I OZ 1255/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Marek Stojanowski po rozpoznaniu w dniu 11 września 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia M. M. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego – M. M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 lipca 2015 r. sygn. akt II SAB/Wa 326/15 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi M. M. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego – M. M. na bezczynność Prezydenta [...] w przedmiocie rozpoznania wniosku o przyznanie stypendium szkolnego postanawia oddalić zażalenie Ze złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym wynika, że wnioskodawczyni – małoletnia M. M. pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z ojcem – M. M., matką – M. M. oraz małoletnim bratem. Źródłem utrzymania rodziny jest dochód w łącznej wysokości 3000 zł, osiągany z tytułu umów zlecenia i umów o dzieło zawieranych przez M. M. oraz dochód z tytułu najmu mieszkania. Z powyższego wniosku wynika ponadto, że M. M. od ponad 5 lat pozostaje bez pracy. We wniosku PPF zostało podane również, że M. M. posiada dwa mieszkania ([...]) o powierzchni 105 m2 i 39 m2 oraz działkę budowlaną o powierzchni 384 m2, natomiast nie posiada oszczędności. Dochód uzyskany z wynajmu mieszkania o powierzchni 39 m2 przeznaczany jest na spłatę kredytu mieszkaniowego, który wynosi 42 tys. euro. Ponadto z wniosku PPF wynika, że M. M. jest współwłaścicielem i prezesem [...] Sp. z o.o., ale z tego tytułu toczy się przeciwko niej postępowanie egzekucyjne na kwotę 240 tys. zł. Zarządzeniem Przewodniczącej Wydziału II z dnia 27 lutego 2015 r. zostały wykonane kserokopie dokumentów źródłowych, dotyczące stanu majątkowego rodziny wnioskodawczyni i dołączone do sprawy II KO/Wa 68/15. Postanowieniem z dnia 16 lipca 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że zadeklarowany w formularzu dochód miesięczny rodziny wynosi 3000 zł. Dochód ten nie jest zatem znaczny. Należy jednak mieć na uwadze, że M. M. (ojciec M. M.) jest posiadaczem trzech nieruchomości: dwóch mieszkań oraz działki budowlanej. Z tytułu najmu jednego z mieszkań (mniejszego) wymieniony uzyskuje dochód w wysokości 1200 zł miesięcznie. Kwota ta wydatkowana jest na spłatę zaciągniętego kredytu hipotecznego. Okoliczność dotycząca spłaty kredytu, w ocenie Sądu, nie może przemawiać za uwzględnieniem złożonego wniosku. Naczelny Sąd Administracyjny w innych sprawach, w podobnym stanie faktycznym, wielokrotnie wskazywał bowiem, że zobowiązania cywilnoprawne (m.in. raty kredytu) nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 lutego 2006 r., sygn. akt I OZ 83/06, Lex 939382). Przedkładanie należności o charakterze prywatnoprawnym nad publicznoprawnymi nie może skutkować przerzuceniem ciężaru finansowania postępowania sądowoadministracyjnego na Skarb Państwa, a tym samym na innych podatników (tak w orzeczeniach NSA m.in. z dnia 25 kwietnia 2006 r., sygn. akt I FZ 150/06, niepublikowane, oraz z dnia 9 lutego 2006 r., sygn. akt I FZ 9/06, czy z dnia 14 czerwca 2005 r., sygn. akt II OZ 475/05, dostępne w bazie orzeczeń http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości o znacznej wartości, wyklucza możliwość uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych i przyznania profesjonalnego pełnomocnika. Stan majątkowy to nie tylko zasób gotówki, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym (postanowienia NSA m.in. z dnia 20 października 2004 r., sygn. akt FZ 454/04, niepublikowane; z dnia 11 maja 2012 r., sygn. akt II FZ 390/12; z dnia 10 marca 2011r., sygn. akt I OZ 144/11, dostępne w bazie orzeczeń). Z akt sprawy oraz złożonych dokumentów nie wynika aby M. M. był całkowicie, czy też częściowo niezdolny do pracy, ma on w istocie możliwość podjęcia zatrudnienia i osiągania dochodów. W orzecznictwie zwraca się również uwagę, że w sytuacji nieusprawiedliwionego niewykorzystywania możliwości zarobkowych oraz niepodejmowania działalności zarobkowej przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie jest wykluczone. Fakt, że M. M. jako bezrobotny, nie otrzymał z urzędu pracy żadnej propozycji pracy, nie zwalnia go z aktywności oraz z aktywnego poszukiwania zatrudnienia we własnym zakresie w celu zapewnienia rodzinie dodatkowych środków finansowych. Fakt podlegania egzekucji przez M. M., w ocenie Sądu, nie ma znaczenia dla niniejszej sprawy. Zdaniem WSA w Warszawie informacje ujawnione w formularzu oraz innych dokumentach akt sprawy nie dają samodzielnej i miarodajnej podstawy do uznania, że w sprawie zostały spełnione przesłanki przewidziane w art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., a skoro tak to należało odmówić przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W zażaleniu na powyższe postanowienie wskazano, że w terminie, w którym należało opłacić wpis, nie było możliwości zbycia nieruchomości celem pozyskania środków na uiszczenie wpisu. Odnosząc się do działki wymienionej we wniosku, wskazano, że jest ona przedmiotem toczącego się przed Sądem Rejonowym postępowania i gdy zapadnie wyrok zgodny z żądaniem pozwu, straci ona prawdopodobnie charakter budowlany. Zarzucono Sądowi I instancji, iż nie odniósł się do informacji, że M. M. podlega postępowaniu egzekucyjnemu, które dotyczy zobowiązań na łączną kwotę 240000 zł, co przekracza kapitał zakładowy spółki i będzie stanowiło poważny wyłom w dochodach rodziny skarżącego. Sąd nie wziął również pod uwagę tego, że to z uwagi na bezprawne działania pracowników IPN M. M. był zmuszony wnieść kilkaset spraw do sądu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z powyższego przepisu jednoznacznie wynika, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, których wyjątkowo trudna sytuacja majątkowa nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Na wstępie wskazać należy, że ze złożonego wniosku PPF i innych dokumentów źródłowych wynika, że wnioskodawczyni – M. M. nie posiada żadnego majątku ani dochodu. Wskazać jednak należy, że pojęcie "sytuacji majątkowej" obejmuje swym zakresem również dochody i majątek osób prowadzących z wnioskodawcą wspólne gospodarstwo domowe, czy też w inny sposób wpływających na jego możliwości płatnicze (por. postanowienie NSA z 29 listopada 2012 r., sygn. akt II GZ 442/12). Rodzice małoletniej M. M. tworzą z nią gospodarstwo domowe, a przez to ich łączne wydatki i zdolności finansowe bezsprzecznie kształtują status majątkowy wnioskodawczyni, co koresponduje choćby z art. 87 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r., poz. 788 ze zm.), zwanej dalej "K.r.o.", zgodnie z którym rodzice i dzieci są obowiązani do wzajemnego szacunku i wspierania się, jak również art. 128 K.r.o. – w jego myśl obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Do obowiązków tych zalicza się również pomoc w opłaceniu kosztów postępowania, toczonego przez osobę uprawnioną do alimentacji. Z tego wynika jednoznacznie, że pomimo iż rodzice M. M. nie są stroną niniejszego postępowania, to jednak ich wydatki i zdolności finansowe wpływają na status majątkowy wnioskodawcy i te dane są niezbędne dla oceny przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy. Niewątpliwie zadeklarowany miesięczny dochód osiągany przez rodzinę wnioskodawczyni (głównie przez jej matkę) nie jest znaczny. We wniosku wskazano jednak, że M. M. - ojciec wnioskodawczyni jest posiadaczem trzech nieruchomości: dwóch mieszkań oraz działki budowlanej. Zgodnie z poglądami przyjętymi w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, które obecny skład tego Sądu podziela, posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości o znacznej wartości, co ma miejsce w niniejszej sprawie, wyklucza możliwość uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych (m.in. postanowienie z dnia 20 października 2004 r., sygn. akt FZ 454/04, niepublikowane). Pod pojęciem stanu majątkowego należy bowiem rozumieć nie tylko zasób gotówki, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym. Z tego też względu majątek w postaci jakichkolwiek aktywów zawsze rzutuje na ocenę prawa do zwolnienia strony z kosztów postępowania i do przyznania jej pełnomocnika z urzędu. Decydując się na wszczęcie każdej sprawy sądowej, strona powinna liczyć się z ewentualnymi kosztami takiego postępowania i zapewnić sobie w stosownym czasie środki finansowe niezbędne na ten cel. Dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych. Skoro środków tych nie zabezpieczyła i – jak wynika ze znajdującego się we wniosku PPF oświadczenia - ich nie posiada, to okoliczność ta nie może powodować, że należy stronie bezwzględnie przyznać prawo pomocy. Zdaniem NSA, nie wykazano także niemożności podejmowania przez ojca wnioskodawczyni działalności zarobkowej, choćby dorywczej. Z akt sprawy nie wynika, aby był on całkowicie czy też częściowo niezdolny do pracy. Przyjąć więc trzeba, że ma możliwość podjęcia jakiejkolwiek działalności zarobkowej. Powinien w tym zakresie wykazać się większą aktywnością, poszukując także zatrudnienia "na własną rękę" a nie ograniczać się do czekania na oferty pracy, które może otrzymać z urzędu pracy. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w sytuacji nieusprawiedliwionego niewykorzystywania możliwości zarobkowych, jak i niepodejmowania działalności zarobkowej, przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie jest wykluczone. Wreszcie to strona powinna podejmować takie czynności i przedstawić takie dowody, które wskazywałyby na zasadność przyznania prawa pomocy. Sąd nie jest zobowiązany do samodzielnego poszukiwania dokumentów pozwalających na ustalenie sytuacji majątkowej wnioskodawczyni, gdy przedstawione przez stronę dane uniemożliwiają ocenę takiego stanu, bo są niepełne lub też są niewiarygodne. Ciężar wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy spoczywa na samej stronie. W tym stanie rzeczy należało uznać, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zaskarżonym postanowieniem zasadnie odmówił w niniejszej sprawie przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji postanowienia.