II SA/Wa 2766/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Szmydt, Sędzia WSA Sławomir Antoniuk, Sędzia WSA Karolina Kisielewicz (spr.), po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 14 marca 2022 r. sprawy ze skargi I.G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] maja 2021 r. (nr [...]), po rozpoznaniu wniosku I. G. o ponowne rozpatrzenie sprawy, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymał w mocy własną decyzję z [...] marca 2021 r. (nr [...]) o odmowie przyznania skarżącej świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu organ administracji podał, że zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2021 r., poz. 291 ze zm.) świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dodał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a brak jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia. Organ ustalił, że I. G. na przestrzeni 53 lat życia udokumentowała 24 lata, 8 miesięcy i 3 dni okresów składowych i nieskładkowych, natomiast w dziesięcioleciu przez dniem złożenia wniosku o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, udokumentowała 4 lata, 1 miesiąc i 6 dni tych okresów. Wnioskodawczyni orzeczeniem komisji lekarskiej ZUS z [...] stycznia 2021 r. została uznana za częściowo niezdolną do pracy (do 31 października 2022 r.), a dochód przypadający na jednego członka jej rodziny wynosi 1687,27 brutto miesięcznie, a więc przewyższa wysokość najniższego świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym, które od 1 marca 2021 r. wynosi 1250,88 zł. Z tego wynika, że I. G. nie jest niezdolna do pracy oraz posiada niezbędne środki utrzymania, co uzasadnia odmowę przyznania wnioskowanego świadczenia. I. G. w piśmie z 4 czerwca 2021 r. złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na opisaną decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] maja 2021 r. (nr [...]). Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zaskarżona przez I. G. decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] maja 2021 r. (nr [...]) nie narusza prawa i dlatego jej skarga jest nieuzasadniona. Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Z powołanego przepisu wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) podleganie ubezpieczeniu społecznemu, 2) niespełnienie wymagań dających prawo do renty lub emerytury musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, 3) ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym, z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, 4) osoba ta nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Powołane przesłanki muszą być spełnione łącznie, co oznacza że niespełnienie chociażby jednej z nich uniemożliwia organowi administracji przyznanie wnioskowanego świadczenia. Świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną. Nie chodzi bowiem o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. W orzecznictwie przyjmuje się, że jako okoliczność szczególną, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ww. ustawy, należy rozumieć zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Zdarzenie to musi mieć taki charakter, by uniemożliwiało ubezpieczonemu pracę. Musi mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby (por. wyrok NSA z dnia 16 czerwca 2000 r., sygn. akt II SA 306/00, wyrok NSA z 22 czerwca 2017 r. sygn. akt I OSK 1293/17, wyrok NSA z 19 listopada 2010 r. sygn. akt I OSK 1282/10, wyrok NSA z 24 listopada 2011 r. sygn. I OSK 1159/11; wyroki dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych: https://.nsa.gov.pl). Nie można od organu administracji oczekiwać, zwłaszcza w sprawach rozstrzyganych w ramach uznania administracyjnego, że będzie "po omacku" poszukiwał materiału dowodowego. To strona powinna przekazać dowody dotyczące okoliczności, których wykazanie leży w jej interesie, pod rygorem negatywnych dla niej skutków procesowych. W żadnym razie nie można uznać, by organ prowadzący postępowanie w sprawie przyznania świadczenia w drodze wyjątku miał z własnej inicjatywy, samodzielnie ustalać przyczyny z powodu których wnioskodawca nie pozostawał w zatrudnieniu. Istnienie szczególnych okoliczności, o których mowa w omawianym przepisie winno być wykazane przez stronę postępowania albo przez przedłożenie stosownych dowodów albo wskazanie organowi prowadzącemu postępowanie administracyjne gdzie stosownych dowodów należy poszukiwać (por. wyrok NSA z dnia 30 lipca 2021 r., sygn. akt III OSK 1815/21). Zdaniem Sądu, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych prawidłowo przyjął, że I. G. nie spełnia wszystkich warunków przyznania świadczenia, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS - nie jest osobą, która nie posiada niezbędnych środków utrzymania, a ponadto nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły jej wypracowanie świadczenia w trybie zwykłym. Z akt sprawy wynika, że skarżąca posiada niezbędne środki utrzymania. Sąd wyjaśnia skarżącej, że przesłanka nieposiadania niezbędnych środków utrzymania nie została przez ustawodawcę zdefiniowana, lecz w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalone jest stanowisko, że należy ją ocenić porównując sytuację materialną ubiegającego się o świadczenie z wysokością świadczeń określonych w przepisach jako minimalne (por. wyrok NSA z 15 listopada 2012 r., sygn. I OSK 2248/12, z 19 maja 2011 r., sygn. I OSK 292/11, z 7 października 2021 r., sygn. I OSK 4478/21). Wówczas ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 przywołanej ustawy przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna. Uznaje się, że najniższe świadczenie przyznawane w trybie zwykłym umożliwia zabezpieczenie podstawowych potrzeb uprawnionej osoby. Odnosząc się do kwestii niezaistnienia szczególnych okoliczności, uniemożliwiających skarżącej "wypracowanie" świadczenia w trybie zwykłym, należy zauważyć, że z akt sprawy wynika, że I. G. na przestrzeni 53 lat życia udokumentowała 24 lata, 8 miesięcy i 3 dni okresów składowych i nieskładkowych, natomiast w dziesięcioleciu przez dniem złożenia wniosku o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku - 4 lata, 1 miesiąc i 6 dni tych okresów. W okresach od lutego 1990 r. do maja 1990 r., od października 2001 r. do grudnia 2001 r., od maja 2002 r. do sierpnia 2002 r., od lipca 2003 r. do września 2004 r., od czerwca 2005 r. do lipca 2006 r., od marca 2008 r. do kwietnia 2010 r., od października 2010 r. do stycznia 2011 r., od lipca 2011 r. do października 2011 r., od września 2012 r. do grudnia 2012 r., od stycznia 2015 r. do grudnia 2015 r., od marca 2016 r. do czerwca 2016 r., od stycznia 2017 r. do marca 2017 r., od lipca 2017 r. do stycznia 2018 r., od 7 grudnia 2018 r., nie został udowodniony żaden okres ubezpieczenia. We wskazanych przerwach w zatrudnieniu skarżąca nie była niezdolna do pracy. Komisja lekarska ZUS w orzeczeniu z [...] kwietnia 2014 r., z [...] lutego 2019 r. i z [...] sierpnia 2019 r. uznała, że I. G. nie jest niezdolna do pracy. W świetle tych orzeczeń nie istniały żadne obiektywne przeszkody, związane z jej stanem zdrowia, które uniemożliwiły skarżącej pozostawanie w zatrudnieniu. Częściowa niezdolność do pracy została orzeczona u skarżącej już po złożeniu wniosku o przyznanie świadczenia, tj. od [...] października 2020 r. do [...] października 2022 r. (orzeczenie komisji lekarskiej ZUS z [...] stycznia 2021 r.). W toku postępowania skarżąca nie przedłożyła, ani nawet nie wskazała dowodów potwierdzających aktywność w poszukiwaniu przez nią pracy, odmowy pracodawców przyjęcia do pracy lub brak ofert pracy, w tym dowodów wskazujących chociażby na podnoszenie własnych kwalifikacji i dostosowania ich do aktualnych potrzeb rynku pracy, które mogłyby usprawiedliwiać krótszy niż wymagany do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie okres składkowy. Sąd zauważa przy tym, że skarżąca m. in. prowadziła działalność gospodarczą, lecz nie opłacała składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe z tego tytułu, wskutek czego powstała przerwa w ubezpieczeniu. Przedstawione rozważania faktyczne i przepisy prawne prowadzą do wniosku, że skarga I. G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] maja 2021 r. nie jest uzasadniona. Biorąc to wszystko pod uwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r., poz. 329), orzekł jak w sentencji.