I OSK 1899/22

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Piotr Przybysz Sędziowie: NSA Zygmunt Zgierski (spr.) del. WSA Maria Grzymisławska-Cybulska po rozpoznaniu w dniu 16 listopada 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej P.B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 10 czerwca 2022 r., sygn. akt IV SA/Wr 177/22 w sprawie ze skargi P.B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Wałbrzychu z dnia [...] stycznia 2022 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu wyrokiem z 10 czerwca 2022 r. oddalił skargę P.B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Wałbrzychu z [...] stycznia 2022 r. w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył P.B. Zaskarżył to rozstrzygnięcie w całości, wniósł o jego uchylenie i uwzględnienie skargi bądź przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji celem ponownego rozpoznania oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. Dodatkowo wniósł o rozpoznanie skargi na posiedzeniu niejawnym. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzucił naruszenie: 1) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, dalej: ppsa, w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r. poz. 111, z późn. zm.), dalej: uśr, i niezasadne uznanie, że syn niepełnosprawnej M.B. nie jest uprawniony do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż: a) nie ma związku między rezygnacją przez niego z zatrudnienia a sprawowaną opieką nad niepełnosprawną matką; b) zakres opieki jakiej wymaga podopieczna nie wyklucza podjęcia przez niego zatrudnienia; 2) przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 i art. 80 w zw. z art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego, dalej: kpa, przez błędną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego i uznanie, wbrew treści orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, że niepełnosprawna nie wymaga stałej opieki syna, który nie musiał rezygnować z zatrudnienia. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 183 § 1 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 ustawy, przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Dlatego też, przy rozpoznawaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej. Biorąc pod uwagę tak uregulowany zakres kontroli instancyjnej sprawowanej przez Naczelny Sąd Administracyjny, stwierdzić należy, że skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Przed przystąpieniem do rozpoznania zarzutów skargi kasacyjnej wyjaśnić należy, że w rozpoznawanej sprawie skarżący wnioskiem z 16 września 2021 r. wystąpił o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką, legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W wyniku rozpatrzenia wniosku Burmistrz S. decyzją z [...] listopada 2021 r. odmówił przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia z uwagi na powstanie niepełnosprawności po 25 roku życia. Po rozpatrzeniu odwołania skarżącego Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Wałbrzychu decyzją z [...] stycznia 2022 r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Organ odwoławczy nie podzielił jednak stanowiska organu pierwszej instancji co do przyczyny odmowy przyznania świadczenia, uwzględniając w tym zakresie stanowisko Trybunału Konstytucyjnego wynikające z wyroku z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13. Jednocześnie wskazał, że wprawdzie matka skarżącego wymaga stałej opieki, ale opieka ta nie jest i nie musi być świadczona przez skarżącego ciągle w sposób nieprzerwany, wyłączający możliwość podjęcia zatrudnienia w takim wymiarze i zakresie, który jednocześnie umożliwi skarżącemu codzienne wykonywanie niezbędnych czynności opiekuńczych względem matki. Przywołanym na wstępie wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu oddalił skargę na powyższe rozstrzygnięcie. W uzasadnieniu Sąd podzielił stanowisko organu odwoławczego co do braku związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia lub innych form zarobkowania a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Mając powyższe na uwadze, należy wyjaśnić, że zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym niż wymienione w poprzedzających punktach osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Analiza zacytowanego powyżej przepisu wskazuje, że do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną osobą na podstawie tego przepisu niezbędne jest łączne występowanie trzech przesłanek, tj.: (1) wystąpienie obowiązku alimentacyjnego, (2) rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki oraz (3) legitymowanie się przez podopiecznego wnioskodawcy orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Brak któregokolwiek z tych elementów powoduje, że świadczenie pielęgnacyjne nie może zostać przyznane. O ile w rozpoznawanej sprawie nie budzi wątpliwości, że na skarżącym kasacyjnie ciążą obowiązki alimentacyjne względem matki oraz że podopieczna skarżącego legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to w ocenie organu odwoławczego oraz Sądu pierwszej instancji nie została spełniona przesłanka rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki. Wyjaśnić należy, że wprawdzie rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej jest warunkiem niezbędnym do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, ale jej spełnienie nie może być sprowadzane wyłącznie do współwystępowania rezygnacji z zatrudnienia z faktem opieki nad niepełnosprawną osobą, w stosunku do której na wnioskodawcy ciążą obowiązki alimentacyjne. Zgodnie bowiem z utrwaloną linią orzeczniczą sądów administracyjnych pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną musi istnieć taki związek, w którym to konieczność sprawowania opieki jest przyczyną, a zarazem przeszkodą w podejmowaniu pracy zarobkowej. Dopiero istnienie takiego związku powoduje, że świadczenie pielęgnacyjne staje się surogatem wynagrodzenia za pracę, której opiekun nie może podjąć bądź kontynuować (zob. m.in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24 sierpnia 2023 r., sygn. akt I OSK 1575/22, z 14 marca 2023 r., sygn. akt I OSK 1239/22, z 21 lutego 2023 r., sygn. akt I OSK 794/22, czy z 23 czerwca 2020 r., sygn. akt I OSK 237/20). Pomiędzy zaprzestaniem (bądź niepodejmowaniem) zatrudnienia a sprawowaną opieką musi zatem istnieć bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy, którego brak wyklucza możliwość przyznania świadczenia (zob. m.in. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 12 lipca 2023 r., sygn. akt I OSK 1096/22). W konsekwencji powyższego, dla oceny spełnienia przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, konieczne jest ustalenie wymiaru opieki, jakiej wymaga osoba niepełnosprawna, w celu zaspokojenia jej potrzeb w aspekcie braku możliwości podjęcia aktywności zawodowej przez jej opiekuna, wynikającej z konieczności sprawowania tej opieki (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 sierpnia 2023 r., sygn. akt I OSK 1655/22, czy z 26 maja 2023 r., sygn. akt I OSK 1205/22). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego opieka uprawniająca do świadczenia pielęgnacyjnego, jest takim rodzajem opieki, którego skutkiem jest brak możliwości pogodzenia jej wykonywania i jednoczesnego wykonywania czynności zarobkowych. Innymi słowy, to konieczność sprawowania określonej formy opieki stanowi przyczynę rezygnacji z zatrudnienia (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 12 lipca 2023 r., sygn. akt I OSK 1096/22). Do cech takiej opieki należy zaliczyć długoterminowość jej sprawowania lub trwały charakter. Opieka ta nie może zatem być świadczona niecodziennie, a jeżeli nawet codziennie, to wyłącznie przez część doby (zob. m.in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 sierpnia 20223 r., sygn. akt I OSK 1661/22, czy z 26 maja 2023 r., sygn. akt I OSK 1205/22). W rozpoznawanej sprawie opieka sprawowana przez skarżącego kasacyjnie obejmuje przygotowywanie i podawanie posiłków, robienie zakupów, dbanie o czystość i higienę matki, zaopatrywanie w lekarstwa i środki medyczne, konserwację sprzętu medycznego, zmianę opatrunków, transport na leczenie oraz pomoc w realizacji wizyt lekarskich i załatwianiu spraw urzędowych. Z uwagi na powyższe należy podzielić stanowisko organu odwoławczego oraz Sądu pierwszej instancji, zgodnie z którym czynności te nie wymagają ciągłego i nieprzerwanego zaangażowania skarżącego kasacyjnie. Czynności te w znacznej mierze polegają na wykonywaniu zwykłych czynności związanych z prowadzeniem wspólnego gospodarstwa domowego i mogą być przygotowywane z wyprzedzeniem przy zachowaniu prawidłowej organizacji zarządzania sobą w czasie. Jako takie czynności te nie kolidują zatem z możliwością podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej i mogą być wykonywane obok czynności mających na celu zapewnienie bieżących środków utrzymania. Sprawowany wymiar opieki nie charakteryzuje się zatem związkiem przyczynowo-skutkowym wymaganym do przyznania wnioskowanego świadczenia. Zauważyć także należy, że jak wynika z akt administracyjnych sprawy, skarżący kasacyjnie pozostał bez zatrudnienia jeszcze przed ustaleniem stopnia niepełnosprawności jego matki. Wprawdzie sama ta okoliczność nie może jeszcze świadczyć o braku podstaw do przyznania mu świadczenia pielęgnacyjnego, ale w połączeniu z ustaleniami dotyczącymi zakresu sprawowanej opieki, wskazuje, że to nie konieczność opieki nad niepełnosprawną matką stanowi zasadniczą przyczynę niepodejmowania przez niego pracy. Należy mieć na uwadze, że przyznanie przedmiotowego świadczenia jest niemożliwe w sytuacji, gdy o niepodejmowaniu zatrudnienia zadecydowały inne przyczyny, zwłaszcza leżące po stronie wnioskodawcy (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 29 czerwca 2023 r., sygn. akt I OSK 1557/22). W konsekwencji powyższego należało uznać, że organ odwoławczy prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy, a ocena zgromadzonego materiału dowodowego nie nosi cech dowolnej i niezgodnej z zasadami rozumowania czy doświadczenia życiowego. Podkreślenia przy tym wymaga, że wyrażone powyżej stanowisko dotyczy wyłącznie przesłanki rezygnacji z zatrudnienia i nie może, wbrew stanowisku autora skargi kasacyjnej, być uznane za kwestionowanie treści orzeczenia o niepełnosprawności matki skarżącego kasacyjnie (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 26 maja 2023 r., sygn. akt I OSK 1205/22). Tym samym w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego za niezasadne należało uznać zarzuty dotyczące naruszenia art. 7, art. 77 oraz art. 80 kpa. Na marginesie powyższego należy także zauważyć, że wywody skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia przepisów postępowania skupiają się wyłącznie na kwestii ewentualnego błędnego ustalenia stanu faktycznego sprawy i dowolnej oceny zgromadzonych dowodów skutkującej uznaniem, że matka skarżącego nie wymaga opieki w takim zakresie, który uzasadniałby przyznanie skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego. Wywody te w żadnym zakresie nie odnoszą się do naruszeń art. 6, art. 8, art. 9 czy art. 107 § 3 kpa, które autor skargi kasacyjnej uczynił podstawami prawnymi zarzutu skargi kasacyjnej. Ta część zarzutu musiała zatem zostać pominięta przez Naczelny Sąd Administracyjny, który działając w oparciu o wynikającą z art. 183 § 1 ppsa zasadę związania tego sądu zakresem skargi kasacyjnej, nie jest władny do samodzielnego formułowania zarzutów skargi kasacyjnej i poszukiwania argumentacji na ich poparcie wyręczając tym samym profesjonalnego pełnomocnika sporządzającego skargę kasacyjną. Skoro zatem w rozpoznawanej sprawie prawidłowo ustalono, że pomiędzy faktem niepodejmowania przez skarżącego kasacyjnie zatrudnienia bądź innej pracy zarobkowej a opieką sprawowaną nad matką nie występuje związek przyczynowy wynikający z art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr, to brak było podstaw uwzględnienia także zarzutów naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ppsa w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz art. 17 ust. 1 uśr. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zaskarżony wyrok odpowiada prawu, wobec czego działając na podstawie art. 184 w zw. z art. 182 § 2 ppsa, oddalił skargę kasacyjną.