II CR 17/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN J. Suchecki.Sędziowie: SN T. Żyznowski, SW A. Oleszko (spr.).SentencjaSąd Najwyższy - Izba Cywilna i Administracyjna po rozpoznaniu w dniu 24 marca 1988 r. sprawy z powództwa Renaty H. przeciwko Skarbowi Państwa - Urzędowi Miejskiemu w Toruniu, Jadwidze D., Genowefie M. z udziałem interwenienta ubocznego Przemysława H. o ustalenie bezskuteczności oświadczenia na skutek rewizji powódki od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Toruniu z dnia 27 października 1987 r., sygn. akt I C 74/87,oddala rewizję i nie obciąża powódki kosztami postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktyczneW ostatecznym sprecyzowaniu żądania pozwu powódka domagała się ustalenia bezskuteczności oświadczenia woli pozwanego Skarbu Państwa Prezydenta m. Torunia złożonego w formie aktu notarialnego w PBN w T. w dniu 29 października 1980 r., rep. A nr (...) i rep. A nr (...) o wykonaniu prawa wykupu udziałów nieruchomości położonej w T., zapisanej w księdze wieczystej nr (...) zbytych przez pozwane J.D. i G.M. na podstawie warunkowych umów darowizny, sporządzonych w formie aktu notarialnego w PBN w W. w dniu 7 sierpnia 1980 r., rep. A nr (...) i w dniu 8 września 1980 r., rep. A nr (...) na rzecz powódki jako obdarowanej.Pozwane J.D. i G.M., a także pełnomocnik interwenienta ubocznego P.H. - U.S. uznały powództwo, zaś pozwany Skarb Państwa wniósł o jego oddalenie uznając skuteczność wykonania prawa wykupu na podstawie warunkowo darowanych powódce udziałów w przedmiotowej nieruchomości.Sąd Wojewódzki w Toruniu wyrokiem z dnia 27 października 1987 r. oddalił powództwo i ustalił następujący stan faktyczny:Pozwane J.D. i G.M. oraz U.S. występująca w procesie w charakterze pełnomocnika interwenienta ubocznego P.H. zawarły z powódką oddzielne umowy darowizny w formie aktu notarialnego pod warunkiem, że pozwany Skarb Państwa nie skorzysta z prawa wykupu. Przedmiotem wszystkich umów było zbycie udziałów wynoszących po 1/8 części współwłasności zabudowanej nieruchomości położonej w T., mające urządzoną księgę wieczystą nr (...) prowadzoną przez PBN w T. Zbywczynie oraz powódka były między innymi współwłaścicielkami przedmiotowej nieruchomości na podstawie spadkobrania po Franciszku H., zmarłym w dniu 16 września 1940 r. oraz jego żony Anny H., zmarłej w dniu 15 października 1967 r. Pozwany Skarb Państwa skorzystał z prawa wykupu udziałów we współwłasności pozwanych J.D. oraz G.M., zaś z prawa tego nie skorzystał co do warunkowej umowy darowizny, zawartej między powódką a Urszulą S. w dniu 25 kwietnia 1980 r. w PBN w T., nr rep. A (...).Co do tej części ustaleń stanu faktycznego Sąd Wojewódzki wyraził pogląd, iż pozwany Skarb Państwa w sposób prawnie skuteczny złożył oświadczenie woli o skorzystaniu z prawa wykupu udziału pozwanych we współwłasności nieruchomości na podstawie art. 35 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. z 1969 r. Nr 22, poz. 159 z późn. zm.). W szczególności zdaniem tegoż Sądu została zachowana, wyrażona w art. 602 k.c., zasada niepodzielności prawa wykupu, gdyż Skarb Państwa skorzystał ze swojego uprawnienia, względem obu pozwanych, wykupując w całości ich udziały i bez znaczenia jest nieskorzystanie z tego prawa wobec warunkowej umowy darowizny zawartej między powódką a U.S. Ponadto Sąd Wojewódzki wyraził pogląd, że bezpodstawność żądania powódki znajduje również uzasadnienie w tym, iż chociaż F.H. zmarł pod rządem obowiązywania kodeksu cywilnego niemieckiego, ale jego żona A.H. zmarła już w czasie obowiązywania Kodeksu cywilnego, przeto § 2032 i nast. k.c.n. mogły odnosić się tylko do spadku po F.H. i tylko do czasu zgonu jego małżonki, a od tej daty (tj. 15 października 1967 r.) powódka nie może powoływać się na przepisy k.c.n. i nie mają już zastosowania unormowania o współwłasności do niepodzielnej ręki uniemożliwiające zawarcie przedmiotowych umów darowizny.W trakcie niniejszego procesu powódka wszczęła przed Sądem Rejonowym w Toruniu postępowanie o stwierdzenie zasiedzenia udziałów we współwłasności w spornej nieruchomości przeciwko pozwanym J.D. i G.M., ale zdaniem Sądu Wojewódzkiego, postępowanie to dla niniejszej sprawy nie ma istotnego znaczenia i brak było podstaw do uwzględnienia wniosku o zawieszenie niniejszego postępowania. Według tegoż Sądu o skuteczności złożonego oświadczenia woli pozwanego Skarbu Państwa o skorzystaniu z prawa wykupu spornych udziałów decydować mogą tylko i wyłącznie okoliczności towarzyszące złożeniu tegoż oświadczenia, co do których nie można zaliczyć faktu wszczęcia postępowania o nabycie własności w drodze zasiedzenia darowanych warunkowo udziałów we współwłasności, co do których Skarb Państwa wykonał ustawowe prawo wykupu. Wyrok zaskarżyła powódka z podstaw rewizyjnych wskazanych w art. 368 pkt 3 i 5 k.p.c., a w szczególności zarzuciła niewyjaśnienie, czy darowane pod warunkiem przez pozwane J.D. i G.M. udziały we współwłasności nieruchomości na rzecz powódki stanowiły udział w spadku po F.H., czy jedynie udział w przedmiocie należącym do spadku oraz naruszenie art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c. przez odmowę zawieszenia postępowania w sprawie do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia sprawy o nabycie własności przez zasiedzenie udziałów we współwłasności nieruchomości w dniu 1 lutego 1966 r. i wniosła o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Po ogłoszeniu zaskarżonego wyroku, powódka w dniu 19 listopada 1987 r. w pozwie złożonym w Sądzie Rejonowym we Wrocławiu-Fabryczna (...) przeciwko pozwanym J.D. i G.M. domagała się ustalenia nieważności przedmiotowych umów darowizny sporządzonych pod warunkiem, że Skarb Państwa Prezydent m. Torunia nie skorzysta z ustawowego prawa wykupu, zarzucając, iż podstawą nabycia przez pozwane udziałów we współwłasności było dziedziczenie po ojcu F.H. i matce A.H. W odniesieniu do dziedziczenia po F.H. zmarłym dnia 16 września 1940 r. w Dachau, a ostatnio zamieszkałym w T., mają zastosowanie przepisy § 2032 i n. k.c.n., oraz art. XVIII p.przej. dekretu z dnia 8 października 1946 r. - Prawo spadkowe i art. LI p.w.k.c., wedle których w sprawach spadkowych stosuje się prawo obowiązujące w chwili śmierci spadkodawcy, a więc powstała wspólność majątkowa spadkobierców. W takim razie udział we współwłasności przedmiotowej nieruchomości nie wyczerpuje całej masy spadkowej po F.H., gdyż pozostały po nim również inne przedmioty należące do spadku. Wobec powyższego udziały we współwłasności opisanej nieruchomości stanowią w rzeczywistości udziały w przedmiocie należącym do spadku, a takie rozporządzenie stosownie do treści § 2035 k.c.n. jest nieważne z mocy samego prawa.Wobec uznania powództwa, Sąd Rejonowy prawomocnym wyrokiem z dnia 11 stycznia 1988 r. ustalił nieważność warunkowych umów darowizny sporządzonych w dniu 7 sierpnia 1980 r., w PBN w W., nr rep. A. (...) oraz w dniu 8 września 1980 r., nr rep. A (...).Ponieważ powyższy wyrok, nie zawierający uzasadnienia, zapadł po wydaniu wyroku w sprawie będącej przedmiotem rozpoznania na skutek rewizji powódki, zachodzi konieczność ustosunkowania się nie tylko do zarzutów rewizyjnych, ale także rozważenie ewentualnego wpływu prawomocnego wyroku Sądu Rejonowego we Wrocławiu z dnia 11 stycznia 1988 r. odnośnie przedmiotowego rozstrzygnięcia.W pierwszej kolejności wymagają rozważenia następujące przesłanki:1. Z treści zobowiązujących umów darowizny sporządzonych w PBN w W. dnia 7 sierpnia 1980 r. (rep. A (...)) oraz dnia 8 września 1980 r. (rep. A (...)), na podstawie których pozwane G.M. i J.D. darowały powódce udziały wynoszące po 1/8 współwłasności nieruchomości zabudowanej domami mieszkalnymi i gospodarczymi położonej w T. pod warunkiem, że Skarb Państwa Prezydent m. Torunia nie wykona ustawowego prawa wykupu na podstawie art. 35 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. z 1969 r. Nr 22, poz. 159 z późn. zm.) jednoznacznie wynika, iż darowizna dotyczyła udziału w określonej nieruchomości. W szczególności treść § 3 obu umów wskazuje na objęcie przez powódką nieruchomości do współposiadania przed podpisaniem wskazanych aktów notarialnych.Jest poza sporem, że zbywczynie G.M. i J.D. były współwłaścicielkami przedmiotowej nieruchomości na podstawie dziedziczenia po swoim ojcu F.H. zmarłym w dniu 16 września 1940 r. ostatnio zamieszkałym w T. oraz matce A.H. zmarłej w dniu 15 października 1967 r.W świetle tych okoliczności należy przyjąć, że doszło do zbycia konkretnego przedmiotu należącego do spadku po rodzicach F. i A.H. Późniejsze zawarcie umowy w formie aktu notarialnego sporządzonej w PBN w W. w dniu 2 października 1981 r., rep. A nr (...) między powódką a pozwanymi G.M. i J.D. o nazwie: "sprostowanie aktów notarialnych", w której strony "prostują swoje oświadczenia w powołanych wyżej aktach notarialnych w ten sposób, że strony zawierające poprzednie akty rep. A nr (...) z dnia 7 sierpnia 1980 r. i rep. A nr (...) w dniu 8 września 1980 r. zamierzały w rzeczywistości przelać na rzecz powódki cały spadek F.H. przy czym strony stwierdzają, że spadkiem dla zbywczyń są udziały w nieruchomości będącej przedmiotem zbycia" (§ 2 umowy) nie może odnieść żadnego skutku co do oceny przytoczonych już w treści warunkowych umów darowizny.2. W świetle powyższych ustaleń nie można podzielić poglądu Sądu Wojewódzkiego, według którego przepisy kodeksu cywilnego niemieckiego, a zwłaszcza jego § 1051 i 2032 oraz § 2033 ust. 1 nie stają na przeszkodzie zawarciu przedmiotowych zobowiązujących umów darowizny, na podstawie których Skarb Państwa skorzystał z ustawowego prawa wykupu, ponieważ mogły mieć one zastosowanie tylko do spadku po F.B. i tylko do czasu zgonu jego małżonki A.H. Od chwili jej śmierci, to jest od 1967 r., a więc obowiązywania już Kodeksu cywilnego powódka nie może powoływać się na przepisy dawnego Prawa dzielnicowego.3. Prawidłowe udzielenie odpowiedzi co do ważności i skuteczności zawartych przez zbywczynie z powódką zobowiązujących umów darowizny pod warunkiem nieskorzystania przez Skarb Państwa z ustawowego prawa wykupu wymaga w pierwszym rzędzie zwrócenia uwagi na zakres unormowań zawartych w art. XVIII p.przej. - Prawo spadkowe - dekretu z dnia 8 października 1946 r. oraz LI p.w.k.c. wskazujących, że w sprawach spadkowych stosuje się prawo obowiązujące w chwili śmierci spadkodawcy, o ile przepisy poniższe nie stanowią inaczej (w tym ostatnim przypadku chodzi mianowicie o art. XIX i n. p.przej. pr.spadk. oraz art. LII i n. p.w.k.c., które w niniejszej sprawie nie mają zastosowania).Częściowe nawiązanie do powyższego pytania znalazło już wyraz w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 24 maja 1966 r., III CZP 30/66 (OSNCP 1966, poz. 187). Według tego poglądu, który należy podzielić, jeżeli śmierć spadkodawcy nastąpiła przed dniem 1 stycznia 1947 r., to do spadku po nim będą w zasadzie miały zastosowanie przepisy dotychczas obowiązujące, a więc na terenie, na którym w tym czasie obowiązywały. Trzeba zatem przyjąć, że do spadku po F.H. będą miały zastosowanie przepisy kodeksu cywilnego niemieckiego. W razie śmierci jednego z małżonków żyjących we wspólności majątkowej przed dniem 1 stycznia 1947 r. przedłuża się, stosownie do § 1485 k.c.n., istniejącą wspólność majątkową między pozostałym przy życiu małżonkiem a wspólnymi ich potomkami. Udział zmarłego małżonka w mieniu łącznym nie należy w tym wypadku do spadku.W kontekście przytoczonego poglądu trzeba nadto udzielić dalszej odpowiedzi, a mianowicie, czy zakres przepisu mówiącego, że w sprawach spadkowych stosuje się prawo obowiązujące w chwili śmierci spadkodawcy, o ile przepis szczególny nie stanowi inaczej, dotyczy również rodzaju współuprawnienia współspadkobierców do spadku.Nie ulega wątpliwości, że wszelkiego rodzaju zdarzenia jednorazowe są objęte dyspozycją art. LI p.w.k.c. (analogicznie chodzi o art. XVIII p.przej. pr.spadk.), jeżeli przepisy następne nie stanowią inaczej. Przez te zdarzenia należy rozumieć np. chwilę otwarcia spadku, chwilę jego nabycia, tytuł nabycia, wyznaczony krąg spadkobierców. Zdarzenia te raz ustalone trwają w swojej skuteczności.W przeciwieństwie do wskazanych zdarzeń, współuprawnienie do spadku ma charakter ciągły, tzn. trwa w czasie, a jego kresem jest dział spadku. W związku z tym powstaje pytanie, czy z chwilą wejścia w życie nowej ustawy, jak to ma miejsce w niniejszej sprawie - to znaczy wejścia w życie dekretu z 1946 r. - Prawo spadkowe, a następnie Kodeksu cywilnego, ta nowa ustawa ma moc bezpośredniego działania względem tego współuprawnienia wyrażającego się w zawarciu przedmiotowych warunkowych umów darowizny.Na powyższe pytanie należy udzielić odpowiedzi stwierdzającej, że art. XVIII p.przej. - Prawo spadkowe 1946 r. oraz art. LI p.w.k.c. uzasadniają przyjęcie co do współuprawnienia współspadkobierców do spadku zasadę dalszego ograniczonego stosowania prawa spadkowego obowiązującego w chwili śmierci spadkodawcy - czyli w rozważanym przypadku - kodeksu cywilnego niemieckiego (k.c.n.) obowiązującego w 1940 r. w T.Śmierć A.H. - żony F.H. nastąpiła pod rządem obowiązywania Kodeksu cywilnego, a mianowicie w 1967 r., gdy majątek ich (w tym nieruchomość będąca przedmiotem niniejszego obrotu) wchodził w skład wspólności łącznej na podstawie przepisów kodeksu cywilnego niemieckiego.W przytoczonej sytuacji rozważenie działania omawianej zasady wymaga sięgnięcia do przepisów art. XXII p.przej. pr.spadk. oraz art. LXIV p.w.k.c.Nie można - jak to uczyniono w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku - przyjąć, że stosowanie kodeksu cywilnego niemieckiego zostało uchylone ipso iure przez przepisy Kodeksu cywilnego z tej przyczyny, że śmierć A.H. nastąpiła w 1967 r. W tym ostatnim przypadku Kodeks cywilny reguluje tylko dziedziczenie udziału w spadku po A.H., który ona z kolei odziedziczyła po swoim mężu F.H. Zgodnie z § 2033 zd. 2 k.c.n. A.H. jako żonie F.H. nie przysługiwał udział w przedmiotach należących do spadku po śmierci jej męża zmarłego w 1940 r., wobec czego nie mogła dziedziczyć udziałów w tych przedmiotach.4. Brak jest także uzasadnienia dla podzielenia zarzutu rewidującej naruszenia przez pozwany Skarb Państwa Prezydenta m. Torunia przepisu art. 602 k.c. dotyczącego zasady niepodzielności prawa wykupu. W szczególności nie można podzielić poglądu powódki, jakoby Skarb Państwa pod rygorem utraty ustawowego prawa wykupu jest zobowiązany do wykonania tego prawa względem wszystkich osób zbywających swoje udziały we współwłasności przedmiotowej nieruchomości. Skoro w niniejszej sprawie z prawa tego skorzystał tylko co do warunkowych umów darowizny zawartych z pozwanymi J.D. i G.M., a nie skorzystał z prawa wykupu względem takiej samej umowy zawartej z interwenientką uboczną U.S., to wbrew twierdzeniom rewidującej nie została naruszona zasada niepodzielności przysługująca Skarbowi Państwa co do wykupu (art. 602 k.c.).Należy bowiem stwierdzić, że wbrew powyższemu zarzutowi rewizyjnemu, nie jest to tylko problem właściwej wykładni przepisu art. 602 k.c., ale w równej mierze trzeba mieć na uwadze cel ustawowego prawa wykupu (analogicznie również prawa pierwokupu). Jeżeli uwzględnić ostatnie zastrzeżenie i odnieść do treści przepisów art. 29 w zw. z art. 35 cyt. ustawy z dnia 14 lipca 1961 r., to nie można nie zauważyć celowości powyższego unormowania odnoszącej się do nieruchomości, a nie do każdego podmiotu zbywającego tę nieruchomość względnie określony w niej udział. W konkluzji zatem należy stwierdzić, że w wypadku zbycia udziałów we współwłasności określonej nieruchomości osobie uprawnionej przysługuje ustawowo prawo wykupu/pierwokupu w zakresie odpowiadającym ilości zbywających współwłaścicieli. Zasada niepodzielności prawa wykupu (art. 602 § 1 k.c.) w takiej sytuacji wyraża się jedynie w tym, że wykonanie tego prawa może nastąpić tylko w takim zakresie, w jakim zbywca zamierzał zbyć swoje prawo. Jeżeli więc współwłaściciel (lub kilku ze współwłaścicieli) zbywa swój udział, Skarb Państwa mógł skorzystać z ustawowego prawa wykupu tylko względem tego udziału (uchwała SN z dnia 22 października 1970 r., III CZP 64/70, OSNCP 1971, poz. 77).5. Na innej od przytoczonej płaszczyźnie należy rozpatrywać zagadnienie, czy powódka ma legitymację czynną do wytoczenia niniejszego powództwa o ustalenie, a także czy miała tę legitymację w sprawie zakończonej przed Sądem Rejonowym we Wrocławiu-Fabryczna (sygn. akt (...)) w sytuacji, gdy na podstawie zawartych między powódką a pozwanymi G.M. i J.D. nieważnych warunkowych umów darowizny Skarb Państwa, Prezydent m. Torunia skorzystał z przysługującego mu ustawowego prawa wykupu.Na pytanie to należy odpowiedzieć przecząco.W pierwszym rzędzie wymaga podkreślenia, że nawet przytoczony wyrok Sądu Rejonowego we Wrocławiu-Fabryczna z dnia 11 stycznia 1988 r., (...), nie może oddziaływać w żaden sposób na obecną sytuację prawną powódki. Także i w tamtym procesie powódka nie miała legitymacji czynnej z uwagi na brak po jej stronie interesu prawnego, a Sąd Rejonowy z urzędu powinien również zbadać legitymację bierną po stronie pozwanej.Skoro bowiem z pozwanymi jako zbywczyniami zawarta była umowa zobowiązująca do przeniesienia własności pod warunkiem, że Skarb Państwa nie skorzysta z ustawowego prawa wykupu, należało zbadać, czy z możliwości tej Skarb Państwa skorzystał, czy też nie wykonał przysługującego mu prawa.Przyjmując nawet, że powyższe umowy zobowiązujące z mocy art. 58 k.c. w związku z § 1483 i 2033 zd. 2 k.c.n i w zw. z art. XVIII p.przej. pr.spadk. i art. LI p.w.k.c. były nieważne, to nie można pominąć faktu skorzystania przez Skarb Państwa z ustawowego prawa wykupu (art. 35 w związku z art. 29 cyt. ustawy z dnia 14 lipca 1961 r.). Przez skorzystanie Skarbu Państwa z ustawowego prawa wykupu, powódka na podstawie art. 600 § 1 k.c. przestała być stroną zawartej umowy. Doszła bowiem do skutku umowa wykupu między Skarbem Państwa a zbywczyniami J.D. i G.M. W tej sytuacji powódka nie ma interesu prawnego domagania się ustalenia nieważności umów zobowiązujących, ponieważ nawet stwierdzenie orzeczeniem sądowym tego skutku nie zmienia jej sytuacji prawnej, gdyż nadal nie staje się ona stroną stosunku prawnego. Ustalenie nieważności tych umów nie stwarza dla powódki sytuacji obdarowanej. W konkluzji należy zatem wyrazić pogląd, że w wypadku, gdy Skarb Państwa skorzystał z przysługującego mu ustawowego prawa pierwokupu, nabywca z umowy zobowiązującej do przeniesienia własności nieruchomości nie ma interesu prawnego w domaganiu się stwierdzenia nieważności tej umowy, ponieważ przestał być jej stroną (art. 600 § 1 k.c.). Powódka co najwyżej może spodziewać się, że w razie uwzględnienia powództwa mogłaby w przyszłości stać się obdarowaną, ale takiej nadziei nie można ująć nawet w postaci prawnie chronionej ekspektatywy. W przeciwieństwie do sytuacji prawnej powódki, strona pozwana, a więc zbywczynie J.D. i G.M., a także ewentualnie Skarb Państwa mogłyby wykazywać interes prawny w żądaniu ustalenia, że przedmiotowe umowy darowizny zawarte pod warunkiem niewykonania prawa wykupu są nieważne, ponieważ umowy te stanowiły podstawą do złożenia oświadczenia woli Skarbu Państwa w trybie art. 29 w zw. z art. 35 cyt. ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. Oświadczenia woli zbywczyń zostały złożone w tych właśnie umowach zobowiązujących, a przez skorzystanie Skarbu Państwa z ustawowego prawa wykupu nie dochodzi do ponownego oświadczenia zbywczyń co do zawartej czynności prawnej.Wskazane motywy uzasadniały, na podstawie art. 387 k.p.c., oddalenie rewizji. Sąd nie obciążył powódki kosztami postępowania rewizyjnego z uwagi na charakter sprawy, jej sytuację materialną oraz poniesione przez powódką dotychczasowe koszty procesu.