I SA/Łd 436/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział I w składzie następującym: Sędzia NSA Paweł Janicki po rozpoznaniu w dniu 13 czerwca 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu A.G. od postanowienia starszego referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Łodzi z dnia 23 maja 2017 r. w sprawie ze skargi A. G. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Ł.(obecnie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Ł.) z dnia [...] r. Nr UNP:[...] w przedmiocie określenia kwoty do zwrotu w podatku od towarów i usług za luty 2011 r., kwiecień 2011 r. i lipiec 2011 r. oraz kwoty nadwyżki podatku naliczonego nad należnym do odliczenia w następnych okresach rozliczeniowych za grudzień 2010 r., styczeń 2011 r., lipiec 2011 r., wrzesień 2011 r. oraz zobowiązanie w podatku od towarów i usług za październik 2011 r. postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Pismem z 6 marca 2017r. A. G. wniosła skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Ł. (obecnie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Ł.) z dnia [...] roku w przedmiocie w przedmiocie określenia kwoty do zwrotu w podatku od towarów i usług za luty 2011 r., kwiecień 2011 r. i lipiec 2011 r. oraz kwoty nadwyżki podatku naliczonego nad należnym do odliczenia w następnych okresach rozliczeniowych za grudzień 2010 r., styczeń 2011 r., lipiec 2011 r., wrzesień 2011 r. oraz zobowiązanie w podatku od towarów i usług za październik 2011 r. W skardze zawarty został wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie wpisu od skargi. Jednocześnie w złożonym na urzędowym formularzu PPF wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżąca oświadczyła, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym wraz z mężem M., 18-letnią córką oraz 9-letnim synem. Majątek rodziny stanowi dom i gospodarstwo rolne o pow. 60 ha niezabudowane będące w dzierżawie. Jednocześnie skarżąca podała, że pozostaje z mężem w ustroju rozdzielności majątkowej, wspólnie jednak prowadzą gospodarstwo rolne, z którego osiągają dochód w wysokości ok. 5.000 zł miesięcznie netto. Ich wydatki natomiast zamykają się kwotą ok. 2.000 zł miesięcznie. Ponadto spłacają kredyt hipoteczny we frankach szwajcarskich, którego miesięczna rata w przeliczeniu na złotówki wynosi ok. 3.000 zł. W uzasadnieniu wniosku skarżąca wskazała, że przez długi okres zajmowała się produkcją jaj, posiadała duży kurnik na około 100.000 kur, jednakże z uwagi na zmianę prawa unijnego dotyczącą obowiązku zwiększenia powierzchni klatek w kurniku i ogólnoświatowy kryzys gospodarczy w 2008 roku, a także nierzetelne działania niektórych swoich kontrahentów jej sytuacja finansowa uległa znacznemu pogorszeniu. Z uwagi na utratę rentowności zmuszona była do zamknięcia działalności. Z kwot uzyskanych z tytułu dochodzonych roszczeń częściowo zaspokoiła swoich wierzycieli. Jednakże fakt zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej doprowadził do sytuacji, w której nie posiada ona źródeł dochodów wystarczających na pokrycie opłaty od skargi. Postanowieniem z 23 maja 2017r. starszy referendarz sądowy odmówił stronie przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia wskazano, że średnie miesięczne wydatki równoważą się z kwotą deklarowanych dochodów w wysokości 5.000 zł. Przy czym podkreślono, że dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy istotna jest nie tyle wysokość zadeklarowanych wydatków, co kwota wydatków uznawanych za nie zbędne do zaspokojenia podstawowych potrzeb strony i jej rodziny. W ocenie referendarza konieczność spłaty zobowiązań finansowych nie uzasadnia twierdzenia, że jest to wydatek, którego ponoszeniu należy przyznać pierwszeństwo przed wydatkami związanymi z udziałem w postępowaniu przed sądem administracyjnym, zwłaszcza, że wymagana kwota wpisu sądowego w niniejszej sprawie jest niższa (1.795 zł) niż kwota miesięcznej raty kredytowej (3.000 zł). W sprzeciwie z 5 czerwca 2017r. A. G. wniosła o uchylenie postanowienia referendarza z 23 maja 2017r. wskazując, że nie zgadza się ze stanowiskiem zawartym w kwestionowanym postanowieniu, iż jej dochody są na tyle wysokie, by mogła pokryć wpis sądowy w wymaganej wysokości. Podatniczka podkreśliła, że zobowiązania z tytułu kredytu są zobowiązaniami cyklicznymi, powstałymi na długo przed zaistnieniem sprawy dotyczącej zobowiązania podatkowego strony. Charakter zobowiązań tytułem których regulowany jest kredyt dotyczy natomiast podstawowych potrzeb mieszkaniowych skarżącej oraz jej najbliższej rodziny, zaś zaprzestanie spłat raty kredytu w sposób nieunikniony będzie wiązać się z wypowiedzeniem umowy kredytu, a w dalszej konsekwencji z utratą miejsca zamieszkania. Wobec powyższego w ocenie skarżącej bezspornie dochodzi do sytuacji, w której skarżąca nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, co uzasadnia przyznanie stronie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie przypomnieć należy, że zasadniczym celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie prawa do sądu tym podmiotom, które ze względu na swoją trudną sytuację ekonomiczną nie są w stanie uiścić kosztów sądowych, bądź z racji niedostatecznej wiedzy lub charakteru sprawy nie są w stanie prowadzić swych spraw samodzielnie, bez pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Tak rozumiane prawo pomocy stanowi wyjątek od zasady ponoszenia przez strony pełnych kosztów postępowania wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Skoro zaś przyznanie prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, okoliczności przytoczone przez stronę ubiegającą się o to prawo powinny uzasadniać takie (wyjątkowe) traktowanie (por. postanowienie NSA z 19 listopada 2004 r., FZ 463/04, niepubl.). Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności udzielania stronom bezwarunkowego prawa pomocy. Przyznanie tego prawa uzależnione jest od spełnienia ściśle określonych przesłanek. Z treści art. 243 § 1, art. 245 § 1 i 2 oraz art. 246 § 1 pkt 1–2 p.p.s.a. wynika, że przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym osobie fizycznej następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, natomiast w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Użycie przez ustawodawcę zwrotu "gdy strona wykaże" rozwiewa wątpliwości do kogo należy udowodnienie istnienia przesłanek wymienionych w tym przepisie. To strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji, która uzasadnia przyznanie pomocy. Ponadto powinna należycie uzasadnić i wykazać okoliczności, na które się powołuje. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 2 października 2009 r. sygn. akt II OZ 822/09 udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest obiektywnie niemożliwe. Instytucja ta przeznaczona jest przede wszystkim dla osób o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym Tymczasem w niniejszej sprawie referendarz sądowy słusznie uznał, że wniosek skarżącej nie zasługuje na uwzględnienie. Jak wynika z akt sprawy skarżąca zadeklarowała, że dochód rodziny z tytułu gospodarstwa rolnego kształtuje się na poziomie 5.000 zł, zaś średnie miesięczne wydatki równoważą się z kwotą deklarowanych dochodów. Na wydatki te składają się: rata kredytu hipotecznego za dom (770 CHF) w wysokości ok. 3.000 zł oraz na utrzymanie – 2.000 zł (żywność, ubrania, prąd, ogrzewanie, art. szkolne, korepetycje, koszty utrzymania domu). Dodatkowo majątek rodziny stanowi dom oraz niezabudowane gospodarstwo rolne o pow. 60ha, będące w dzierżawie. Ponadto z akt sprawy o sygn. akt I SA/Łd 1076/16 wynika, iż mąż skarżącej, z którym pozostaje w ustroju rozdzielności majątkowej prowadzi "Przedsiębiorstwo Wielobranżowe A", z którego dochodów skarżąca nie wskazała. W tym miejscu należ podkreślić, że choć okoliczność ta pozostaje bez wpływu na ocenę możliwości płatniczych strony, to jednak należy wziąć pod uwagę, że zgodnie z art. 23 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia pozostawanie w rozdzielności majątkowej, co wynika z utrwalonego orzecznictwa sądów administracyjnych, w tym postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z 6 października 2004r. sygn. akt GZ 61/04 (dostępne: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/), w którym Sąd stwierdził, że przy badaniu przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. możliwości finansowe wnioskodawcy należy oceniać z uwzględnieniem dochodów i stanu majątkowego małżonka oraz członków rodziny. Niezależnie od powyższego, nie można zgodzić się ze stroną, że wielkość ponoszonych przez nią co miesiąc obciążeń kredytowych wyklucza poniesienie dodatkowych kosztów postępowań zainicjowanych obecnie przez tutejszym sądem. Skarżąca wychodzi wprost z założenia, że jej zobowiązania cywilnoprawne powinny mieć pierwszeństwo przed obowiązkiem ponoszenia kosztów sądowych. Tymczasem w ocenie sądu nie ma żadnych racjonalnych powodów, dla których koszty sądowe mają być zaspokajane w ostatniej kolejności, po uregulowaniu przez wnioskodawcę innych wydatków, jak np. rat kredytowych. Pogląd taki przyjmuje się też powszechnie w orzecznictwie (por. postanowienia NSA z 18 lutego 2010 r., I FZ 447/09 oraz z 6 listopada 2009 r., II OZ 971/09, dostępne: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Przyznanie pierwszeństwa zobowiązaniom prywatnoprawnym prowadziłoby do ich nieuzasadnionego uprzywilejowania i przerzucenia całości kosztów toczonego postępowania na skarb państwa, czyli współobywateli. Strona ma zatem obowiązek podjąć starania o wygospodarowanie odpowiednich środków, a dopiero brak takiej możliwości uzasadnia uwzględnienie wniosku o prawo pomocy. Obowiązek ten jest tym bardziej oczywisty, gdy sprawa sądowa, łącząca się bezpośrednio z prowadzoną przez stronę działalnością, nakłada na nią obowiązek zapłaty kosztów niższych od ponoszonych regularnie na własne utrzymanie. Reasumując, zestawienie stałych dochodów gospodarstwa domowego strony skarżącej z koniecznymi wydatkami ponoszonymi na utrzymanie tego gospodarstwa, prowadzi do wniosku, że skarżąca może wygospodarować środki potrzebne na pokrycie wpisu w wysokości 1.614 zł od skargi w niniejszej sprawie. Z uwagi na wskazane powyżej okoliczności Sąd, na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a., utrzymał w mocy postanowienie referendarza sądowego z 23 maja 2017 r. mko