hubert Sęczkowski po rozpoznaniu w dniu 27 czerwca 2018 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skarg kasacyjnych J. S. i K.S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 18 sierpnia 2015 r. sygn. akt II SA/Kr 1691/14 w sprawie ze skarg J.S. i K.S. na decyzję [...] Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w [...][...] z dnia [...] września 2014 r. nr [...] znak: [...] w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok oraz wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 19 lutego 2015 r., sygn. akt II SA/Kr 1691/14 i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie; 2. zasądza od [...] Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w [...] na rzecz J. S. kwotę 1300 (jeden tysiąc trzysta) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego; 3. zasądza od [...] Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w [...] na rzecz K. S. kwotę 800 (osiemset) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, wyrokiem z dnia 18 sierpnia 2015r., sygn. akt II SA/Kr 1691/14 - po rozpoznaniu sprawy ze skargi kasacyjnej J. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 19 lutego 2015 r., sygn. II SA/Kr 1691/14, w sprawie ze skarg J. S. i K. S. na decyzję [...] Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w [...] z dnia [...]września 2014r. nr [...]w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego - na podstawie art. 179a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uchylił zaskarżony wyrok i zasądził od organu na rzecz skarżącego J. S. zwrot kosztów postępowania kasacyjnego. W uzasadnieniu powyższego wyroku podano, że wyrokiem z dnia 19 lutego 2015r., sygn. akt II SA/Kr 1691/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił skargi J. S. i K. S. na decyzję [...] Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w [...] z dnia [...]września 2014 r. nr [...]. Od powyższego wyroku, z zachowaniem przepisanego terminu, skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniósł skarżący J. S.. W toku postępowania międzyinstancyjnego, wszczętego wniesioną skargą kasacyjną Sąd stwierdził, że w niniejszej sprawie zachodzi jedna z przesłanek określona w art. 179a ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, dalej: p.p.s.a., stanowiąca podstawę do wydania autokontrolnego orzeczenia. Stwierdzono bowiem, że ogłoszony na rozprawie w dniu 19 lutego 2015 r. wyrok nie został podpisany przez cały skład sędziowski orzekający w niniejszej sprawie. Przepis art. 137 § 4 p.p.s.a., stanowiąc, że sentencję wyroku podpisuje cały skład sądu, w sposób wyraźny wskazuje, że adresatem dyspozycji normy prawnej zawartej w wykładanym przepisie jest sąd - sędziowie należący do składu orzekającego rozstrzygającego sprawę. Sentencja jest podpisywana, a więc same podpisy nie mogą być traktowane jako część (element) sentencji. Dodatkowo nie budzi wątpliwości, że podpisanie sentencji przez cały skład orzekający jest wymaganiem bezwzględnym, który nie może zostać uzupełniony. Podpisanie sentencji wyroku po jego ogłoszeniu nie usuwa wadliwości polegającej na braku podpisów całego składu orzekającego w chwili ogłoszenia wyroku. Niezłożenie podpisu ma więc charakter trwały i nienaprawialny. Powyższa okoliczność zdaniem Sądu skutkować musi przyjęciem, że w niniejszej sprawie zachodzi nieważność postępowania uzasadniająca zastosowanie art. 179a p.p.s.a. Skargi kasacyjne od powyższego wyroku wnieśli J. S. i K. S.. J. S. zaskarżył powyższy wyrok w całości, zarzucając naruszenie art. 179a w zw. z art. 18 § 1 pkt 6 p.p.s.a. polegające na tym, że przy rozpoznawaniu niniejszej sprawy w trybie autokontroli brali udział sędziowie, którzy brali również udział w wydaniu wyroku zaskarżonego skargą kasacyjną, uchylonego w trybie autokontroli, a więc którzy podlegali wyłączeniu od orzekania z mocy samej ustawy. Z uwagi na powyższe zarzuty J. S. wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania i zasądzenie od organu na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego, według norm przepisanych. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że zgodnie z art. 179a p.p.s.a. jeżeli przed przedstawieniem skargi kasacyjnej Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu wojewódzki sąd administracyjny stwierdzi, że w sprawie zachodzi nieważność postępowania albo podstawy skargi kasacyjnej są oczywiście usprawiedliwione, uchyla zaskarżony wyrok lub postanowienie rozstrzygając na wniosek strony także o zwrocie kosztów postępowania kasacyjnego i na tym samym posiedzeniu ponownie rozpoznaje sprawę. Z treści art. 179a p.p.s.a. nie wynika, aby był on przepisem szczególnym w stosunku do art. 18 § 1 pkt 6 tej ustawy, zgodnie z którym sędzia jest wyłączony z mocy samej ustawy w sprawach, w których brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia, jak też w sprawach o ważność aktu prawnego z jego udziałem sporządzonego lub przez niego rozpoznanego oraz w sprawach, w których występował jako prokurator. Konsekwencją powyższego jest zatem konieczność rozstrzygnięcia w trybie art. 179a p.p.s.a. w innym składzie sądu, niż skład, w którym wydano orzeczenie zaskarżone skargą kasacyjną. Tym samym zaskarżony wyrok został wydany z udziałem sędziów, którzy podlegali wyłączeniu od orzekania z mocy samej ustawy. K. S. zaskarżył powyższy wyrok w części, tj. w pkt I, zarzucając naruszenie prawa materialnego, tj. art. 183 § 2 p.p.s.a. poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że w sprawie zachodzi nieważność postępowania z uwagi na brak podpisania wyroku przez cały skład sędziowski orzekający w sprawie, a w konsekwencji tego naruszenie przepisu postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 179a p.p.s.a. poprzez jego zastosowanie, w sytuacji gdy w sprawie nie zachodziła nieważność postępowania jak również Sąd nie uwzględnił skargi jako opartej na oczywiście uzasadnionych podstawach. W oparciu o powyższe zarzuty K. S. wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania i zasądzenie od organu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego, według norm przepisanych. W uzasadnieniu powyższej skargi kasacyjnej podniesiono, że art. 183 § 2 p.p.s.a. nie przewiduje, aby nieważność postępowania zachodziła w sytuacji niepodpisania wyroku przez cały skład sądu orzekającego w sprawie. Sąd dopuścił się zatem naruszenia art. 179a p.p.s.a. poprzez jego zastosowanie w sytuacji, gdy przedmiotowe postępowanie nie było dotknięte nieważnością. Nadto w niniejszej sprawie Sąd nie uznał za oczywiście usprawiedliwione podstawy skargi kasacyjnej, a swoje rozstrzygnięcie oparł jedynie na rzekomej nieważności postępowania. W piśmie z dnia 4 lipca 2016 r. uczestnik R.G. wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej J. S. podnosząc, że wyrok w postępowaniu autokontrolnym może zostać wydany przez skład sędziowski, który wydał wcześniejsze rozstrzygnięcie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2017, poz. 1369 ze zm., dalej: p.p.s.a.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny przeszedł do zbadania zarzutów kasacyjnych. Skargi kasacyjne wniesione w niniejszej sprawie zawierają usprawiedliwione podstawy zaskarżenia. Podkreślić też należy, iż Naczelny Sąd Administracyjny może uwzględnić skargę kasacyjną uznając, że doszło do naruszenia przepisów wskazanych przez stronę w skardze kasacyjnej, ale z innych przyczyn niż podnosi to strona w uzasadnieniu skargi kasacyjnej. Taka sytuacja zaistniała w niniejszej sprawie. Skargi kasacyjne podlegają uwzględnieniu z uwagi na sformułowany w skargach kasacyjnych zarzut naruszenia art. 179a p.p.s.a. Podniesiony w skargach kasacyjnych zarzut naruszenia art. 179a p.p.s.a. jest zasadny. Zgodnie z art. 179a p.p.s.a. jeżeli przed przedstawieniem skargi kasacyjnej Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu wojewódzki sąd administracyjny stwierdzi, że w sprawie zachodzi nieważność postępowania albo podstawy skargi kasacyjnej są oczywiście usprawiedliwione, uchyla zaskarżony wyrok lub postanowienie rozstrzygając na wniosek strony także o zwrocie kosztów postępowania kasacyjnego i na tym samym posiedzeniu ponownie rozpoznaje sprawę. Podkreślić należy, iż użycie w powyższym przepisie sformułowania: "i na tym samym posiedzeniu ponownie rozpoznaje sprawę" oznacza ciążący na Sądzie z mocy art. 179a p.p.s.a. obowiązek ponownego rozpoznania sprawy. Zwrot ten normatywny oznacza rozpoznanie sprawy w jej całokształcie zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., a nie rozpoznanie sprawy w rozumieniu art. 183 § 1 p.p.s.a., tj. w granicach skargi kasacyjnej. Wojewódzki sąd administracyjny nie rozpoznaje skargi kasacyjnej jak sąd II instancji – sąd kasacyjny, lecz z mocy art. 179a p.p.s.a. ustawodawca przyznaje mu kompetencje do uchylenia wydanego przez siebie orzeczenia w całości i obowiązek, na tym samym posiedzeniu, rozpoznania sprawy. A zatem, jeśli Sąd pierwszej instancji stwierdzi, że w sprawie zachodzi nieważność postępowania albo podstawy skargi kasacyjnej są oczywiście usprawiedliwione, to nie może ograniczyć się wyłącznie do uchylenia zaskarżonego wyroku (lub postanowienia), lecz obowiązany jest ponownie rozpoznać sprawę. W przypadku unormowania zawartego w art. 179a p.p.s.a. nie mamy bowiem do czynienia z wydawaniem dwóch wyroków: pierwszego uchylającego zaskarżony skargą kasacyjną wyrok, a następnie drugiego będącego wynikiem ponownego rozpoznania sprawy. Sąd winien wydać jedno orzeczenie autokontrolne, które powinno zawierać dwa rozstrzygnięcia: pierwsze - rozstrzygnięcie kasacyjne i drugie - ponownie rozpoznające sprawę ze wszystkimi elementami, jakie winno zawierać orzeczenie sądu pierwszej instancji. W niniejszej sprawie oznaczało to obowiązek Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie ponownego rozpoznania sprawy ze skarg wniesionych przez J. S. i K. S.. Tymczasem Sąd pierwszej instancji wydając wyrok z dnia 18 sierpnia 2015r. ograniczył się wyłącznie do uchylenia zaskarżonego wyroku z dnia 19 lutego 2015r. Sąd pierwszej instancji na tym posiedzeniu nie rozpoznał sprawy wbrew jednoznacznej dyspozycji art. 179a p.p.s.a., na co zwrócił uwagę Naczelny Sąd Administracyjny już w uzasadnieniu postanowienia z dnia 20 maja 2016r., sygn. akt II OZ 307/16. Rację mają skarżący kasacyjnie, akcentując w uzasadnieniu skarg kasacyjnych brzmienie tegoż przepisu, że Sąd pierwszej instancji naruszył art. 179a p.p.s.a. Takie działanie Sądu pierwszej instancji jest sprzeczne z unormowaniem zawartym w art. 179a p.p.s.a. i uzasadnia uchylenie zaskarżonego wyroku z dnia 18 sierpnia 2015r. Należy także zauważyć, iż z protokołu rozprawy z dnia 18 sierpnia 2015r. wynika, że "Sąd zarządził przerwę: Po przerwie ogłosił wyrok jak w załączeniu. Sędzia Przewodniczący poinformował strony, że sprawa będzie toczyła się pod nową sygnaturą II SA/Kr 970/15". Dalej w protokole rozprawy odnotowano, że Sąd postanowił odroczyć rozprawę celem rozpoznania wniosku skarżącego J. S. o wyłączenie wszystkich sędziów. Z powyższych względów przypomnieć należy, iż zgodnie z art. 133 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje wyrok po zamknięciu rozprawy. Sąd może zamkniętą rozprawę otworzyć na nowo - § 2. Rozprawa powinna być otwarta na nowo, jeżeli istotne okoliczności ujawniły się dopiero po jej zamknięciu - § 3. W niniejszej sprawie w dniu 18 sierpnia 2015r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie nie zamknął rozprawy, a wyrok ogłosił po przerwie. Sąd pierwszej instancji jednocześnie ogłosił wyrok i odroczył rozprawę. Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2017, poz. 1369 ze zm.) nie przewiduje takiej procedury, jaką zastosował w niniejszej sprawie Sąd pierwszej instancji. Rozprawa ulega odroczeniu bądź sąd może odroczyć posiedzenie w przypadkach wskazanych w powyższej ustawie ( art. 90, art. 109, art.110, art. 187 p.p.s.a.). Jeżeli sąd nie odracza posiedzenia lub nie zawiesza postępowania to zamyka rozprawę i wydaje wyrok na posiedzeniu, na którym zamknięto rozprawę. W sprawie zawiłej sąd może odroczyć ogłoszenie wyroku na czas do czternastu dni - termin ten może być przedłużony tylko raz i co najwyżej o siedem dni. Naczelny Sąd Administracyjny uchylił także wyrok Wojewódzkiego Sądu Adminstracyjnego w Krakowie z dnia 19 lutego 2015r., gdyż nie może pozostać w obrocie prawnym wyrok dotknięty nieważnością postępowania, o jakiej mowa w art. 183 § 2 pkt 4 p.p.s.a. A mianowicie, jak wynika z komparycji wyroku z dnia 19 lutego 2015r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie rozpoznawał sprawę na rozprawie w składzie trzech sędziów, podczas gdy sentencję wyroku ogłoszonego na rozprawie w tym dniu podpisał wyłącznie jeden sędzia. Podkreślić należy, iż podpisanie sentencji orzeczenia przez cały skład orzekający jest wymogiem bezwzględnie obowiązującym, a także potwierdzeniem zgodności zamieszczonego w sentencji rozstrzygnięcia z przebiegiem narady oraz wolą składu orzekającego. Utrzymanie zatem w obrocie prawnym orzeczenia niepodpisanego przez wszystkich członków składu orzekającego uchybiałoby powadze wymiaru sprawiedliwości ( por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 4 sierpnia 1981 r. IV PR 238/91 i z dnia 18 kwietnia 1979 r. III CRN 60/79 - Lex nr 8346 i 8177). Jak stanowi art. 16 § 1 p.p.s.a. sąd administracyjny orzeka w składzie trzech sędziów - z zastrzeżeniem § 2 i 3, chyba że ustawa stanowi inaczej - i rozstrzyga sprawę wyrokiem (art. 132 p.p.s.a.). Sentencję wyroku podpisuje cały skład sądu (art. 137 § 4 p.p.s.a.). Cały skład orzekający zobowiązany jest podpisać sentencję wyroku przed jego ogłoszeniem. Jest to wymóg bezwzględny, który po ogłoszeniu wyroku nie może zostać skutecznie uzupełniony. Niepodpisanie sentencji chociażby przez jednego sędziego, który uczestniczył przy wydaniu wyroku, stanowi podstawę nieważności postępowania, o jakiej mowa w art. 183 § 2 pkt 4 p.p.s.a. ( por. wyrok NSA z dnia 3 kwietnia 2014r., sygn. akt I OSK 533/14; postanowienie NSA z dnia 14 lutego 2012r., sygn. akt II GZ 26/12 – CBOSA). W rozpoznawanej sprawie sentencja wyroku z dnia 19 lutego 2015r. została podpisana tylko przez jednego sędziego. Brak pod sentencją wymaganych podpisów wszystkich członków składu orzekającego uniemożliwia ocenę, że istotnie wszyscy sędziowie brali udział w wydaniu tego rozstrzygnięcia. Tym sam nie można stwierdzić, że skład sądu orzekającego był zgodny z przepisami prawa. Brak podpisu pozostałych dwóch sędziów stwarza bowiem domniemanie, że orzeczenie zapadło bez ich udziału, a to mieści się w dyspozycji art. 183 § 2 pkt 4 p.p.s.a. To zaś oznacza, iż nie jest zasadny zarzut naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 183 § 2 pkt 4 p.p.s.a., podniesiony w skardze kasacyjnej przez K. S.. Powyższe względy legły u podstaw uchylenia wyroków Wojewódzkiego Sądu Adminstracyjnego w Krakowie z dnia 18 sierpnia 2015r. i z dnia 19 lutego 2015r. Naczelny Sąd Administracyjny uznał natomiast za nieusprawiedliwiony zarzut dotyczący naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 18 § 1 pkt 6 p.p.s.a. Przepis ten nie znajduje bowiem zastosowania w postępowaniu autokontrolnym. Artykuł 179a p.p.s.a., odnoszący się do postępowania międzyinstancyjnego, jest przepisem szczególnym wobec art. 18 § 1 pkt 6 p.p.s.a. Cel postępowania autokontrolnego powoduje, że to właśnie sąd w dotychczasowym składzie powinien uchylić swoje orzeczenie, jako dotknięte wadą spełniającą przesłankę autokontrolną i następnie rozpatrzyć sprawę. W ten sposób ustawodawca umożliwił sądowi, który wydał orzeczenie dotknięte wadą, o której mowa w art. 179a p.p.s.a., ponowne rozstrzygnięcie sprawy w sposób pozbawiony tej wady. Takie ukształtowanie postępowania autokontrolnego nie podważa zasady bezstronności sądu, lecz służy wyeliminowaniu wad prawnych orzeczenia ( por. wyroki NSA z dnia 6 lutego 2018r., sygn. akt II FSK 450/16; z dnia 9 czerwca 2017r. sygn. akt I OSK 564/16; postanowienie NSA z dnia 20 maja 2016r., sygn. akt II OZ 306/16 – CBOSA). Z powyższych względów, nie jest zasadny zarzut kasacyjny dotyczący naruszenia przez Sąd pierwszej instancji przy wydawaniu wyroku z dnia 18 sierpnia 2015r. przepisu art. 18 § 1 pkt 6 p.p.s.a. Rację ma uczestnik postępowania R. G., że wyrok w postępowaniu autokontrolnym może zostać wydany przez skład sędziowski, który wydał wcześniejsze rozstrzygnięcie. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w punkcie pierwszym sentencji. O kosztach orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a.