II OZ 1399/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Teresa Kobylecka, po rozpoznaniu w dniu 14 grudnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Stowarzyszenia P. O. Z. i O. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia z 27 września 2016 r. sygn. akt IV SA/Po 299/15 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi P. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia 13 lutego 2015r. nr ... w przedmiocie środowiskowych uwarunkowań realizacji przedsięwzięcia i umorzenia postępowania odwoławczego postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 27 września 2016 r., sygn. akt IV SA/Po 299/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odmówił Stowarzyszeniu P. O. Z. i O. przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia Sąd I instancji wskazał, że P. K. wniósł skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia 13 lutego 2015r., nr ... w przedmiocie środowiskowych uwarunkowań realizacji przedsięwzięcia i umorzenia postępowania odwoławczego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu postanowieniem z dnia 12 stycznia 2016r. odmówił wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji. Stowarzyszenie P. O. Z. i O., zw. dalej stowarzyszeniem, będąc uczestnikiem ww. postępowania sądowoadministracyjnego, wraz z zażaleniem na ww. postanowienie Sądu, złożyło wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata. W formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy wskazano, że stowarzyszenie nie ma żadnych środków finansowych ani majątku oraz nie ma konta bankowego, a swą działalność opiera na zasadzie społecznej "non profit". Zgodnie z oświadczeniem wnioskodawcy jedyne środki finansowe posiadane przez stowarzyszenie na pokrycie kosztów korespondencji, pochodzą ze składek członkowskich, które nie są obowiązkowe. Ponadto wnioskujące stowarzyszenie podniosło, że uczestniczy na prawach strony w postępowaniach sądowo-administracyjnych w innych sądach jak np. w R., gdzie jest zwalniane z kosztów sądowych. Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 5 lipca 2016 r. odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy. W zakreślonym terminie stowarzyszenie wniosło sprzeciw, wnosząc o uchylenie zaskarżonego aktu w całości, uzupełnienie i sprostowanie części orzekającej zaskarżonego postanowienia oraz ustanowienie pełnomocnika prawnego z urzędu. W uzasadnieniu wskazano, że zaskarżone postanowienie zawiera błąd, polegający na braku oznaczenia, że chodzi o odmowę dopuszczenia do udziału w postępowaniu w sprawie decyzji środowiskowej z dnia 18 czerwca 2014 r. wydanej przez Wójta Gminy D., która to sprawa toczy się z udziałem P. K. w WSA w Poznaniu pod sygn. akt IV SA/Po 299/15. Ponadto wnioskodawca wskazał, że Sąd nie zbadał wnikliwie stanu formalno-prawnego i materialnego stowarzyszenia. Wskazano również, że stowarzyszenie dokonało wpłaty od skargi w sprawie IV SA/Po 292/15 ze składek swoich członków, w związku z czym twierdzenie, że działalność stowarzyszenia miałaby być finansowana ze środków publicznych jest niezgodne ze stanem formalno-prawnym i materialnym. W uzasadnieniu postanowienia z dnia 27 września 2016 r., sygn. akt IV SA/Po 299/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wywiódł, że jak wynika z oświadczenia stowarzyszenia, wybierając formę stowarzyszenia nałożono na członków obowiązek uiszczania składek członkowskich, które są podstawowym źródłem finansowania działalności stowarzyszenia. Powyższe składki nie są jednak obowiązkowe. Mając powyższe na uwadze Sąd stwierdził, że w sytuacji braku egzekwowania od członków stowarzyszenia obowiązku uiszczana składek członkowskich, przyznanie wnioskowanego prawa pomocy prowadziłoby do sytuacji, w której działalność stowarzyszenia byłaby finansowana ze środków publicznych, to z kolei prowadziłoby do zaprzeczenia zasady, że organizacja społeczna powinna prowadzić działalność w oparciu o własne środki finansowe oraz majątek. Odmiennie należałoby oceniać okoliczności, w których stowarzyszenie zakładając sobie pewne cele, jednocześnie jasno i precyzyjnie określając sposób pozyskania środków, z których te cele będą realizowane, z przyczyn niezależnych od siebie nie jest w stanie zgromadzić dostatecznej ilości środków na funkcjonowanie (vide. postanowienia NSA z dnia 20 grudnia 2006 r. sygn. akt II OZ 1433/06; z dnia 25 marca 2010 r., sygn. akt II OZ 252/10, z dnia 14 września 2010 r., sygn. akt. II OZ 853/10; z dnia 09 września 2010 r. sygn. akt II OZ 842/10 publ. https://cbois.nsa.gov.pl/). Okoliczności te nie zostały jednak wykazane w sprawie niniejszej. Ponadto wskazał, że ugruntowane w orzecznictwie sądów administracyjnych jest stanowisko, zgodnie z którym, w takich okolicznościach, jak przedstawione w niniejszym stanie faktycznym, kiedy nie istnieje żadna obiektywna przeszkoda uniemożliwiająca zgromadzenie odpowiednich środków finansowych, przyjąć należy, że organizacja sama pozbawia się możliwości zdobycia środków finansowych na prowadzenie działań statutowych, co stanowi przesłankę do odmowy przyznania prawa pomocy. Nawet jeśli stowarzyszenie jest organizacją typu non profit, nie podlega ono zwolnieniu od obowiązku zapewnienia sobie środków na prowadzenie działalności statutowej (postanowienie NSA z 8 lipca 2010 r. sygn. II OZ 664/10, postanowienie NSA z 4 marca 2010 r., sygn. II OZ 183/10, LEX nr 606595, postanowienie NSA z dnia 17 czerwca 2011 r., sygn. I OZ 428/11, LEX nr 990354). Sąd uznał, że argumenty podniesione przez stowarzyszenie w sprzeciwie, dotyczące błędu formalno-prawnego zaskarżonego postanowienia, polegającego na braku określenia, że postępowanie dotyczy decyzji Wójta Gminy D. z dnia 18 czerwca 2014r., są bezzasadne i nie mają żadnego wpływu na rozstrzygnięcie w przedmiocie przyznania prawa pomocy. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odmówił Stowarzyszeniu P. O. Z. i O. przyznania prawa pomocy. W zażaleniu Stowarzyszenie P. O. Z. i O., wniosło o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości, uchylenie postanowienia z dnia 5 lipca 2016r., sprostowanie i uzupełnienie postanowienia w części orzekającej, ustanowienie pełnomocnika prawnego z urzędu, zwolnienie, w części, z opłaty sądowej od zażalenia. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Zgodnie z art. 246 § 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. W piśmiennictwie wskazuje się, że osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej powinna wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich, pomimo że podjęła wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2006, s. 504). W rozpoznawanej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny odmówił stowarzyszeniu przyznania prawa pomocy przyjmując, że w istocie wnioskodawca nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść wydatków związanych z prowadzeniem sprawy sądowej. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, ocena Sądu I instancji była prawidłowa. Przyznanie prawa pomocy to w istocie "kredytowanie" kosztów postępowania z budżetu Państwa, dlatego winno być udzielane wyjątkowo. Opłaty sądowe należy zaliczyć do danin publicznych, a zatem zwolnienie z tego rodzaju opłat stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, co wynika z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też zastosowanie tego wyjątku odnosi się do szczególnych sytuacji, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru tych wydatków na współobywateli. Naczelny Sąd Administracyjny zgadza się z zaprezentowanym przez Sąd I instancji i wielokrotnie w orzecznictwie wyrażanym poglądem, że z faktu, iż stowarzyszenie jest organizacją non profit nie wynika, że jest ono zwolnione z obowiązku zapewnienia sobie środków na prowadzenie działalności statutowej, w zakres której wchodzą również spory sądowe. Przerzucanie ciężaru funkcjonowania stowarzyszenia na Państwo powoduje, że faktycznie działalność stowarzyszenia finansowana jest ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasadzie, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (por. postanowienie NSA z dnia 17 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 491/11). W rozpoznawanej sprawie zgodzić się należy z Wojewódzkim Sądem Administracyjnym, że stowarzyszenie nie wykazało, iż podjęło czynności zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Zakładając udział w postępowaniach sądowych stowarzyszenie winno uwzględnić, że taka działalność wiąże się z obowiązkiem uiszczenia kosztów postępowania sądowego. Z akt sprawy nie wynika, aby stowarzyszenie podjęło działania w celu zgromadzenia środków finansowych na prowadzenie postępowania przed sądem administracyjnym. Zaś okoliczność, że stowarzyszenie jest organizacją non profit nie oznacza, że jest zwolnione od zapewnienia środków na prowadzenie spraw sądowych. Skoro stowarzyszenie chce skorzystać z drogi sądowoadministracyjnej to powinno mieć na uwadze, że wiąże się to z koniecznością ponoszenia kosztów, powinno więc zabezpieczyć środki na pokrycie ww. kosztów. Odnosząc się do wniosku o uchylenie postanowienia z dnia 5 lipca 2016r., tj. postanowienia referendarza odmawiającego wnioskodawcy przyznania prawa pomocy, od którego stowarzyszenie wniosło sprzeciw rozpoznany postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 27 września 2016 r., sygn. akt IV SA/Po 299/15, wskazać należy, że niniejsze postępowanie zostało wszczęte z dniem złożenia skargi przez P. K., tj. z dniem 11 kwietnia 2015 r., zatem w przedmiotowej sprawie zastosowanie ma art. 260 p.p.s.a. w brzmieniu obowiązującym przed nowelizacją ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (ustawa nowelizująca z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658), zgodnie z którym w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Zatem skutkiem wniesionego przez stowarzyszenie sprzeciwu była utrata mocy zakwestionowanego postanowienia. Sprzeciw ten został rozpoznany postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 27 września 2016 r., co oznacza, że wniosek stowarzyszenia o uchylenie postanowienia z dnia 5 lipca 2016r. nie może być rozstrzygany merytorycznie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Końcowo Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że w postanowieniu Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 27 września 2016 r. nie dopatrzył się elementów wymagających sprostowania czy uzupełnienia. Z przytoczonych powyżej powodów, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie, mając na uwadze art. 184 w związku z art. 197 § 1 i § 2 p.p.s.a.