V SA/Wa 1348/16

Starszy referendarz sądowy Konrad Łukaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 10 października 2017 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi A. P. na decyzję Narodowego Centrum Badań i Rozwoju z dnia ... lutego 2016 r. Nr ... w przedmiocie odmowy przyznania środków finansowych na realizację projektu postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Wyrokiem z dnia 11 maja 2017 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę A. P. Wnioskiem z dnia [...] r. skarżący wystąpił o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazał, iż samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, nie posiada nieruchomości, zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. Wnioskodawca oświadczył, iż otrzymuje "emeryturę PL" w wysokości 460 zł miesięcznie oraz "emeryturę SE" w wysokości 4.500 zł miesięcznie. W uzasadnieniu podniósł, iż nie stać go na opłacenie pomocy profesjonalnego pełnomocnika, bowiem posiada zbyt małe dochody "przy równoczesnych dużych obciążeniach spłat kart kredytowych zaciągniętych na potrzeby projektu badawczo rozwojowego". Wyjaśnił nadto, iż mieszkanie, w którym zamieszkuje nie jest jego własnością. Skarżący przedstawił swoje zobowiązania stałe, do których zaliczył: kredyt [...] – 76.000 zł; karty kredytowe [...] – 4.900 zł; kartę kredytową [...] – 2.600 zł; a także miesięczne wydatki, do których zaliczył: opłaty kredytowe – 2963,71 zł i inne rachunki (czynsz, woda, prąd) oraz utrzymanie – 1.996,90 zł. W związku z tym, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego, zarządzeniem z dnia 23 sierpnia 2017 r. wezwano go do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów. Pismem z dnia [...] r. wnioskodawca wskazał, iż zamieszkuje w mieszkaniu należącym do jego rodziny ze S. i z tego tytułu ponosi miesięczne wydatki w wysokości około 428 zł. Skarżący opisał także swoją sytuacje życiową wyjaśniając w szczególności, iż otrzymuje emeryturę polską w wysokości 460,20 zł, jak również emeryturę ze S. w wysokości 8.507,39 [...] (co odpowiada 3.797,97 zł) oraz emeryturę z N.w wysokości 2.486,33 [...] (co odpowiada 1.106,60 zł). Łączną wysokość miesięcznej emerytury (polskiej i s.) skarżący wyliczył na kwotę 5.364,77 zł. Wnioskodawca ponownie oświadczył, iż z uwagi na prowadzoną działalność badawczo-rozwojową, osiągane dochody są w całości pożytkowane i po spłaceniu kredytów pozostaje mu salko w średniej wysokości 800 zł miesięcznie. Skarżący przedstawił również swoje miesięczne wydatki, do których zaliczył: kredyty [...]– 1.756,66 zł, ratę za telewizor – 356,95 zł, kartę [...] – 500 zł, kartę [...] – 300 zł, inne spłaty – 1.200 zł, opłaty mieszkaniowe – 428 zł, pozostałe wydatki (jedzenie, lekarstwa, środki czystości, kosmetyki) – 804,80 zł. Do pisma załączył: zeznanie podatkowe za 2016 rok, a także wyciągi z rachunku bankowego. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.; zwanej dalej: "p.p.s.a.") – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił uznaniu referendarza lub sądu rozpoznającego wniosek. Jednakowoż podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy jest przeznaczona dla osób znajdujących się w stanie ubóstwa, dla których poniesienie jakichkolwiek kosztów sądowych jest niemożliwe bowiem wiązałoby się z niemożnością zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone. W związku z tym, iż w przypadku przyznania prawa pomocy koszty udzielonej pomocy pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach szczególnie uzasadnionych, ograniczonych do sytuacji, gdy strona skarżąca nie ma jakichkolwiek możliwości pokrycia tych kosztów z posiadanych dochodów lub z dochodów możliwych do osiągnięcia. W tym kontekście uznano, iż złożony wniosek nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem wnioskodawca nie wykazał, iż ustawowe przesłanki uprawniające do skorzystania z prawa pomocy we wnioskowanym zakresie wystąpiły w stosunku do jego osoby. Przede wszystkim nie można przyjąć by wnioskodawca znajdował się w stanie ubóstwa, skoro posiada stałe źródło dochodów z tytułu emerytury w łącznej wysokości 5.364,77 zł, zatem w wysokości znacznie przekraczającej minimalne wynagrodzenie za pracę, jak również ciążące na wnioskodawcy koszty ewentualnego wpisu sądowego od skargi kasacyjnej (w wysokości 100 zł). Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, obowiązek partycypacji w kosztach postępowania dotyczy w szczególności strony, która posiada stały miesięczny dochód przewyższający minimalne wynagrodzenie za pracę (por. postanowienie NSA z dnia 7 kwietnia 2006 r. o sygn. akt I OZ 452/06). W postanowieniu z dnia 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08 Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, iż fakt uzyskiwania przez wnioskodawcę stałego miesięcznego dochodu przesądza o tym, iż udział w kosztach sądowych nie doprowadzi do uszczerbku w utrzymaniu koniecznym. Jednocześnie podniesiono, iż należy rozgraniczyć pojęcie "uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i rodziny" oraz "uszczerbku na majątku" (orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Poglądy te znajdują odpowiednie zastosowanie w stanie faktyczny niniejszej sprawy. Odnosząc się do wskazanych przez wnioskodawcę miesięcznych wydatków, związanych z zaciągniętymi kredytami (spłatą kart kredytowych) przypomnieć należy, iż rozpoznając prawo pomocy brane są pod uwagę wyłącznie wydatki niezbędna dla utrzymania, do których nie można zaliczyć zobowiązań pieniężnych z tytułu zaciągniętych kredytów. Przez wydatki "utrzymania koniecznego" należy bowiem rozumieć wydatki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, takich jak żywność i mieszkanie (por. postanowienie NSA z dnia 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08). Nie można również przyjąć jakoby zobowiązania wykraczające poza kategorię niezbędnych dla utrzymania, miały charakter priorytetowy przed kosztami sądowymi. Jak to już prezentowano w orzecznictwie, strona która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych – preferencyjnie traktując inne zobowiązania – nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami. W postanowieniu z dnia 9 lutego 2005 r. o sygn. akt OZ 1363/04 Naczelny Sąd Administracyjny podniósł, iż fakt spłaty zaciągniętych kredytów czy też ponoszenia kosztów dalszej edukacji nie stanowi przesłanki uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Obciążenia finansowe powstałe poprzez zaciągnięcie zobowiązań kredytowych są indywidualną decyzją strony i konieczność ponoszenia kosztów powstałych z tytułu prowadzenia jakichkolwiek postępowań sądowych w żadnym razie nie może w takiej sytuacji skutkować automatycznym przerzuceniem na Skarb Państwa ciężaru ich ponoszenia, bez wykazania argumentów związanych z zagrożeniem bytu skarżącego i jego rodziny (por. postanowienia NSA: z dnia 30 września 2015 r. o sygn. akt II FZ 776/15; z dnia 6 października 2015 r. o sygn. akt II FZ 688/15; z dnia 12 stycznia 2016 r. o sygn. akt II FZ 1049/15). Przywołać również trzeba stanowisko, jakie zajął Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 19 grudnia 2013 r. o sygn. akt I OZ 1202/13, zgodnie z którym, skoro skarżący jest w stanie wygospodarować środki na spłatę kredytu, to winien także wywiązać się z obowiązku poniesienia opłat sądowych. Sąd podkreślił przy tym, iż koszty postępowania należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Analiza wydatków jakie ponosi wnioskodawca prowadzi do wniosku, że jest on w stanie ponieść opłatę sądową w wysokości 100 zł, jak również opłacić ewentualną pomoc profesjonalnego pełnomocnika z wyboru, skoro miesięczny dochód skarżącego (5.364,77 zł) przewyższa oświadczone wydatki, które można zaliczyć do niezbędnych do utrzymania, jak wydatki związane z mieszkaniem (428 zł), czy wydatki związane z wyżywienie, leczeniem, środkami czystości (804,80 zł). Przypomnieć trzeba, iż opłaty sądowe winny być traktowane na równi z pozostałymi wydatkami, które nie są niezbędne dla egzystencji (por. postanowienie NSA z dnia 14 września 2006 r. o sygn. akt II OZ 830/06). Instytucja prawa pomocy znajduje bowiem zastosowanie jedynie w sytuacji, gdy wnioskująca strona nie posiada majątku, który mogłaby przeznaczyć na udział w kosztach sądowych, a nie w przypadku, gdy środki takie wprawdzie posiada ale przeznacza je na spłatę innych zobowiązań. Nie bez znaczenia pozostaje przy tym okoliczność, iż środki pochodzące z kart kredytowych, czy też zaciągniętych kredytów wnioskodawca pożytkuje – jak sam wskazuje – na prowadzone prace badawczo-rozwojowe, czy też prace związane z realizacją projektu, o którego dofinansowanie się ubiega, zatem na działalność, której nie można uznać za mającą pierwszeństwo przed zobowiązaniami publicznymi, do których zaliczyć należy udział w kosztach sądowych. W powyższym świetle warto również wskazać, iż instytucja prawa pomocy została przewidziana przez ustawodawcę dla osób najuboższych, które nie posiadają majątku ani środków na wydatki związane z podstawowym utrzymaniem, a które tym bardziej nie mogą sobie pozwolić nawet na wnioskowanie o kartę kredytową, kredyt, czy inną pożyczkę (raty za telewizor) z uwagi na brak zdolności kredytowej. Gdyby przyjąć stanowisko odmienne, to konieczność spłacania takich zobowiązań zawsze stanowiłaby przeszkodę w ponoszeniu kosztów sądowych. Ponadto uwzględnienie zobowiązań o charakterze prywatnoprawnym przy rozpoznawaniu wniosku o prawo pomocy mogłoby godzić w konstytucyjną zasadę równości wobec prawa innych obywateli, którzy będąc w takiej samej sytuacji życiowej i zarobkowej nie zaciągają tego rodzaju zobowiązań. Nie podważając przy tym prawa każdego obywatela do swobodnego kształtowania swojej sytuacji finansowej, nie można jednak zaakceptować postawy polegającej na zaciąganiu zobowiązań finansowych o charakterze prywatnym i jednoczesnym występowaniu o pomoc państwa przy założeniu a priori jej zasadności, z uwagi na brak środków finansowych wynikający z konieczności zaspokojenia tych zobowiązań. Próby wykorzystywania omawianej instytucji w opisanej sytuacji oceniać należy negatywnie również z tego względu, że wiążą się one z przeniesieniem kosztów w indywidualnej sprawie sądowej jednego obywatela na współobywateli, skoro to z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia. Z wyłożonych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.