III SA/Kr 447/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Michna (spr.) WSA Janusz Bociąga Sędziowie WSA Maria Zawadzka Protokolant specjalista Monika Wójcik po rozpoznaniu w dniu 20 lipca 2017 r. na rozprawie sprawy ze skargi T. K. na czynność Rektora Uniwersytetu z dnia 17 lutego 2017 r. nr [...] w przedmiocie nałożenia obowiązku uiszczenia opłaty postanawia I. skargę odrzucić, II. zwrócić kwotę 100 (sto) złotych tytułem uiszczonego wpisu. Skarżący T. K. wniósł skargę, w której wskazał, że zaskarża decyzję Rektora Uniwersytetu z dnia 17 marca 2017 r. utrzymującą w mocy decyzję Dziekana Wydziału [...] Uniwersytetu z dnia [...] 2016 r., w przedmiocie nałożenia obowiązku uiszczenia opłaty w kwocie 371,25 zł za powtarzanie zajęć z przedmiotu [...]. Powyższe rozstrzygnięcia wydano w następującym stanie faktycznym: Skarżący studiuje na Wydziale [...] Uniwersytetu , na kierunku [...] studia I stopnia. Skarżący ukończył przy tym studia na kierunku [...] i po zakończeniu tego kierunku rozpoczął studia na kierunku [...], podpisując z uczelnią umowę w dniu 13 lipca 2012 r. W roku akademickim 2015/2016, na podstawie decyzji Dziekan Wydziału skarżący powtarzał drugi rok z uwagi na niezaliczenie kursu "Informatyka [...]". W dniu 6 października 2015 r. skarżący wystąpił do dr. M. B. - pracownika naukowego w Katedrze [...] z wnioskiem o wyrażenie zgody na zaliczenie ("awansem") na drugim roku studiów kursu z przedmiotu [...]. Przedmiot ten przeznaczony był dla studentów trzeciego roku studiów, a możliwość jego zdawania uwarunkowana była uzyskaniem indywidualnej zgody od osoby prowadzącej ten kurs. Skarżący po uzyskaniu zgody, zarejestrował się na wskazany kurs w systemie USOSweb, a następnie pismem z dnia 4 lutego 2016 r. zwrócił się z prośbą do dr. B. o uwzględnienie zaliczenia w oparciu o uzyskane już zaliczenie tego przedmiotu na kierunku [...] w roku akademickim 2009/2010. Koordynator tego przedmiotu nie wyraził zgody, co skutkowało wpisaniem skarżącemu "NZAL" w systemie USOSWeb. Otrzymanie braku zaliczenia spowodowało naliczenie opłaty za powtarzanie zajęć w kwocie 371,25 zł, na którą złożyła się opłata za powtarzanie 45 godzin wykładowych (222,75zł) oraz powtarzanie 30 godzin ćwiczeniowych (148,50 zł). Jeszcze przed poinformowaniem skarżącego (w dniu 12 października 2016 r. za pośrednictwem systemu USOSweb) o naliczeniu ww. opłaty, skarżący zwrócił się 5 września 2016 r. z wnioskiem o zwolnienie z opłaty za powtarzanie przedmiotu z powodu uzyskania wysokich wyników w nauce. Wniosek ten został rozpatrzony negatywnie, gdyż nie spełniał wymogów formalnych, o których mowa w § 2 ust. 2 uchwały nr [...] Senatu Uniwersytetu z dnia 24 czerwca 2014 r. w sprawie zasad udzielania zwolnień z opłat za świadczone usługi edukacyjne na studiach pierwszego, drugiego i trzeciego stopnia oraz jednolitych studiach magisterskich w Uniwersytecie. Skarżący pismem datowanym na 21 października 2016 r. odwołał się od naliczenia opłaty do Rektora Uniwersytetu. Wskazał, że odwołanie dotyczy decyzji z 12 października 2016 r. doręczonej przez system USOSWeb. Skarżący zarzucił naruszenie przepisów art. 99 ust. 1 pkt. 2, art. 99 ust. 1 pkt. 2 w zw. z art. 164 ust. 2 ustawy dnia 27 lipca 2005 r. - Prawo o szkolnictwie wyższym (t.j. Dz. U. z 2016 r. poz. 1842 z późn. zm.) oraz uchwały nr [...] Senatu z dnia 24 czerwca 2015 i zarządzenia nr [...] Rektora z dnia 2 września 2014 r. Skarżący nie zgodził się ze stwierdzeniem, że uzyskał "niezadowalający wynik w nauce", ponieważ zdawanie publicznego prawa gospodarczego nie było warunkiem zaliczenia II roku studiów, a ponadto nie podchodząc w ogóle do zdawania egzaminu – nie uzyskał z niego oceny negatywnej. W odpowiedzi – pismem z dnia 17 lutego 2017 r. Rektor odmówił skarżącemu anulowania naliczonej opłaty, wskazując, że sprawa ma charakter cywilnoprawny, a skarżący wyraźnie zadeklarował, że chce podejść do egzaminu z przedmiotu [...] w roku akademickim 2015/2016. W skardze wniesionej na decyzję Rektora skarżący domagał się uchylenia decyzji wydanej zarówno w II jak i w I instancji. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie: 1/ art. 99 ust. 1 pkt 2 ustawy - Prawo o szkolnictwie wyższym poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na niewłaściwej interpretacji sformułowania "niezadowalające wyniki w nauce" i bezzasadne przyjęcie, że niezadowalającym wynikiem w nauce jest nieprzystąpienie przez skarżącego w roku akademickim 2015/2016 do egzaminu z przedmiotu [...]; 2/ § 1 ust. 1 w zw. z § 2 ust. 1 pkt 2 w zw. z § 2 ust. 2 pkt 1 uchwały [...] Senatu Uniwersytetu z dnia 24 czerwca 2015 r. w sprawie zasad pobierania opłat za usługi edukacyjne oraz wzorów umów o warunkach pobierania opłat związanych z odbywaniem studiów w Uniwersytecie, poprzez przyjęcie błędnego założenia, że na II roku studiów, na kierunku administracja, skarżący miał obowiązek zaliczenia przedmiotu [...],; 3/ art. 99 ust. 1 pkt 2 w zw. z art. 164 ust. 2 Prawa o szkolnictwie wyższym poprzez ich niewłaściwą wykładnię, co doprowadziło do błędnego uznania, że opłata za powtarzanie zajęć powinna być naliczana w stawce godzinowej, za godziny wszystkich rodzajów zajęć wchodzących w skład modułu, a w konsekwencji do obciążenia skarżącego opłatą za godziny zajęć ćwiczeniowych, w których uczestnictwa nie deklarował w roku akademickim 2015/2016; 4/ przyznaniem punktów ECTS, a czego konsekwencją jest obciążenie skarżącego "opłatą za zajęcia, których nie powtarza"; 5/ § 1 zarządzenia nr [...] Rektora z dnia 2 września 2014 r. w sprawie wysokości opłat za powtarzanie zajęć (...) w roku akademickim 2014/2015 - poprzez jego niezastosowanie, co doprowadziło do obciążenia skarżącego wyższą opłatą, obliczoną na podstawie nieobowiązującego cyklu kształcenia (opłata została naliczona na podstawie zarządzenia Rektora nr [...] z dnia 21 czerwca 2016 r. w sprawie wysokości opłat za powtarzanie zajęć (...) dla cykli studiów rozpoczynających się w roku akademickim 2016/2017); Z ostrożności procesowej - na wypadek uznania przez Sąd, że zaskarżona decyzja spełniała przesłanki do uznania jej za postanowienie o niedopuszczalności odwołania wydane w trybie z art. 134 ustawy dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tj. Dz. U. z 2017 r. poz. 1257) skarżący zaskarżył je w całości, zarzucając, że pozbawiony został prawa obrony jego praw na drodze postępowania sądowoadministracyjnego. W odpowiedzi Rektor wniósł o odrzucenie skargi, względnie oddalenie skargi w całości. Jego zdaniem zobowiązanie miało wyłącznie charakter cywilnoprawny. Skarżący zawarł bowiem umowę dotyczącą warunków pobierania opłat za usługi edukacyjne - ewentualny spór powinien być więc rozstrzygany przez sąd cywilny. Rektor wskazał, że skarżący wpłacił nałożoną opłatę "w celu uniknięcia skreślenia go z listy studentów", miał więc możliwość wystąpienia do sądu powszechnego przeciwko Uniwersytetowi o zwrot tej opłaty z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia. Odnosząc się do merytorycznych zarzutów Rektor podkreślił, że obowiązek uiszczenia opłaty za powtarzanie zajęć wynikał z faktu ponownego przystąpienia do przedmiotu, którego pomimo obowiązku skarżący nie zaliczył, uzyskując tym samym niezadowalający wynik w nauce. Zdaniem organu, skarżący nie podchodząc do egzaminu z obligatoryjnego przedmiotu w trakcie II roku studiów i deklarując go na kolejnym roku, byłby w sytuacji korzystniejszej niż studenci, którzy powtarzają ten przedmiot i mają obowiązek dokonania opłaty. W replice skarżący wskazał, że uzyskanie statusu studenta nie jest zależne od zawarcia lub niezawarcia umowy. Podał, że w rozpoznawanej sprawie koszty wykonania usługi edukacyjnej są finansowane z budżetu państwa, a pobranie dodatkowych opłat musi mieć wyraźną podstawę prawną wynikającą z art. 99 ust. 1 w zw. z art. 99a Prawa o szkolnictwie wyższym. Na rozprawie w dniu 20 lipca 2017 r. skarżący wskazywał na genezę zawierania umów z uczelniami – co miało związek początkowo z ochroną studentów uczelni niepublicznych. Na pytanie Sądu obydwie strony przyznały, że "0" z niezaliczonego egzaminu nie wpływa na średnią ocen z II roku. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje. Skarga została odrzucona z uwagi na niewyczerpanie środków zaskarżenia poprzedzających wniesienie skargi na czynność z zakresu administracji publicznej jaką była odmowa Rektora "anulowania" opłaty za powtarzanie przedmiotu naliczonej i doręczonej studentowi w systemie USOSWeb. Zasadniczo kwestia prawidłowości naliczania opłaty za powtarzanie przedmiotu podlega kontroli sądów administracyjnych. Niemniej jednak, kontrola ta nie jest wyłączna. Mogą ją również sprawować sądy powszechne. Dualizm kontroli różnych typów sądów rozpoznających różnego typu sprawy, których źródłem jest opłata za powtarzanie przedmiotu - wynika przede wszystkim z braku precyzji Prawa o szkolnictwie wyższym. Ustawodawca nie zdecydował się bowiem na stworzenie jednorodnego w charakterze stosunku prawnego łączącego uczelnię ze studentem. W rezultacie z jednej strony sądy powszechne rozpatrują sprawy o zapłatę z pozwów uczelni opartych na treści zawieranych ze studentami umów cywilnoprawnych w trybie art. 160a Prawa o szkolnictwie wyższym (por. wyrok SR z dnia 16 marca 20116 r., IC 698/15; dostępne: www.orzeczenia.ms.gov.pl), z drugiej organy uczelni wydają decyzje administracyjne stosując odpowiednio Kodeks postępowania administracyjnego zgodnie z art. 207 Prawa o szkolnictwie wyższym. W takim wypadku decyzje te są kontrolowane przez sądy administracyjne. Powołany art. 207 Prawa o szkolnictwie wyższym nie oznacza jednak, że tylko wymienione w nim sprawy regulowane są decyzjami administracyjnymi organów uczelni. Orzecznictwo sądów administracyjnych zgodne jest, że kiedy rozstrzygnięcie organu uczelni dotyczy sfery praw i obowiązków studenta i wywiera bezpośredni skutek na zewnątrz – wtedy rozstrzygnięcie takie ma charakter decyzji i podlega kontroli sądów administracyjnych. Do takich zalicza się w szczególności: decyzje odmawiające przyjęcia na studia wyższe, decyzje o skreśleniu z listy studentów, decyzje dotyczące zwolnienia z opłaty za studia, rozstrzygnięcia stwierdzające złożenie egzaminu magisterskiego i postanawiające o nadaniu tytułu magistra (np. wyrok NSA z dnia 20 lipca 2017 r., I OSK 76/16; wyrok WSA w Lublinie z dnia 30 kwietnia 2009 r., III SA/Lu 462/08; wyrok NSA z dnia 6 sierpnia 2010 r., I OSK 673/10; postanowienie NSA z dnia 30 listopada 2011 r., I OSK 2204/11). Również sprawy opłat za powtarzanie przedmiotów podlegają kontroli sądów administracyjnych rozpoznających skargi na decyzje dotyczące bezpośrednio takich opłat (np. wyrok NSA z dnia 7 września 2011 r., I OSK 1049/11;wyrok WSA w Krakowie z 12 marca 2013 r., III SA/Kr 1023/13) lub skargi na decyzje w przedmiocie skreślenia studenta z powodu niewpłacenia opłaty za powtarzanie przedmiotu. Problem kognicji sadów administracyjnych w sprawach naliczenia opłaty za powtarzanie przedmiotu komplikuje dodatkowo zmieniające się otoczenie prawne (przepisy i praktyka ich stosowania) oraz postęp technologiczny skutkujący zmianą formy przekazywania informacji o prawach i obowiązkach studentów (tu: naliczeniem opłaty za powtarzanie przedmiotów w elektronicznym systemie USOSWeb). Trzeba bowiem podkreślić, że w rozstrzyganej sprawie skarżący podpisał umowę o odpłatności za stacjonarne studia wyższe 13 lipca 2012 r. Umowa ta zobowiązywała do ponoszenia opłat (w tym opłat za powtarzanie przedmiotu) obliczanych na podstawie jednego punktu ECTS co zasadniczo sprzeczne było z obowiązującym w czasie naliczania opłaty (12 października 2016 r.) art. 99 ust. 2 Prawa o szkolnictwie wyższym. Przepis ten, w uproszczeniu, stanowi, że wysokość opłat ustala rektor uczelni publicznej, z tym że opłaty te nie mogą przekraczać kosztów ponoszonych w zakresie niezbędnym do uruchomienia i prowadzenia w danej uczelni oraz zajęć na studiach i studiach doktoranckich, z uwzględnieniem kosztów przygotowania i wdrażania strategii rozwoju uczelni, w szczególności rozwoju kadr naukowych i infrastruktury dydaktyczno-naukowej, w tym amortyzacji i remontów. Z tych też powodów, najprawdopodobniej, w systemie USOSWeb zastosowano zarządzenie Rektora z 21 czerwca 2016 r. – co przemawia za tym, że także i organy uczelniane obliczając należne opłaty – nie wywodziły podstaw tej opłaty z zapisów umowy. Nie był to więc "czysty" stosunek cywilnoprawny. Powołany art. 99 ust. 2 wszedł w życie w nowym brzmieniu 1 października 2014 r. Równolegle z nim wszedł w życie art. 160a zobowiązujący uczelnie do zawierania umów cywilnoprawnych ze studentami. Zmiany nastąpiły w wyniku uchwalenia ustawy z dnia 11 lipca 2014 r. o zmianie ustawy - Prawo o szkolnictwie wyższym oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1198 z późn. zm.). Ustawodawca w przepisach przejściowych nie określił jednak w jakiej mierze nowe zasady będą miały zastosowanie do zobowiązań wynikających z umów zawartych przed 1 października 2014 r. – z wyjątkiem określenia terminu 3 letniego przedawnienia (art. 32 ustawy nowelizacyjnej). Niewątpliwie źródłem obowiązku ponoszenia opłaty za powtarzanie przedmiotu jest art. 99 ust.1 pkt 2 Prawa o szkolnictwie wyższym. Naliczenie opłaty wywołuje wobec studenta obowiązek jej zapłaty zagrożony m.in. wykreśleniem z listy studentów. Wbrew twierdzeniom skarżącego Sąd nie mógł jednak przyjąć, że przekazanie przez system USOSWeb informacji o naliczonej opłacie jest decyzją administracyjną. Sposób doręczenia przez USOSWeb nie spełniał bowiem warunków, o których mowa w art. 39 i art. 391 Kodeksu postępowania administracyjnego. Z tych też względów Sąd uznał, że pisemna odmowa Rektora z dnia 17 lutego 2017 r. anulowania opłaty jest czynnością z zakresu administracji publicznej dotyczącą uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa, o której mowa w art. 3 §2 pkt 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 z późn. zm.). Sąd przyjął (analogicznie jak w sprawach dotyczących wpisów w ewidencji punktów karnych kierowców), że czynności materialno-techniczne polegające na naliczaniu opłaty za powtarzanie roku w systemie elektronicznym USOSWeb oraz ich anulowaniu podlegają kontroli sądowej. Strona zainteresowana anulowaniem opłaty może zwrócić się o podjęcie tej czynności do właściwego organu administracji publicznej (por. postanowienie NSA z 3 września 2014 r., I OSK 1968/14 dotyczący ewidencji punktów karnych). Warunkiem wniesienia skargi do sądu administracyjnego w rozpatrywanej sprawie (a więc w stanie prawnym obowiązującym przed nowelizacją Prawa o postepowaniu przed sądami administracyjnymi, która to nowelizacja weszła w życie 1 czerwca 2017 r.) było jednak uprzednie wystąpienie przez skarżącego z wezwaniem do usunięcia naruszenia prawa, w trybie art. 52 § 3 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Zgodnie bowiem z powołanym przepisem jeżeli ustawa nie przewiduje środków zaskarżenia w sprawie będącej przedmiotem skargi, to skargę na akty lub czynności, o których mowa w art. 3 § 2 pkt 4 i 4a powołanej ustawy, można wnieść po uprzednim wezwaniu na piśmie właściwego organu – w terminie czternastu dni od dnia, w którym skarżący dowiedział się lub mógł się dowiedzieć o wydaniu aktu lub podjęciu innej czynności – do usunięcia naruszenia prawa. W takim przypadku, jak stanowi z kolei art. 53 § 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, skargę wnosi się w terminie 30 dni od dnia doręczenia odpowiedzi organu na wezwanie do usunięcia naruszenia prawa, a jeżeli organ nie udzielił odpowiedzi na wezwanie, w terminie 60 dni od dnia wniesienia wezwania o usunięcie naruszenia prawa. Skarżący po otrzymaniu pisma Rektora z dnia 17 lutego 2017 r. nie wezwał go do usunięcia naruszenia prawa. Sąd jednak zauważa, że Rektor w powołanym piśmie z 17 lutego 2017 r. nie pouczył skarżącego o właściwych środkach zaskarżenia. Przyznać przy tym jednak trzeba, że ze względu na skomplikowany charakter niniejszej sprawy dopiero uzasadnienie niniejszego postanowienia ostatecznie rozwiewa wątpliwości co do charakteru zaskarżonej czynności – odmowy anulowania opłaty za powtarzanie roku. Mając na uwadze powołane okoliczności, Sąd działając na podstawie art. 58 § 1 pkt 6 i § 3 w związku z art. 52 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł o odrzuceniu skargi (pkt 1 sentencji postanowienia). O zwrocie uiszczonego wpisu sądowego Sąd orzekł na podstawie art. 232 § 1 pkt 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (pkt 2 sentencji postanowienia).