II SA/Gl 1316/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Kaznowska (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Edyta Kędzierska, Asesor WSA Aneta Majowska, Protokolant st. sekretarz sądowy Marta Zemlińska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 stycznia 2022 r. sprawy ze skargi A. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta G. z dnia [...] r. nr [...]. Decyzją z [...] r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej: organ drugiej instancji, organ odwoławczy), utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta G. (dalej organ, organ pierwszej instancji) z dnia [...] r. nr [...], którą to odmówiono A. C. (dalej: skarżąca, strona) przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad ojcem J. D. (dalej też osoba wymagająca opieki). W podstawie prawnej decyzji przywołano art. 17 ust 1 i ust 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.jedn. Dz.U. z 2020 r., poz. 111). W uzasadnieniu decyzji organu pierwszej instancji wskazano, że postępowanie zostało wszczęte na wniosek skarżącej z dnia 9 czerwca 2021 r. o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, w związku z opieką nad ojcem, który wymaga całodobowej opieki i legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Odnosząc się do stanu prawnego sprawy organ wskazał na zasady i warunki przyznawania wnioskowanych świadczeń rodzinnych uregulowane w ustawie o świadczeniach rodzinnych. Przytoczył brzmienie art. 17 ust. 1, ust. 1a i ust. 1b tej ustawy, w których określone zostały przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Odnosząc się do ustaleń faktycznych dokonanych w sprawie organ podniósł, że ojciec skarżącej legitymuje się orzeczeniem Miejskiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w G. z dnia [...] r., w którym zaliczono go do znacznego stopnia niepełnosprawności do [...] r. Wskazano, że nie można ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność, a także podniesiono, że jest On niezdolny do pracy i wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Organ zaznaczył też, że ojciec skarżącej jest żonaty, a jego żona K. D. legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności (wydanym do [...] r.). W konsekwencji, stwierdzono że skarżąca nie spełnia przesłanek wskazanych w ustawie i świadczenie pielęgnacyjne jej nie przysługuje. W odwołaniu od decyzji, skarżąca wskazała, że żona osoby wymagającej opieki, a jej matka, jest również osobą niepełnosprawną, porusza się [...], w związku z czym nie jest w stanie opiekować się swoim mężem i ona, jako córka jest jedyną osobą która opiekuje się rodzicami. Organ drugiej instancji wymieniona na wstępie decyzją z [...] r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego utrzymał w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu Kolegium przywołało treść art. 17 ustawy, a następnie stwierdziło, że aby mogło być przyznane wnioskowane świadczenie muszą łącznie być spełnione określone przesłanki. Organ wskazał na treść art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy. Dalej stwierdził, że w przedmiotowym przypadku niezaprzeczalnie skarżąca opiekuje się ojcem, jednak nie przysługuje jej świadczenie pielęgnacyjne, gdyż osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wobec powyższego orzeczono jak w sentencji, podkreślając, iż prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przyznaje się w przypadku spełnienia okoliczności ustalonych przez ustawodawcę. Gdyby matka skarżącej, a żona osoby wymagającej opieki, legitymowała się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to organ mógłby ustalić stronie prawo do wnioskowanego świadczenia. W skardze to tutejszego Sądu, skarżąca wskazała, że jako córka jest jedyną osobą sprawującą opiekę zarówno nad ojcem jak i nad matką, która porusza się [...]. Wskazała, że w związku ze stanem zdrowia rodziców przejęła większość obowiązków domowych, gdyż rodzice ze względu na stan zdrowia nie wychodzą z domu. W odpowiedzi na skargę, Kolegium wskazało że okoliczności podniesione w skardze stanowią powielenie argumentów odwołania i nie mają wpływu na podjęte rozstrzygnięcie. Kolegium wniosło o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.jedn. Dz.U. z 2021 r., poz. 137 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania. Stosownie do art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.jedn. Dz.U z 2019 r., poz. 2325 ze zm.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi, oraz powołaną podstawą prawną. Uwzględnienie skargi następuje w przypadkach naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit.a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt 1 lit.b) oraz innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit.c cytowanej powyżej ustawy.). W przypadkach, gdy zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego sąd stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia (art. 145 § 1 pkt 2 ustawy), jeżeli zachodzą przyczyny określone w innych przepisach, sąd stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa. Przedstawiona tutaj regulacja prawna nie pozostawia zatem wątpliwości co do tego, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium, utrzymująca w mocy decyzję organu pierwszej instancji z dnia [...] r., którą to odmówiono skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad ojcem. Materialnoprawną podstawą orzeczenia Kolegium jest art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Literalna wykładnia tego przepisu prowadzi do wniosku, że nie jest możliwe przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie, niż małżonek osoby wymagającej opieki, o ile nie legitymuje się on orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Rezultaty wykładni językowej budzą jednak pewne wątpliwości zwłaszcza w odniesieniu do sytuacji, w której małżonek osoby niepełnosprawnej faktycznie nie jest w stanie obowiązku opieki realizować. Wątpliwości te pogłębiają zwłaszcza przepisy ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 1359 ze zm.), dotyczące obowiązku alimentacyjnego, którego obowiązek sprawowania opieki nad współmałżonkiem jest jego składnikiem. Z postanowień art. 133 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego odnoszącego się do kolejności w zakresie obowiązku alimentacyjnego wynika, że obowiązek taki ciążący na zobowiązanym w dalszej kolejności, powstaje dopiero wtedy, gdy osoba zobowiązana w bliższej kolejności nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi. W orzecznictwie sądów administracyjnych ukształtował się pogląd o konieczności uwzględnienia pozajęzykowych dyrektyw wykładni (systemowej i celowościowej), co pozwala zinterpretować art. 17 ust. 5 pkt 2a omawianej ustawy, tak aby umożliwiał uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji osoby niepełnosprawnej w związku ze sprawowaniem nad nią opieki, nawet jeśli osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Może to jednak mieć miejsce tylko wówczas, gdy drugi małżonek - nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i od jego woli. Zauważyć należy, że te "obiektywne przyczyny" powinny być przede wszystkim związane z wiekiem lub stanem zdrowia współmałżonka, a nie z innymi okolicznościami (zob. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 11 października 2012r., sygn. akt II SA/Bk 642/12 i z dnia 4 kwietnia 2013 r., sygn. akt II SA/Bk 987/12; wyroki Wojewódzkich Sądów Administracyjnych we Wrocławiu z dnia 19 lutego 2015 r., sygn. IV SA/Wr 924/14; w Bydgoszczy z dnia 4 grudnia 2019 r., sygn. akt II SA/Bd 972/19; czy w Gliwicach z dnia 16 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 429/21). Chodzi o takie sytuacje, gdy zobowiązany do sprawowania opieki współmałżonek ze względu na stan zdrowia czy wiek sam nie jest zdolny tej opieki wykonywać, a opiekę tę - niejako w zastępstwie małżonka - sprawuje osoba zobowiązana w dalszej kolejności do alimentacji na rzecz osoby wymagającej opieki (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 stycznia 2021 r., sygn. akt I OSK 2103/20). Jak wynika z akt sprawy, żona osoby wymagającej opieki - ojca skarżącej, jest także osobą wymagającą opieki, korzystającą z [...] i mającą trudności w poruszaniu. Skarżąca na rozprawie w dniu 27 stycznia 2022 r., oświadczyła, że stan zdrowia jej mamy pogorszył się, nadal porusza się [...]. W aktach administracyjnych sprawy znajduje się orzeczenie o niepełnosprawności matki skarżącej –K. D. z dnia [...] r., zaliczające ją do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, przy czym orzeczenie wydano do [...] r. Oprócz wskazanego orzeczenia oraz oświadczeń skarżącej, brak jest innych dokumentów, pozwalających na dokładniejszą weryfikację stanu jej zdrowia i zarazem jej zdolności do sprawowania opieki nad mężem. Organy nie przeprowadziły w tym zakresie postępowania wyjaśniającego, poprzestając jedynie na ustaleniu, że ma orzeczony umiarkowany stopień niepełnosprawności. Podkreślenia przy tym wymaga fakt, że w dacie orzekania przez organy, wskazane orzeczenie utraciło swoja aktualność, a nowego nie przedstawiono. Organy nie ustaliły zatem w żądanym stopniu, czy matka skarżącej jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi opieki wobec męża. Mając na uwadze powyższe należy stwierdzić, że organy orzekające w niniejszej sprawie naruszyły również art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, organ winien wziąć pod uwagę powyższe rozważania Sądu. W szczególności dokładnie winien zbadać, czy matka skarżącej, a żona osoby wymagającej opieki, jest obiektywnie zdolna do sprawowania prawidłowej opieki nad niepełnosprawnym mężem, czy też taka możliwość jest wykluczona. Oceny niemożności sprawowania opieki należy dokonać kierując się zasadami logiki i względami doświadczenia życiowego. Dokonując tej oceny, nie można z góry założyć, że tylko osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym nie jest zdolna do sprawowania pełnej i efektywnej opieki nad osobą tego wymagającą. Jeśli w wyniku przeprowadzonego postępowania organ dojdzie do przekonania, że matka skarżącej nie jest w stanie sprawować opieki nad niepełnosprawnym mężem, to należy przyjąć że skarżąca, jako osoba zobowiązana do alimentacji wobec ojca w dalszej kolejności – jako córka – jest uprawniona do świadczenia pielęgnacyjnego, o ile zostanie potwierdzone, że sprawuje opiekę nad ojcem w stopniu i w zakresie, które uniemożliwiają jej podjęcie zatrudnienia. Uwzględniając całość powyższego Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit.a i lit.c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.