IV CR 183/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN T. Żyznowski.Sędziowie SN: T. Bielecki (spr.), W. Patulski.SentencjaSąd Najwyższy - Izba Cywilna i Administracyjna po rozpoznaniu w dniu 4 lipca 1998 r. sprawy z powództwa Elżbiety K. przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej "O." w K. o przydział lokalu na skutek rewizji strony pozwanej od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 1 marca 1988 r., sygn. akt I C 192/87oddala rewizję i zasądza od pozwanej Spółdzielni na rzecz powódki kwotę 9.000 (dziewięć tysięcy) złotych kosztów procesu za instancję rewizyjną.Uzasadnienie faktycznePowódka Elżbieta K. pozwem z dnia 17 sierpnia 1987 r. domagała się nakazania Spółdzielni Mieszkaniowej "O." w K., aby w terminie 14 dni od uprawomocnienia się wyroku - złożyła oświadczenie woli, że przydziela powódce - na warunkach własnościowych - prawo do lokalu mieszkalnego w domu jednorodzinnym nr 127, typ - T-1, położonym w osiedlu W.-Z. w K., z tym że powyższy obowiązek ciążyłby na Spółdzielni jedynie w wypadku złożenia przez powódkę - przed upływem tego terminu - dowodu, że rozliczyła się względem Spółdzielni Mieszkaniowej "K." w K. z własnościowego prawa do lokalu spółdzielczego nr 11, położonego przy ul. W. nr 68 w K.Powódka domagała się też zwrotu kosztów procesu.Twierdziła, że jako pracownikowi jednostki organizacyjnej Dyrekcji Budownictwa Hydrotechnicznego i Rurociągów Energetycznych "E." w W. z mocy umowy zawartej w dniu 1 stycznia 1983 r. między "E." i pozwaną Spółdzielnią służy jej prawo do przyśpieszonego przydziału lokalu w jednym z wybudowanych domów jednorodzinnych w Osiedlu W.-Z. (§ 9 umowy).W dniu 30 kwietnia 1987 r. E.K. złożyła wniosek o przydzielenie domu nr 127, który został oddalony uchwałą Zarządu Spółdzielni z dnia 13 sierpnia 1987 r. Powódka uważa, że spełnia wymagania statutowe i regulaminowe do uzyskania przydziału, w ramach listy przyśpieszeń, tak z uwagi na to, że była pracownikiem wykonawcy zadania inwestycyjnego, jak i z uwagi na stan zdrowia własny oraz członków rodziny.Poza tym prawomocnym wyrokiem z dnia 17 października 1986 r. Sąd Wojewódzki w Krakowie ustalił, że pozwana Spółdzielnia jest nadal zobowiązana względem powódki wstępną lokalizacją domu jednorodzinnego nr 127 (typ T-1) w Osiedlu W.-Z. w K.Pozwana wniosła o oddalenie powództwa. Przyznała, że jest związana prawomocnym wyrokiem Sądu Wojewódzkiego z dnia 17 października 1986 r.; zarzuciła jednak, że E.K. nie spełnia "warunków" do przyśpieszonego przydziału, przewidzianych w uchwale nr 3 Rady Centralnego Związku Spółdzielni Budownictwa Mieszkaniowego z dnia 3 marca 1983 r. w sprawie zasad przyjmowania członków, przydziału i zamiany mieszkań w spółdzielniach mieszkaniowych (Inf. i Kom. Nr 5, poz. 18), znowelizowanej - z mocą od dnia 15 stycznia 1986 r. - uchwałą RCZSBM z dnia 29 października 1986 r. oraz wymagań statutu i regulaminu dotyczących przydziału mieszkań w trybie przyśpieszonym.Zaskarżonym wyrokiem Sąd Wojewódzki uwzględnił powództwo oraz zasądził od pozwanej na rzecz powódki kwotę 56.150 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.Rozstrzygnięcie swoje oparł na następujących ustaleniach i wnioskach:Dnia 1 marca 1983 r. pomiędzy pozwaną Spółdzielnią i Generalną Dyrekcją Budownictwa Hydrotechnicznego i Rurociągów Energetycznych "E." w W. została zawarta umowa o roboty budowlane w obiektach wchodzących w zakres zadania X pod nazwą: "Domy jednorodzinne nr 108-129, os. W.-Z. w K.", Bezpośrednim wykonawcą był Zakład Budownictwa Inżynieryjnego w K., w którym pracowała powódka - jako księgowa. W myśl § 9 wspomnianej umowy, pozwana Spółdzielnia zobowiązała się przydzielić, wskazanym przez wykonawcę pracownikom, mieszkania lub domy jednorodzinne w przeliczeniu: 300.000 zł przerobu za 1 m2 domku lub mieszkania. Realizacja zobowiązania miała nastąpić "z budynków 108-129", wykonanych i przekazanych przez "E." inwestorowi. Dnia 12 października 1984 r. pracodawca powódki wskazał 2 osoby (w tym powódkę) do przyjęcia w poczet członków Spółdzielni i zawnioskował przydzielenie powódce budynku nr 127 (typ T-1). W okresie od dnia 16 stycznia do 28 stycznia 1985 r. powódka wpłaciła udział członkowski oraz zaliczkę na wkład budowlany w kwocie 550.000 zł; w dniu 1 lutego 1985 r. przyjęta zaś została w poczet członków pozwanej Spółdzielni. W tym też dniu uzyskała od pozwanej wstępną lokalizację domu jednorodzinnego, oznaczonego nr 127. Dnia 13 sierpnia 1985 r. pozwana złożyła - wobec powódki - oświadczenie o cofnięciu wstępnej lokalizacji z tym uzasadnieniem, że umowa z wykonawcą została rozwiązana.Takie zachowanie spowodowało wytoczenie przez E.K. powództwa przeciwko Spółdzielni o przydzielenie domu jednorodzinnego nr 127 względnie o ustalenie, że pozwana jest nadal zobowiązana wstępną lokalizacją; Sąd Wojewódzki uwzględnił to drugie żądanie; pierwsze żądanie oddalił zaś na tej podstawie, że w chwili orzekania (17 października 1986 r.) dom nie nadawał się do zasiedlenia. Zarząd pozwanej w tej dacie nie wydawał jeszcze przydziałów "na domy" w Osiedlu W.-Z., Sąd Wojewódzki ustalił dalej, że zarówno w dacie uzyskania członkostwa w pozwanej Spółdzielni, jak i obecnie E.K. była i jest członkiem Spółdzielni Mieszkaniowej "K." w K. i zajmuje - na warunkach własnościowego prawa - lokal mieszkalny o pow. użytkowej 52 m2 i mieszkalnej - ok. 40 m2, położonej przy ul. W. nr 68 w K. Razem z powódką zamieszkuje obecnie mąż, prowadzący warsztat rzemieślniczy (naprawa maszyn biurowych) w S. i syn (ur. w 1972 r.), uczeń 8 klasy, pozostający w stanie po przebytej operacji obu nóg ze spastycznymi zmianami kończyn oraz niedotlenieniem mięśnia sercowego. Powódka jest czasowo zaliczona - od września 1987 r. - do II grupy inwalidów. Po uzyskaniu członkostwa w pozwanej Spółdzielni zmarł - zamieszkujący z nią razem - ojciec powódki oraz wprowadził się jej drugi syn wraz z rodziną. W okresie do 26 września 1986 r. pozwana Spółdzielnia wywiesiła projekt listy podstawowej imiennych przydziałów lokali w budynkach nr 111, 120, 121, 122 oraz projekt listy przyśpieszeń w odniesieniu do lokali w budynkach 108-110, 112, 114, 116-118, 123-126 i 128. Listy te zatwierdzone zostały uchwałą Rady Nadzorczej Spółdzielni z dnia 23 października 1986 r. Lista podstawowa i lista przyspieszeń nie obejmowały spornego budynku nr 127. Dnia 30 kwietnia 1987 r. powódka złożyła wniosek o przydział tego budynku w stanie "w jakim się znajduje". Strona pozwana jednak odmówiła przydziału. W dniu 4 sierpnia 1987 r. na wniosek Przedsiębiorstwa "C.", wykonawcy robót, wskazała Tadeuszowi M. - pracownikowi tego wykonawcy - wstępną lokalizację domu jednorodzinnego nr 4 w tzw. -dogęszczaniu "B." - w Osiedlu W.-Z. Utrzymuje ona, że chciała w ten sposób skłonić wykonawcę do terminowego zakończenia robót na tzw. zadaniu X. Decyzją z dnia 5 sierpnia 1987 r. pozwana zmieniła tę lokalizację i wskazała M. budynek nr 127 (obecnie T. 24). Przed podjęciem tej decyzji w dacie 30 lipca 1987 r. - oddała T.M. sporny budynek do indywidualnego wykończenia, a w dniu 9 stycznia 1988 r. dokonała na jego rzecz przydziału lokalu w tym budynku - na warunkach własnościowego prawa do lokalu.Postanowieniem z dnia 17 września 1987 r. Sąd Wojewódzki zabezpieczył powództwo przez zakazanie pozwanej zadysponowania na rzecz osób trzecich lokalem w domu jednorodzinnym nr 127 (typ T-1), położonym w Osiedlu W.-Z. w K. Pozwana wniosła zażalenie na to postanowienie. Orzeczeniem z dnia 21 grudnia 1987 r. (sygn. akt IV CZ 184/87) Sąd Najwyższy oddalił zażalenie. Dokonując oceny prawnej ustalonego stanu faktycznego Sąd Wojewódzki miał na uwadze:W dacie przyjęcia powódki w poczet członków pozwanej Spółdzielni i ustalenia wstępnej lokalizacji (1 lutego 1985 r.) obowiązywał statut uchwalony w dniu 20 czerwca 1983 r., który uwzględniał obligatoryjne postanowienie uchwały nr 3 Rady CZSBM z dnia 3 marca 1883 r. w sprawie zasad przyjmowania członków, przydziału i zamiany mieszkań w spółdzielniach mieszkaniowych. Zgodnie z treścią § 13 cyt. uchwały - zmiany warunków mieszkaniowych i sytuacji rodzinnej zaistniałe po zawarciu umowy określającej kolejność przydziału, nie mogą powodować zmiany numeru wymienionego w umowie.Wstępna lokalizacja, nazwana w § 9 regulaminu przydziału lokali mieszkalnych przyrzeczeniem lokalizacyjnym, odpowiadała - z uwagi na treść art. 204 § 2 pkt 2 Prawa spółdzielczego - umowie określającej kolejność przydziału mieszkania w rozumieniu § 11 ust. 1 cyt. uchwały z dnia 3 marca 1983 r. i statutu pozwanej (§ 32 ust. 1) oraz regulaminowi rozdziału lokali mieszkalnych (§ 15 pkt 4 lit. d); dopuszczały one umieszczenie na liście przyspieszeń i wydanie przydziału lokali mieszkalnych osobom skierowanym przez zakłady pracy - w ramach umów zawartych z pozwaną o realizację budownictwa mieszkaniowego. Taką osobą była powódka - jako pracownica wykonawcy. Przedmiotem badania w sprawie I C 73/86 Sądu Wojewódzkiego w Krakowie było - między innymi - czy pracodawca powódki wywiązał się ze zobowiązań umownych z pozwaną w sposób umożliwiający realizację przyspieszonych przydziałów (§ 16 reg.). Prawomocny wyrok wydany w tej sprawie, ustalający zobowiązanie pozwanej wstępną lokalizacją (przyrzeczeniem lokalizacyjnym) - przesądził o braku takiej przeszkody w odniesieniu do powódki.Uchwała nr 9 Rady CZSBM z dnia 29 października 1986 r. - nowelizująca uchwałę nr 3 z dnia 3 marca 1983 r. - zaostrzyła wprawdzie wymogi w przedmiocie umieszczenia na listach przyspieszeń pracowników przedsiębiorstw budowlanych, realizujących inwestycje spółdzielcze (§ 18 ust. 1 pkt 1 lit. a), jednakże ma ona zastosowanie do list przydziału mieszkań wywieszonych po dniu 15 listopada 1986 r.Projekty list przydziału lokali w Osiedlu W.-Z. były wywieszone przed tym terminem i zostały zatwierdzone przez Radę Nadzorczą w dniu 23 października 1986 r. Na listach tych "nie figurował dom nr 127", chociaż w owym czasie nadawał się do indywidualnego wykończenia. W stosunku do E.K. nie istniały - tak w okresie opracowania projektów listy przyspieszeń, jak i w okresie podania ich treści do publicznej wiadomości - przeszkody uniemożliwiające przydzielenie lokalu w domu jednorodzinnym nr 127 do indywidualnego wykończenia. Niezależnie od złożonego wniosku o przydział lokalu (30 kwietnia 1987 r.), już przed dniem 23 października 1986 r. powódka była dopuszczona do wykonania w nim prac modernizacyjnych. Nieumieszczenie - w tych okolicznościach - powódki na liście przyspieszeń i zaniechanie wydania przydziału lokalu mieszkalnego w domu jednorodzinnym nr 127 przy ul. T. nr 24 stanowiło naruszenie uprawień powódki, wynikających z § 32 ust. 1 pkt 3 w zw. z § 29 pkt 4 statutu oraz § 15 ust. 4 pkt d regulaminu przydziału mieszkań - w brzemieniu przed ich zmianą, dokonaną po dniu 15 listopada 1986 r. Nie istniały natomiast przeszkody, określone w § 34 i 36 statutu, uniemożliwiające dokonanie przydziału na rzecz powódki. T.M. nie przydzielono innego lokalu z zasobów pozwanej; zmiana zaś wstępnej lokalizacji, na sporny budynek 127, nastąpiła po uprawomocnieniu się wyroku z dnia 17 października 1986 r., wydanego w sprawie I C 73/86 Sądu Wojewódzkiego w Krakowie ustalającego związanie pozwanej lokalizacją względem powódki. Przydzielony T.M. lokal w budynku nr 127 nie może być zatem traktowany jako "przydział" z listy zamian. W tym stanie rzeczy i skoro powódka wyraziła nadto gotowość przyjęcia spornego lokalu do indywidualnego wykończenia oraz zobowiązała się do "rozliczenia się" z mieszkania dotychczas zajmowanego w Spółdzielni "K." - o co nie była nawet wzywana przez pozwaną - powództwo podlega uwzględnieniu.O kosztach procesu orzekł Sąd I instancji - po myśli art. 98 k.p.c.Wymieniony na wstępie wyrok zaskarżyła pozwana. Wnosiła o zmianę wyroku i oddalenie powództwa oraz zasądzenie od powódki na rzecz pozwanej kosztów procesu za obie instancje; na wypadek nieuwzględnienia tego wniosku - domagała się uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie prawneRozpoznając sprawę na skutek tej rewizji, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:W świetle niewadliwie poczynionych ustaleń faktycznych oraz prawidłowo dokonanej wykładni, wchodzących w rachubę, postanowień uchwały Rady CZSBM z dnia 3 marca 1983 r., statutu i regulaminu pozwanej - za trafne uznać należy stanowisko Sądu Wojewódzkiego, że powódka spełniła wymagania do uzyskania - poza kolejnością - przydziału lokalu w domu nr 127 przy ul. T. nr 24 w K.Strona pozwana nie wypełniła natomiast ciążących na niej - w stosunku do powódki - obowiązków tak z umowy, jak i ze statutu i regulaminu oraz innych przepisów prawa spółdzielczego. Uznać więc należy, że żądanie powódki o wydanie wyroku nakazującego pozwanej złożenie względem powódki oświadczenia o przydziale spornego lokalu z zastrzeżeniem, że przed złożeniem tego oświadczenia woli powódka "rozliczy się" ze Spółdzielnią Mieszkaniową "K." w K. z dotychczas zajmowanego lokalu mieszkalnego nr 11 przy ul. W. nr 68 w K. - jest w pełni zasadne (por. orz. SN z dnia 5 maja 1971 r., I CR 486/70, OSPiKA 1972, poz. 206).Prawidłowo też przyjął Sąd Wojewódzki, że powódka obowiązana była spełnić tylko te wymagania, jakie - w zakresie przyspieszonego przydziału - obowiązywały przed dniem 15 listopada 1986 r. (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 4 lutego 1987 r., III CZP 99/86, OSNCP 1988/2-3/30). Późniejsza (po dacie 15 listopada 1986 r.) zmiana postanowień statutu (regulaminu), zaostrzająca warunki przydziału mieszkań poza kolejnością, pozostaje bez wpływu na realizację roszczenia o przydział (por. uzasadnienie cyt. uchwały). Niezależnie od powyższego, żądanie powódki uzasadniała również treść wyroku Sądu Wojewódzkiego z dnia 17 października 1986 r., zapadłego w sprawie I C 73/86.Zgodnie z jego treścią pozwana była "nadal zobowiązana względem powódki wstępną lokalizacją domu jednorodzinnego nr 127 w osiedlu W.-Z. w K., obecnie ul. T. nr 24 z dnia 6 lutego 1985 r.".Oznacza to - w szczególności - że na stronę pozwaną został nałożony - wyrokiem - obowiązek przydziału lokalu w tym domu, gdy będzie on zdatny do zasiedlenia lub indywidualnego wykończenia. W chwili orzekania sporny budynek nadawał się nie tylko do indywidualnego wykończenia, lecz także do zasiedlenia. Spełnione więc zostały warunki do wydania przydziału ostatecznego. Zmiana lokalizacji czy odroczenia terminu przydziału lokalu mogła nastąpić tylko za zgodą stron. Jednostronne oświadczenie pozwanej z dnia 11 sierpnia 1987 r., że nie przydzieli powódce lokalu w budynku nr 127, lecz lokal w innym, budynku i w terminie bliżej nie określonym, uznać należy za bezskuteczne (art. 77 k.c.). Z materiału sprawy i ustaleń Sądu Wojewódzkiego wynika, że w końcowym stadium postępowania i po zabezpieczeniu powództwa, pozwana przydzieliła (w dniu 9 stycznia 1988 r.) lokal w budynku nr 127 osobie trzeciej (T.M.). Czynność ta pozostaje jednak bez wpływu na rozstrzygnięcie. Zbycie w toku sprawy prawa objętego sporem nie wpływa na dalszy jej bieg. Jeżeli nie zajdzie zmiana strony procesowej (art. 192 pkt 3 zd. 2 k.p.c.), a taka zmiana w rozpoznawanej sprawie nie zaszła, wyrok opiewa na zbywcę (jak w sprawie), jest więc równocześnie skuteczny wobec nabywcy rzeczy lub prawa. Przez "zbycie" w ujęciu art. 192 pkt 3 k.p.c. należy przy tym rozumieć zarówno zbycie będące następstwem czynności prawnej dokonanej przez stronę w toku procesu, jak i wszelkie inne wypadki przejścia własności lub prawa w wyniku innych zdarzeń lub z mocy ustawy (por. orz. SN z dnia 5 czerwca 1946 r., C 473/45, PiP 1947, nr 3; z dnia 16 lutego 1954 r., I C 2055/53, OSN 1954, poz. 87; z dnia 3 września 1964 r., II CZ 121/63, OSNCP 1965, poz. 211).Dokonanie przez spółdzielnię mieszkaniową przydziału na rzecz osoby trzeciej określonego lokalu mieszkalnego (na warunkach prawa własnościowego) w toku procesu i zobowiązanie tej Spółdzielni do złożenia względem powoda oświadczenia woli, że przydziela mu ten lokal (na warunkach prawa własnościowego) - uznać należy za "zbycie prawa" w rozumieniu art. 192 pkt 3 k.p.c. Przemawia za tym zarówno istota sporu, jak i istota i treść spółdzielczego prawa do lokalu typu własnościowego.Dokonany w toku procesu na rzecz T.M. przydział lokalu w spornym domu nie szkodzi więc prawom powódki.W tym stanie rzeczy i skoro rewizja okazała się nieuzasadniona - przy zastosowaniu art. 387 i 98 k.p.c. - Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku.