III CZP 17/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN W. Sutkowski. Sędziowie SN: S. Dmowski, K. Kołakowski, J. Niejadlik, K. Strzępek, J. Suchecki, M. Zakrzewska (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, E. Oborskiego, rozpoznał wniosek Prokuratora Generalnego PRL z dnia 2 marca 1987 r. o udzielenie odpowiedzi na następujące pytanie prawne:"Czy wyrażona w art. 9 ust. 3 prawa lokalowego - ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. (Dz. U. z 1983 r. Nr 11, poz. 55 ze zm.) zasada, że małżonkowie wspólnie zajmujący lokal mieszkalny są z mocy prawa najemcami tego lokalu, odnosi się również do mieszkań funkcyjnych?"podjął następującą uchwałę i nadał jej moc zasady prawnej:Zasada, w myśl której małżonkowie wspólnie zajmujący lokal mieszkalny są z mocy prawa najemcami tego lokalu (art. 9 ust. 3 prawa lokalowego - jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 11, poz. 55 ze zm.), nie odnosi się do mieszkań funkcyjnych.Uzasadnienie faktycznePrzytoczone w sentencji uchwały zagadnienie prawne powstało, jak wynika z wniosku Prokuratora Generalnego PRL, w związku z dostrzeżoną potrzebą ochrony praw małżonka najemcy mieszkania funkcyjnego, zwłaszcza w sytuacji, gdy małżonek ten pracuje z najemcą w tym samym zakładzie pracy i z tej racji przysługuje mu samodzielny tytuł do zajmowania mieszkania funkcyjnego.Zgodnie z brzmieniem art. 9 ust. 3 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. - prawo lokalowe (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 11, poz. 55 ze zm.) małżonkowie wspólnie zajmujący lokal mieszkalny są z mocy prawa najemcami tego lokalu, chociażby umowa najmu została zawarta tylko przez jedno z nich lub przydział lokalu pozostającego w dyspozycji terenowego organu administracji państwowej nastąpił na rzecz jednego z małżonków. Prokurator Generalny PRL wyraził pogląd, że zamieszczenie tej normy w przepisach prawa lokalowego o charakterze ogólnym sugeruje jej stosowanie do wszelkich mieszkań podlegających prawu lokalowemu, w tym także do mieszkań funkcyjnych. Zagadnienie prawne zatem sprowadza się do wykładni art. 9 ust. 3 prawa lokalowego i określenia sytuacji prawnej małżonka najemcy mieszkania funkcyjnego.Obowiązujące od dnia 1 sierpnia 1974 r. prawo lokalowe wyodrębnia trzy kategorie lokali mieszkalnych, a mianowicie: lokale nie objęte szczególnym trybem najmu, których najem nawiązany zostaje w drodze umowy cywilnoprawnej, lokale pozostające w dyspozycji terenowych organów administracji państwowej i przydzielane przez te organy decyzjami administracyjnymi oraz lokale mieszkalne pozostające w dyspozycji jednostek gospodarki uspołecznionej i przydzielane przez te jednostki swym pracownikom jako mieszkania funkcyjne.Gramatyczna wykładnia art. 9 ust. 3 prawa lokalowego prowadzi do wniosku, że ustawodawca ograniczył zakres stosowania zasady z tego przepisu do dwóch pierwszych kategorii lokali, to jest do lokali zajmowanych na podstawie cywilnoprawnych umów najmu oraz lokali pozostających w dyspozycji terenowych organów administracji państwowej i przydzielonych przez te organy decyzjami administracyjnymi.Artykuł 24 ust. 1 pkt 5 prawa lokalowego stanowi, że przepisy o najmie lokali i budynków na podstawie decyzji administracyjnej nie dotyczą mieszkań funkcyjnych.Mieszkania te nie znajdują się w dyspozycji terenowych organów administracji państwowej i niezależnie od ich położenia w miejscowościach objętych czy nie objętych szczególnym trybem najmu przydzielane są przez zakłady pracy na rzecz pracowników.Gdyby ustawodawca chciał objąć zasadą z art. 9 ust. 3 prawa lokalowego, poza lokalami wymienionymi w tym przepisie, także mieszkania funkcyjne, a zatem wszystkie znane prawu lokalowemu kategorie mieszkań, to poprzestałby na pierwszym członie przepisu, co nadawałoby zasadzie charakter powszechny.Wymienienie w sposób wyczerpujący, do jakich kategorii lokali odnosi się zasada wspólnoty najmu, nie pozwala na rozszerzenie jej mocy obowiązującej na inne lokale, nie wymienione w przepisie ust. 3. Do podobnego wniosku prowadzi wykładnia celowościowa art. 9 ust. 3 prawa lokalowego.Odrębności w nawiązywaniu i rozwiązywaniu stosunku najmu, różniące poszczególne kategorie lokali, pozostają w ścisłym związku z celem ich wyodrębnienia.W preambule do prawa lokalowego ustawodawca dał wyraz dążenia do dalszej poprawy w zaspokajaniu potrzeb mieszkaniowych ludności i gruntowania stabilizacji uprawnień do mieszkania. Reglamentacja mieszkań przejawiająca się w ich przydzielaniu decyzjami administracyjnymi, ma wyłącznie na celu zaspokajanie potrzeb mieszkaniowych ludności.Do tego celu zmierza także cywilnoprawna umowa najmu, leżąca w interesie obu kontrahentów.Postulat stabilizacji uprawnień do obu kategorii lokali spełnia między innymi zasada z art. 691 k.c., według której w razie śmierci najemcy mieszkania w stosunek najmu wstępują osoby bliskie, które stale z nim mieszkały.Odmiennie uregulowany został sposób i cel przydzielania mieszkań funkcyjnych. W myśl art. 50 i 51 prawa lokalowego mieszkaniami funkcyjnymi są lokale mieszkalne, pozostające w dyspozycji jednostek gospodarki uspołecznionej, przydzielane przez te jednostki ich pracownikom na czas wykonywania funkcji uzasadniającej zajmowanie mieszkania w zakładowym domu mieszkalnym, w budynkach położonych na terenach strzeżonych, w budynkach kolejowych, państwowych gospodarstwach rolnych, państwowych gospodarstwach leśnych oraz innych lokalach przekazanych do dyspozycji jednostek gospodarki uspołecznionej.Najemcą mieszkania funkcyjnego może być tylko pracownik tego zakładu pracy, w którego dyspozycji mieszkanie pozostaje, przy czym czas trwania najmu, w przeciwieństwie do zasady wyrażonej w art. 35 ust. 1 prawa lokalowego, uzależniony jest od trwania stosunku pracy oraz pełnienia funkcji wymagającej zajmowania mieszkania, którego przydział uwzględnia przede wszystkim interesy zakładu pracy. Do zadań jednostek gospodarki uspołecznionej bowiem nie należy zaspokajanie potrzeb mieszkaniowych ludności, lecz dbałość o dobre wyniki własnej działalności gospodarczej.Mieszkania funkcyjne z woli ustawodawcy sprzężone zostały ze stosunkiem pracy i tym samym z osobą pracownika, w związku z czym z chwilą śmierci najemcy, odmiennie od unormowania zawartego w art. 691 k.c., stosunek najmu wygasa i nie przechodzi na osoby bliskie stale z najemcą zamieszkujące.Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 26 czerwca 1974 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów prawa lokalowego (Dz. U. Nr 26, poz. 152 ze zm.) w § 22 ust. 1 przyznaje osobom bliskim zmarłego pracownika prawo do lokalu zamiennego i do tego uprawnienia ogranicza się ochrona ich praw. Małżonek najemcy mieszkania funkcyjnego korzysta ze swoistego stosunku prawnego, zbliżonego do stosunku najmu, lecz pozbawionego gwarancji trwałości, jaką system prawny wiąże z zajmowaniem innych kategorii lokali mieszkalnych.Jego uprawnienie do zamieszkiwania w lokalu funkcyjnym jest pochodnym od uprawnień najemcy, wygasa z chwilą śmierci najemcy, a w przypadku orzeczenia rozwodu były małżonek zachowuje prawo do zamieszkiwania w lokalu funkcyjnym tylko do czasu uzyskania innego mieszkania - § 22 ust. 2 rozporządzenia.Gdyby w stosunku do małżonka najemcy mieszkania funkcyjnego działała zasada z art. 9 ust. 3 prawa lokalowego i małżonek ten zyskałby uprawnienia współnajemcy, to powołany § 22 ust. 2 rozporządzenia pozostawałby w sprzeczności z art. 58 § 2 k.r.o., w myśl którego sąd w wyroku rozwodowym może przyznać mieszkanie jednemu z małżonków, a także orzec eksmisję tego z nich, które swym rażąco nagannym postępowaniem uniemożliwia wspólne zamieszkiwanie obojga małżonków. Pozostanie byłego małżonka najemcy w mieszkaniu funkcyjnym uzależnione byłoby od rozstrzygnięcia zawartego w wyroku rozwodowym. Takie rozwiązanie prowadziłoby z kolei do wyłączenia mieszkania funkcyjnego z gestii zakładu pracy przez nawiązanie stosunku najmu z osobą nie posiadającą przymiotu pracownika, czego przepisy prawa lokalowego dotyczące mieszkań funkcyjnych nie przewidują.Ustęp 1 § 25 rozporządzenia wykonawczego, przesądzający o tym, które z przepisów prawa lokalowego mają odpowiednie zastosowanie do mieszkań funkcyjnych, nie wymienia art. 9 ust, 3, co łącznie z treścią art. 9 ust. 1 i unormowaniem instytucji mieszkań funkcyjnych w sposób odrębny pozwala na stwierdzenie, że ustawodawca celowo wyłączył mieszkania funkcyjne spod działania zasady z art. 9 ust. 3 prawa lokalowego, uznając je za szczególną kategorię mieszkań służących usprawnieniu statutowej działalności jednostek gospodarki uspołecznionej.Do takiego wniosku prowadzi również analiza przepisów ustawy z dnia 16 lipca 1987 r. o zmianie ustawy - prawo lokalowe (Dz. U. Nr 21, poz. 124).Nowela ta poza zmianą nazwy mieszkań, będących w dyspozycji jednostek gospodarki uspołecznionej, z "funkcyjnych" na "zakładowe", stanowi, że oddawanie w najem i zwalnianie mieszkań zakładowych ma na celu zapewnienie stabilizacji załogi oraz ochronę emerytów i rencistów, przy czym za źródło powstania stosunku najmu przyjmuje umowę stron.Umowa cywilnoprawna, jako podstawa nawiązania stosunku najmu, wymieniona jest w art. 9 prawa lokalowego, dlatego konieczne stało się wyraźne wyłączenie mieszkań zakładowych spod działania małżeńskiej wspólnoty najmu i ustawodawca uczynił to przez wprowadzenie do art. 51 prawa lokalowego ust. 3 w brzmieniu: "Do mieszkań zakładowych nie stosuje się przepisu art. 9 ust. 3".Reasumując należy stwierdzić, że małżonek najemcy mieszkania funkcyjnego nie nabywa statusu najemcy z mocy art. 9 ust. 3 prawa lokalowego i jego uprawnienie do zajmowania mieszkania, jako pochodne od praw najemcy, kształtuje się tak samo jak innych członków rodziny najemcy.Podobny pogląd wyrażał już Sąd Najwyższy w dwóch kolejnych uchwałach z dnia 16 września 1979 r. w sprawach III CZP 25/79 i III CZP 48/79 (OSNCP 1980, z. 6, poz. 106 i poz. 107) dotyczących mieszkań funkcyjnych, przydzielonych funkcjonariuszowi MO i żołnierzowi.Samodzielny tytuł do zajmowania mieszkania funkcyjnego może wynikać tylko z decyzji o przydziale, dlatego małżonek najemcy mieszkania funkcyjnego, zatrudniony w tej samej jednostce gospodarki uspołecznionej, lecz nie wymieniony w decyzji o przydziale jako najemca, nie może powoływać się na samodzielny tytuł do zajmowania mieszkania funkcyjnego.Z tych przyczyn na przedstawione pytanie prawne udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.