II SA/Wa 269/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Kołodziej, Sędzia WSA Andrzej Wieczorek (spr.), Asesor WSA Karolina Kisielewicz, Protokolant Referent stażysta Joanna Mazur po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 maja 2019 r. sprawy ze skargi D. W. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego B. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (zwany dalej organem) decyzją z dnia [...] grudnia 2018 r., nr [...], po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy złożonego przez B. W. przedstawiciela ustawowego małoletniego D. W. (zwana dalej skarżącą) od decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2018 r., nr [...] odmawiającej przyznania świadczenia w drodze wyjątku, utrzymał w mocy decyzję wydaną w I instancji. Skarżąca działając w imieniu małoletniego syna złożyła wniosek o przyznanie mu po zmarłym ojcu M. W. renty rodzinnej na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2017 poz. 1383). Organ decyzją z dnia [...] sierpnia 2018 r. odmówił prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Ustalił, że zmarły w wieku 43 lat ojciec dziecka legitymował się łącznie okresem ubezpieczenia w wymiarze 9 lat i 8 miesięcy, z czego na oceniane do uprawnień 10-lecie przypada 1 rok i 3 miesiące. W latach 1994-1998, 2006-2007, 2007-2009, 2010-2016 (do zgonu) nie zostały uzasadnione żadnymi szczególnymi okolicznościami. Podniósł, że zgodnie z art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Skarżąca wniosła o ponowne rozpoznanie sprawy. Wskazywała, że ojciec dziecka był alkoholikiem, ale podejmował próby leczenia odwykowego. Ponadto wskazywała na bardzo trudna sytuacją materialną. Organ decyzją z dnia [...] grudnia 2018 r. utrzymał w mocy decyzją wcześniejszą z dnia [...] sierpnia 2018 r., nie znajdując nowych okoliczności mających wpływ na zmianę decyzji odmawiającej prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Wskazał, że na podstawie dokumentacji medycznej ustalono, że ojciec dziecka podejmował próby leczenia odwykowego. Ustalono, że próby te, bardzo niekonsekwentne, obejmują lata 2006-2008 (odtrucia, wszycie "Esperalu" oraz leczenie na oddziale odwykowym). Jednak poza tym okresem brak jest jakichkolwiek danych o kontynuowaniu leczenia, ponadto lekarz orzecznik orzeczeniem z dnia [...] listopada 2018 r. ustalił, że alkoholizm i współistniejące choroby aż do zgonu nie skutkowały u ojca dziecka żadnym stopniem niezdolności do pracy. Z opinii sądowo-lekarskiej dostarczonej przez skarżącą wynika, że zmarły podejmował pracę, jednak była to praca nie objęta ubezpieczeniem. W ocenie organu sama trudna sytuacja materialna, nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia, nie jest to świadczenie socjalne, przyznawane tylko stosownie do potrzeb wnioskodawcy, nie jest też odszkodowaniem za zgon rodzica. Jego zdaniem wyjątkowość świadczenia z art. 83 nie odnosi się do najbardziej nawet w pojęciu wnioskodawcy wyjątkowej jego osobistej obecnej sytuacji życiowej, zaś okoliczności szczególne nie dotyczą postrzeganych przez niego jako szczególne aktualnych wydarzeń, istniejących dopiero w dacie składania wniosku o świadczenie. Skargę na powyższą decyzję wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skarżąca, zarzucając naruszenie przepisów postępowania administracyjnego poprzez: 1) niedoniesienie się przez organ do twierdzeń skarżącej dotyczących wystąpienia szczególnych okoliczności uzasadniających przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, 2) błąd w ustaleniach faktycznych, który ma wpływ na rozstrzygnięcie organu, a w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie art. 77 § k.p.a. co ma znaczący wpływ na rozstrzygnięcie sprawy. Wskazała, że organ nie odniósł się merytorycznie do okoliczności wskazanych w treści wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Jej zdaniem organ nie podjął polemiki z wystąpieniem w jej sytuacji oraz sytuacji jej syna przesłanek: - bycia osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym - nie może pojąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Wskazała, że organ nie ma wątpliwości co do wystąpienia tych przesłanek, bowiem nie zaprzeczył ich wystąpieniu w treści uzasadnienia. Wskazała, że jedyną wątpliwość organu budzi wystąpienie przesłanki niespełniania warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, co znalazło swoje odzwierciedlenie w treści decyzji. Jej zdaniem organ bezzasadnie podnosi, że nie wykazała, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które ojciec dziecka nie miał wpływu. Podniosła, że w treści wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy powołując się na orzecznictwo wskazała, że "szczególne okoliczności" stanowią zdarzenia, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń winno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy. Jej zdaniem objawy syndromu odstawienia oraz skutki spożywania alkoholu sprawiały, że mąż nie mógł znaleźć zatrudnienia na rynku pracy – pomimo zdolności do jej wykonywania w świetle przepisów ubezpieczeniowych. Jej zdaniem, oczywistą okolicznością jest to, że żaden pracodawca nie chciał zatrudniać go na podstawie stosunku pracy, stąd też wynikająca potrzeba wykonywania pracy dorywczej, aby wspomóc rodzinę w jej utrzymaniu i zaspokojeniu potrzeb życiowych. Charakter zespołu uzależnienia alkoholowego ma charakter czysto obiektywny i niezależny od woli osoby. Wskazała, że argument organu dotyczący tego, że w okresie 10 lat przed dniem śmierci ojca dziecka, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych - udokumentowano tylko 1 rok, 2 miesiące, 23 dni tych okresów jest zgodny ze stanem faktycznym. Jednakże, wskazała, że organ nie biorąc pod uwagę wniosków, które należy wyprowadzić z dokumentacji medycznej dotyczącej Zespołu Uzależnienia Alkoholowego niezgodnie z prawdą stwierdził, że czas 1 roku, 2 miesięcy i 23 dni jest stosunkowo krótkim okresem składkowym. W związku z powyższym wnosiła uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia przez organ, zasądzenie kosztów procesowych według norm przepisanych. W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotem skargi jest decyzja organu z dnia [...] grudnia 2018 r. utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji z dnia [...] sierpnia 2018 r. odmawiającą prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji, w świetle kryteriów opisanych w ustawie z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.; dalej ppsa), Sąd nie dopatrzył się w działaniu organów rozstrzygających w niniejszej sprawie nieprawidłowości, zarówno, gdy idzie o ustalenie stanu faktycznego sprawy, jak i o zastosowanie do jego oceny przepisów prawa. Wyjaśnione zostały motywy podjętego rozstrzygnięcia, a przytoczona na ten temat argumentacja jest wyczerpująca. Przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2018 r. poz. 1270 ze zm.) zwanej dalej ustawą emerytalną, jest możliwe jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie ma niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie, powinny być spełnione łącznie. Powołany wyżej art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej może być ponadto zastosowany tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na ogólnych zasadach. Renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z powyższym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, a następnie wnioskodawcy - członkowi rodziny po osobie zmarłej (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 29.05.2007 r., sygnatura II SA/Wa 460/07, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych http://orzeczenia.nsa.gov.pl ). W sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Niespełnienie przez ojca dziecka powyższego warunku powoduje, że nie można skutecznie domagać się renty rodzinnej w drodze wyjątku, jako że prawo do tego świadczenia jest pochodną prawa przysługującego ubezpieczonemu (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 11.09.2001 r., sygnatura II SA 1717/01, dostępny w LEX nr 55030). Z akt sprawy wynika, że zmarły w wieku 43 lat ojciec dziecka legitymował się łącznie okresem ubezpieczenia w wymiarze 9 lat i 8 miesięcy, z czego na oceniane do uprawnień 10-lecie przypada 1 rok i 3 miesiące. W latach 1994-1998, 2006-2007, 2007-2009, 2010-2016 (do zgonu) brak wykazania okresu ubezpieczenia nie został uzasadniony żadnymi szczególnymi okolicznościami. W okresie 10 lat przed dniem śmierci ojca dziecka, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych - udokumentowano tylko 1 rok, 2 miesiące, 23 dni tych okresów. Należy zauważyć, że przyznanie świadczeń na podstawie ustawy emerytalnej uzależnione jest od przepracowania wymaganego okresu, co wiąże się z odprowadzaniem składek. Przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku, należy brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres. Niedostrzeganie bowiem okresu zatrudnienia prowadziłoby w prosty sposób do przyznawania świadczeń, niewiele różniących się co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, co w ostatecznym rachunku naruszałoby interes społeczny, a także zasady sprawiedliwości (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 14.05.2001 r., sygnatura II SA 249/01, dostępny w LEX nr 55035). Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 13.05.2005 r., sygnatura II SA/Wa 373/05, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 6.12.2007 r., sygnatura II SA/Wa 1010/07 i wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 6.11.2007 r., sygnatura II SA/Wa 1056/07 - dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych http://orzeczenia.nsa.gov.pl ). Z posiadanej dokumentacji wynika, że ojciec dziecka nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Wobec ojca dziecka orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Na podstawie dokumentacji medycznej ustalono, że ojciec dziecka podejmował próby leczenia odwykowego. Jednak jak ustalono, próby te, bardzo niekonsekwentne, obejmują lata 2006-2008 (odtrucia, wszycie "Esperalu" oraz leczenie na oddziale odwykowym). Poza tym okresem brak jest jakichkolwiek danych o kontynuowaniu leczenia, ponadto lekarz orzecznik orzeczeniem z dnia [...] listopada 2018 r. ustalił, że alkoholizm i współistniejące choroby aż do zgonu nie skutkowały u ojca dziecka żadnym stopniem niezdolności do pracy. Z opinii sądowo-lekarskiej dostarczonej przez skarżącą wynika, ze zmarły podejmował pracę, jednak była to praca nie objęta ubezpieczeniem. Organ zasadnie twierdzi, że sama trudna sytuacja materialna, nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia, nie jest to bowiem świadczenie socjalne, przyznawane tylko stosownie do potrzeb wnioskodawcy, nie jest też odszkodowaniem za sam w sobie zgon rodzica. Zasadne jest twierdzenie, że w polskim prawie administracyjnym obowiązuje zasada oficjalności, obligująca organ do zebrania materiału dowodowego, ale nie może to prowadzić do nakładania na organ nieograniczonego obowiązku poszukiwania dowodów na fakty podnoszone przez stronę. W postępowaniu o świadczenie w drodze wyjątku to osoba zainteresowana powinna wskazać wszelkie dowody i okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem. Jeśli skarżąca domaga się uznania jakichś jej argumentów, wskazujących na rzeczywiste szczególne okoliczności w sprawie, to jest te leżące po stronie zmarłego, a uniemożliwiające mu podjęcie legalnej pracy, powinna dowody na te tezy okazać, by organ mógł je zweryfikować - a nie ograniczać się jedynie do eksponowania przekonania, iż dowodem na nieprawidłową ocenę materiału dowodowego jest sam fakt, iż na jego podstawie organ nie doszedł do wniosków postulowanych przez skarżącą i nie znalazł podstaw do przyznania mu świadczenia. W ocenie Sądu o wyjątkowości podnoszonych przez skarżącą okoliczności nie może przesądzać jej subiektywne przekonanie, lecz muszą to być takie okoliczności, które ze względów obiektywnych mogą być potraktowane jako szczególne. Do okoliczności tych nie można zaliczyć uzależnienia od alkoholu przy jednoczesnym braku jakichkolwiek wskazanych w postępowaniu dowodów na leczenie odwykowe. W tym stanie rzeczy zasadne jest twierdzenie, że brak jest jakichkolwiek podstaw do stwierdzenia, że przyczyną przerw w ubezpieczeniu były okoliczności szczególne, na które sam zainteresowany nie miałby wpływu. Mąż skarżącej aż do zgonu mógł - niezależnie od swego uzależnienia i jego ewentualnych skutków - pracować bez żadnych ograniczeń. Nie ma żadnych dowodów, by jego zgon był poprzedzony choćby częściową niezdolnością do pracy, lekarz orzecznik analizując przedłożoną mu dokumentacje w każdym razie takiej niezdolności nie potwierdził. Zatem stan zdrowia nie był okolicznością, która przerwała okres aktywności zawodowej. Alkoholizm nie skutkujący niezdolnością do pracy nie jest okolicznością szczególną, usprawiedliwiającą niepodejmowanie pracy legalnej i powiązanej z ubezpieczeniem. Zdaniem Sądu należy jednocześnie uznać, iż organ wyczerpująco zbadał istotne okoliczności faktyczne związane z niniejszą sprawą i oparł się na materiale prawidłowo zebranym. Ponadto należy uznać, iż stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji, organ uzasadnił w sposób wymagany przez normę prawa określoną w przepisach art. 7, art. 77 i art. 107 § 3 k.p.a. Z przytoczonych wyżej powodów Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 151 ppsa orzekł, jak w sentencji.