I OSK 2058/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Maciej Dybowski po rozpoznaniu w dniu 28 listopada 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M.M. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 17 czerwca 2024 r. sygn. akt I SA/Wa 1279/24 o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania zakończonego postanowieniem starszego referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Warszawie z dnia 19 czerwca 2020 r. sygn. akt I SA/Wa 287/16 w przedmiocie przyznania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w sprawie ze skargi A.T. i J.T. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 22 grudnia 2015 r. nr GZrn-057-625-3/15 w przedmiocie reformy rolnej postanawia oddalić skargę kasacyjną w całości Postanowieniem z 17 czerwca 2024 r. sygn. akt I SA/Wa 1279/24 (dalej postanowienie I SA/Wa 1279/24) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odrzucił skargę M.M. o wznowienie postępowania zakończonego postanowieniem starszego referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Warszawie z 19 czerwca 2020 r. sygn. akt I SA/Wa 287/16 w przedmiocie przyznania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w sprawie ze skargi A.T. i J.T. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 22 grudnia 2015 r. nr GZrn-057-625-3/15 w przedmiocie reformy rolnej. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że - zgodnie z art. 270 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r. poz. 935, dalej ppsa) - w przypadkach przewidzianych w dziale VII tej ustawy, dotyczącym wznowienia postępowania, można żądać wznowienia postępowania, które zostało zakończone prawomocnym orzeczeniem. Podkreślił, że chodzi tu o zakończenie postępowania wszczętego przed sądem administracyjnym na skutek wniesienia skargi w rozumieniu art. 52 ppsa albo wniosku, o jakim stanowi art. 63 ppsa, tj. o zakończenie postępowania sądowoadministracyjnego. Powołany przepis dotyczy prawomocnego orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie sądowoadministracyjnej. Do takich orzeczeń należą wyroki, tj. orzeczenia, które rozstrzygają sprawę merytorycznie (art. 132 ppsa) i postanowienia, które w inny sposób kończą postępowanie w sprawie sądowoadministracyjnej (art. 160-165, art. 173 § 1 ppsa). Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 8.2.2023 r. II GZ 168/22 wskazał, że w art. 270-285 ppsa brakuje bezpośredniej podstawy prawnej do wzruszenia w trybie wznowienia postępowania prawomocnego postanowienia niekończącego postępowania, a tym samym brak jest także podstawy prawnej do wznowienia prawomocnie zakończonej sprawy wskutek wzruszenia postanowienia niekończącego postępowania w sprawie. W tej sprawie adw. M.M. domagał się wznowienia postępowania zakończonego postanowieniem WSA, którym starszy referendarz sądowy przyznał wynagrodzenie tytułem zwrotu kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Powyższe postanowienie nie było postanowieniem kończącym postępowanie sądowe, a jedynie postanowieniem incydentalnym, którego przedmiotem było rozpoznanie wniosku o przyznanie wynagrodzenia za podjęte czynności w zakresie nieopłaconej pomocy prawnej. Wniosek o przyznanie wynagrodzenia nie stanowi wniosku z art. 63 ppsa; nie wszczyna sprawy sądowoadministracyjnej, a więc postępowanie w tym przedmiocie ma charakter wyłącznie incydentalny. Postępowanie zainicjowane wnioskiem o przyznanie wynagrodzenia nie ma przymiotu samodzielności i odrębności, będąc związanym ze skargą do sądu administracyjnego. Postanowienie rozstrzygające żądanie przyznania wynagrodzenia nie kończy postępowania sądowego i z tego względu nie może być przedmiotem skargi o wznowienie postępowania. Wywiedziona skarga o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym postanowieniem starszego referendarza sądowego z 19 czerwca 2020 r. przyznającym wynagrodzenie za podjęte czynności w zakresie nieopłaconej pomocy prawnej nie była dopuszczalna i dlatego należało ją odrzucić. Sąd I instancji zwrócił uwagę, że wprawdzie art. 272 § 1 ppsa stanowi, że można żądać wznowienia postępowania również w wypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie, jednak regulacja ta nie ma zastosowania do postanowień niekończących postępowania w sprawie, a taki właśnie charakter ma postanowienie o przyznaniu wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonywane na zasadzie prawa pomocy. W art. 270-285 ppsa brakuje podstaw do wznowienia prawomocnie zakończonej sprawy wskutek wzruszenia orzeczenia niekończącego postępowania w sprawie. W przedmiotowej sprawie prawomocnym orzeczeniem kończącym postępowanie był wyrok WSA w Warszawie z 17.10.2017 r. I SA/Wa 287/16 oddalający skargę A.T. i J.T. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 22.12.2015 r. nr GZrn-057-625-3/15 w przedmiocie reformy rolnej, natomiast postanowienie starszego referendarza sądowego WSA w Warszawie z 19.6.2020 r. o wynagrodzeniu pełnomocnika z urzędu było orzeczeniem o procesowym, niemerytorycznym charakterze. Przedmiotowa skarga o wznowienie postępowania, zmierzająca do zmiany postanowienia o przyznaniu wynagrodzenia tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, nie była dopuszczalna, co skutkowało jej odrzuceniem (k. 6-7v, 10-14 akt I SA/Wa 1279/24). Skargę kasacyjną wywiódł M.M. (dalej skarżący lub skarżący kasacyjnie), będący adwokatem, zaskarżając postanowienie I SA/Wa 1279/24 w całości, zarzucając postanowieniu naruszenie: I. przepisów prawa materialnego: art. 270 i 272 § 1 ppsa w zw. z art. 190 "§" [winno być "ust." - uw. NSA] 4 Konstytucji [Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. nr 78 poz. 483; sprost. z 2001 r. nr 28 poz. 319; zm. z 2006 r. nr 200 poz. 1471; z 2009 r. nr 114 poz. 946, dalej Konstytucja RP)] przez ich błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że nie stanowią one podstawy żądania wznowienia postępowania sądowoadministracyjnego w ramach którego wydano prawomocne orzeczenie niekończące postępowanie (tj. postanowienie o przyznaniu wynagrodzenia z[a] pomoc prawną świadczoną z urzędu), którego podstawę prawną stanowiły przepisy uznane następnie przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodne z Konstytucją RP, podczas gdy w takiej sytuacji przepisy te należy interpretować przy uwzględnieniu normy z art. 190 ust. 4 Konstytucji RP, tj. w taki sposób, by zapewnić nieograniczoną możliwość wzruszenia orzeczeń wydanych w oparciu o niekonstytucyjne przepisy prawa; II. przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy: art. 58 § 1 pkt 6, § 3 w zw. z art. 276, art. 270 i art. 272 § 1 ppsa w zw. z art. 190 ust. 4 Konstytucji RP polegające na odrzuceniu skargi o wznowienie [postępowania,] w sytuacji gdy żądanie wznowienia postępowania wynikało ze stwierdzenia przez Trybunał Konstytucyjny niezgodności z Konstytucją przepisów, na podstawie których wydano postanowienie z 19 czerwca 2020 r. I SA/Wa 187/16, a podstawę wznowienia postępowania stanowił wprost art. 190 ust. 4 Konstytucji RP. Skarżący kasacyjnie wniósł o: uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i zasądzenie [zwrotu] kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych; rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie (k. 23-25v akt I SA/Wa 1279/24). Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W świetle art. 183 ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej i bierze z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania; bada przy tym wszystkie podniesione przez skarżącego zarzuty naruszenia prawa (uchwała pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego z 26 października 2009 r. I OPS 10/09, ONSAiWSA 2010/1/1). W sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania. Rozpoznanie skargi kasacyjnej, mimo żądania skarżącego, nastąpiło na posiedzeniu niejawnym (art. 182 § 1 i 3 ppsa). W tej sprawie nie było potrzeby przeprowadzania rozprawy. Zgodnie z art. 270 ppsa, w przypadkach określonych w dziale VII ustawy można żądać wznowienia postępowania, które zostało zakończone prawomocnym orzeczeniem. Co do zasady, instytucja wznowienia postępowania nie ma zastosowania do postanowień o charakterze procesowym, które nie kończą postępowania w sprawie sądowoadministracyjnej, na co trafnie zwrócił uwagę Sąd I instancji. Skarga o wznowienie postępowania jest dopuszczalna tylko w przypadku orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie (postanowienia NSA z: 13.5.2009 r. II OZ 393/09; 23.10.2018 r. I OZ 942/18; postanowienie WSA w Warszawie z 10.7.2019 r. II SA/Wa 1333/19). Niewątpliwie, postępowanie wywołane wnioskiem o przyznanie wynagrodzenia za podjęte czynności w zakresie nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu jest postępowaniem incydentalnym i prawomocne orzeczenie wydane w takiej sprawie przez referendarza sądowego (art. 258 § 2 pkt 8 ppsa) nie ma charakteru kończącego postępowanie w sprawie. Prawomocne postanowienia niekończące postępowania w sprawie sądowoadministracyjnej mogą być jednak zmienione na skutek wznowienia postępowania. Zgodnie z art. 165 ppsa, postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Po prawomocnym zakończeniu postępowania w sprawie sądowoadministracyjnej, podstawę prawną żądania wzruszenia prawomocnego postanowienia niekończącego postępowania w takiej sprawie stanowi wprost art. 190 ust. 4 w zw. z art. 8 ust. 2 Konstytucji RP, a do jego wzruszenia mają odpowiednie zastosowanie przepisy o wznowieniu postępowania sądowoadministracyjnego, tj. art. 272 § 2, art. 275, 276 i 278-285 ppsa. Żądanie to jest dopuszczalne wówczas, gdy istnieje związek przyczynowy między treścią postanowienia niekończącego postępowania a treścią orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie sądowoadministracyjnej (postanowienie NSA z 22.6.2006 r. I GZ 2/06, ONSAiWSA 2007/2/36). Wyrokiem z 15 stycznia 2020 r. I OSK 1662/18 oddalono skargę kasacyjną A.T., J.T. i R.K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 17 października 2017 r. I SA/Wa 287/16 (k. 578-584 akt I OSK 1662/18). Wskutek wniosku adw. M.M., reprezentującego skarżących kasacyjnie w sprawie I OSK 1662/18, o przyznanie mu wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonywane w ramach prawa pomocy starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Warszawie postanowieniem z 19 czerwca 2020 r. I SA/Wa 287/16 przyznał ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz skarżącego wynagrodzenie w kwocie 664,20 zł (k. 399, 644-644v, 648-653 akt I OSK 1662/18). Prawomocne postanowienie w przedmiocie przyznania wynagrodzenia adwokatowi tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącym kasacyjnie w sprawie I OSK 1662/18 z urzędu w toku postępowania w sprawie sądowoadministracyjnej nie wykazuje związku treściowego z orzeczeniem kończącym postępowanie w sprawie sądowoadministracyjnej (wyrokiem z 15 stycznia 2020 r. I OSK 1662/18), w której przyznano skarżącym kasacyjnie prawo pomocy w formie ustanowienia pełnomocnika. Sąd I instancji słusznie ocenił, że brak było podstaw do wznowienia postępowania zgodnie z wnioskiem skarżącego. Skarga o wznowienie postępowania w sprawie postanowienia starszego referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Warszawie z 19 czerwca 2020 r. I SA/Wa 287/16, jako niedopuszczalna, podlegała odrzuceniu, o czym prawidłowo orzekł Sąd I instancji. Zaskarżone rozstrzygnięcie znajduje potwierdzenie w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, które Naczelny Sąd Administracyjny w obecnym składzie podziela. Rozstrzygnięcie w przedmiocie prawa pomocy nie jest wydawane w postępowaniu samodzielnym i odrębnym, ale w postępowaniu inicjowanym skargą do sądu administracyjnego. Nie rozstrzyga ono i nie kończy żadnego postępowania sądowego, z tego względu nie może być przedmiotem skargi o wznowienie. Jeżeli nie jest dopuszczalne wznowienie postępowania w odniesieniu do postanowienia wydanego w przedmiocie prawa pomocy, to przedmiotem skargi o wznowienie postępowania nie może być także postanowienie odrzucające skargę o wznowienie postępowania w stosunku do postanowienia w przedmiocie prawa pomocy. W przepisach art. 270-285 ppsa brakuje podstaw do wznowienia prawomocnie zakończonej sprawy wskutek wzruszenia orzeczenia niekończącego postępowania w sprawie (postanowienia NSA z: 23.10.2018 r. I OZ 942, Legalis 1850800; 28.10.2024 r. I OSK 1969/24; 30. 10.2024 r. I OSK 1973/24). W świetle orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego odnoszących się do wysokości stawek dla pełnomocników świadczących pomoc prawną z urzędu (wyroki TK z: 20.4.2023 r. SK 53/22, 27.2.2024 r. SK 90/22), zgodzić należy się ze skarżącym, że - orzekając o wynagrodzeniu należnym pełnomocnikowi wyznaczonemu do zastępstwa procesowego z urzędu - winno się stosować stawki nie niższe niż przewidziane w rozporządzeniach regulujących stawki dla adwokatów i radców prawnych z wyboru. Analiza statusu adwokatów i radców prawnych oraz ich roli w postępowaniu, w którym występują jako podmioty powołane z urzędu i zobowiązane do zastępstwa prawnego, prowadzi do uznania, że różnicowanie ich wynagrodzenia poprzez obniżenie, w stosunku do wynagrodzenia, jakie otrzymaliby, gdyby występowali w sprawie jako pełnomocnicy z wyboru, nie ma konstytucyjnego uzasadnienia, na co wskazywał Trybunał już w wyroku z 23 kwietnia 2020 r. SK 66/19. W ramach wykładni prokonstytucyjnej odnośnie do zwrotu kosztów zastępstwa procesowego dla adwokata wyznaczonego stronie z urzędu należy - co do zasady - stosować pozostające w obiegu prawnym przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz.U. z 2023 r. poz. 2631), lecz pomocniczo także przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2023 r. poz. 1964) określające stawki w ramach świadczonej pomocy prawnej z wyboru strony. Sąd może pominąć regulacje rozporządzenia z 3 października 2016 r. w tej części, która odnosi się do ustalenia stawek wynagrodzenia adwokata za świadczoną pomoc prawną z urzędu i zastąpić przewidziane jego treścią stawki stawkami wynagrodzenia, jakie prawodawca przewidział za takiego samego rodzaju pracę (pomoc prawną) świadczoną przez adwokata ustanowionego z wyboru (postanowienie NSA z 20.12.2023 r. III FZ 550/23, Legalis 3031783). Powołane orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, o ile winny być uwzględniane przez Sąd przyznający wynagrodzenie pełnomocnikowi ustanowionemu z urzędu lub Sąd II instancji orzekający w tym przedmiocie wskutek zażalenia na orzeczenie Sądu I instancji albo Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpoznający sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego (art. 259 § 1 ppsa), nie stanowią podstawy do wznowienia postępowania objętego skargą o wznowienie postępowania w niniejszej sprawie z uwagi na incydentalny (wpadkowy) charakter postanowienia z 19 czerwca 2020 r. I SA/Wa 287/16 i brak związku przyczynowego między jego treścią a treścią wyroku z 15 stycznia 2020 r. I OSK 1662/18. Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 ppsa, oddalił skargę kasacyjną.