II SA/Wa 1456/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Kwiecińska (spr.), Sędzia WSA Tomasz Szmydt, Asesor WSA Michał Sułkowski, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 2 grudnia 2022 r. sprawy ze skargi M. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Decyzją z [...] lipca 2022 r., znak: [...], Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS"), utrzymał w mocy decyzję własną z [...] kwietnia 2022 r., wydaną na podstawie art. art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U z 2022 r., poz. 504, dalej: "ustawa emerytalna") odmawiającą przyznania M. S. (dalej: "Skarżący") renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu organ przytoczył treść art. 83 ustawy emerytalnej oraz wskazał, że z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że całkowita niezdolność do pracy powstała [...] grudnia 2021 r., tj. w wieku 44 lat. Do powstania całkowitej niezdolności do pracy – Skarżący udowodnił 2 miesiące i 6 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych, w tym 1 miesiąc i 19 dni okresów składkowych oraz 17 dni okresów nieskładkowych. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Podkreślił, że świadczenie w drodze wyjątku przyznawane jest osobom aktywnym zawodowo. Wyjaśnił, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Tymczasem z posiadanej przez organ dokumentacji wynika, że przez 15 lat Skarżący nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Nie zostały wykazane również inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od woli Skarżącego, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec. Organ wskazał, że okoliczności podniesione przez Skarżącego, wskazują na to, iż podjął on zatrudnienie bez rejestracji i bez ubezpieczenia. W ocenie organu, osoby wykonujące prace bez rejestracji, nie tylko nie ponoszą kosztów ubezpieczenia społecznego, ale również nie uiszczają stosownych podatków, zaś ubezpieczenie społeczne, zakłada pewną solidarność ubezpieczonych, którzy opłacają składki, aby w przyszłości z niego korzystać. Świadczenia przyznawane na podstawie przepisu art. 83 ustawy emerytalnej nie są zatem świadczeniami socjalnymi. Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł M. S.. Skarżący nie przedstawił w niej konkretnych zarzutów dotyczących naruszenia przepisów prawa materialnego lub procesowego, jak i nie sprecyzował wniosków procesowych. Skarżący ograniczył się do stwierdzenia, że w zaskarżonej decyzji organ uzasadnia, iż przedmiotowe świadczenie przysługuje osobom, którym brakuje niewielki okres ubezpieczenia do przyznania renty chorobowej w trybie zwykłym, zaś stwierdzenie to nie jest poparte żadnym aktem prawnym, który określałby czas, jaki ubezpieczony powinien przepracować, aby mógł starać się, o świadczenie chorobowe w drodze wyjątku. W ocenie Skarżącego spełnia on wszystkie warunki przyznania świadczenia w drodze wyjątku, określone w art. 83 ustawy emerytalnej. Wniósł o przeprowadzenie dowodu z dokumentacji medycznej w celu ustalenia zasadności zaskarżonej decyzji. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści cyt. przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Wszystkie ww. przesłanki muszą być spełnione łącznie (kumulatywnie). Brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Podkreślić należy, że pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku lub sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli zdarzeń, które na gruncie ustawy o emeryturach i rentach z FUS ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń winno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy. W dniu [...] stycznia 2010 r. skarżący, mając 41 lat, doznał ciężkiego urazu dyskwalifikującego go z rynku pracy. Jednak przed orzeczeniem całkowitej niezdolności do pracy ustalonej od [...] stycznia 2010 r. (na mocy orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z [...] maja 2020 r. nr akt [...]), udokumentował krótki – bo ok. 2 -miesięczny okres ubezpieczenia (dokładnie 2 miesiące i 6 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych). W dziesięcioleciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy – zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – skarżący udokumentował 2 miesiące i 6 dni tych okresów. Przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie uzależnia wprost uprawnień do świadczeń w drodze wyjątku od długości stażu ubezpieczeniowego. Istotne są natomiast przyczyny braku nabycia uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym - czy nienabycie takich uprawnień spowodowane było szczególnymi okolicznościami, tj. zdarzeniem bądź trwałym stanem wykluczającym aktywność zawodową konkretnej osoby. Przy czym okoliczność ta musi pozostawać w związku przyczynowym z brakiem uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym; musi mieć charakter obiektywny oraz być niezależna od woli tej osoby, która pomimo dołożenia należytej staranności, nie była w stanie zapobiec jej skutkom ani przezwyciężyć tych skutków. Krótki okres ubezpieczenia Skarżący motywuje pracą "na czarno", co było częstym zjawiskiem w latach 90-ch ubiegłego wieku oraz wysokim bezrobociem. Sąd podziela stanowisko organu, że w przypadku Skarżącego nie można mówić o zaistnieniu szczególnych okoliczności uniemożliwiających spełnienie przez niego przesłanek do nabycia świadczenia w trybie zwykłym. Za taką okoliczność nie sposób uznać świadomego podejmowania przez Skarżącego pracy zarobkowej bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne. Był to wybór Skarżącego, który korzystając wówczas ze zdolności do pracy, unikał obowiązku podlegania ubezpieczeniu społecznemu. To z kolei rodzi określone skutki w sferze uprawnień do świadczeń przewidzianych w ustawie o emeryturach i rentach z FUS. Taka ocena świadomego zatrudniania się, wykonywania prac dorywczych lub prowadzenia działalności gospodarczej bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczenia społecznego i odprowadzania składek jest też prezentowana w judykaturze (vide wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego; dalej: "NSA" z 24 lipca 2001 r., sygn. akt II SA 444/01 oraz z 4 października 2016 r., sygn. akt I OSK 410/16 – orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń na stronie NSA: orzeczenia.nsa.gov.pl). W orzecznictwie pojawiły się też poglądy, że podejmowanie pracy dorywczej bez ubezpieczenia, które oczywiście nie może być przez organ "promowane" w rozważaniach nad spełnieniem ustawowej przesłanki "szczególnych okoliczności", nie może z góry skreślać ubezpieczonego z grona osób, do których tę przesłankę należy odnieść. Jak wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z 17 listopada 2014 r., sygn. akt II SA/Wa 1165/14, podejmowanie pracy zarobkowej bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego niejednokrotnie nie świadczy o celowym wyborze takiej formy zatrudnienia, zwłaszcza gdy bezrobotny, mający na utrzymaniu rodzinę, ma wybór pomiędzy pracą bez umowy o pracę lub żadną, gdyż pracodawca nie godzi się na "legalną" formę zatrudnienia. Jednakże z taką sytuacją nie mamy do czynienia w analizowanym przypadku, bowiem z akt sprawy nie wynika, iż do takiej formy zatrudnienia Skarżący został zmuszony przez sytuację, na którą nie miał wpływu, tym bardziej, że nie przywołał argumentów świadczących o trudnościach w podjęciu legalnego zatrudnienia, a jedynie wskazał, iż "w latach 90-tych pracodawcy prywatni niechętnie zatrudniali na umowę o pracę". Również do "szczególnych okoliczności" nie można zaliczyć bezrobocia bez wykazania żadnych działań w poszukiwaniu zatrudnienia, nawet jeśli działania te zakończyły się niepowodzeniem. Istotne znaczenie mają w tym przypadku dowody potwierdzające rzeczywistą aktywność w poszukiwaniu pracy. Tymczasem w aktach przedmiotowej sprawy brak jest dokumentów wskazujących na podejmowanie przez Skarżącego jakichkolwiek prób zatrudnienia. Reasumując, jak wynika z akt administracyjnych sprawy, Skarżący legitymuje się łącznym stażem ubezpieczeniowym w wymiarze 2 miesięcy i 6 dni, w tym 1 miesiąc i 19 dni okresów składkowych i 17 dni okresów nieskładkowych. Od [...] kwietnia 1995 r. (data pełnoletności) do 3 maja 2020 r. Skarżący nie wykazywał zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym lub ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym. Orzeczeniem lekarskim orzecznika ZUS z dnia [...] maja 2022 r. została ustalona całkowita niezdolność do pracy od [...] grudnia 2021 r., częściowa niezdolność do pracy istniała zaś od [...] czerwca 2020 r. (orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] grudnia 2021 r.). Przedstawione okoliczności faktyczne wskazują bezspornie, że łączny okres ubezpieczenia Skarżącego jest nieadekwatny do jego wieku (44 lat) w chwili powstania całkowitej niezdolności do pracy. Skarżący wyjaśnia, że przyczyną takiego stanu rzeczy było wykonywanie pracy "na czarno". Jak już to powyżej wskazano świadczenie pracy bez rejestracji i bez ponoszenia kosztów ubezpieczenia społecznego nie może być – w świetle ugruntowanego orzecznictwa sądów administracyjnych – uznane za okoliczności szczególne, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Mając na względzie powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 151 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.