III CZP 16/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN W. Sutkowski. Sędziowie SN: T. Bukowski, A. Gola, B. Bladowski, J. Niejadlik (sprawozdawca), K. Piasecki, Z. Świeboda.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej, B. Skirzyńskiego, w sprawie z powództwa Ewy Z. przeciwko Wojciechowi Z. o rozwód po rozpoznaniu w dniu 8 czerwca 1988 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Najwyższy na posiedzeniu niejawnym w dniu 18 grudnia 1987 r. do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego:"Czy na postanowienie Sądu Wojewódzkiego oddalające wniosek o wyłączenie sędziego tego sądu, rozpoznającego sprawę w drugiej instancji, przysługuje zażalenie?"podjął następującą uchwałę i nadał jej moc zasady prawnej:Na postanowienie Sądu Wojewódzkiego oddalające wniosek o wyłączenie sędziego tego sądu, rozpoznającego sprawę w drugiej instancji, zażalenie nie przysługuje.Uzasadnienie faktyczneSystem środków zaskarżania orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych jest ściśle powiązany z zasadą dwuinstancyjności. Dwuinstancyjność oznacza, że postępowanie w sprawie rozpada się na dwa stadia, prowadzone kolejno przez sądy różnych stopni. Jeżeli pierwszą instancją jest sąd rejonowy, to drugą instancją będzie zawsze (por. jednak art. 18 i 391 § 1 in fine k.p.c.) sąd wojewódzki, a jeśli w pierwszej instancji orzekał sąd wojewódzki, to orzeczenie tego sądu podlegają zaskarżeniu do Sądu Najwyższego. Konsekwentne przyjęcie w kodeksie postępowania cywilnego zasady dwuinstancyjności wywołuje ten skutek, że nie przysługuje żaden środek odwoławczy czy inny środek zaskarżenia od orzeczeń załatwiających sprawę wydawanych przez sądy drugiej instancji. Takie stanowisko zajmował Sąd Najwyższy na tle przepisów d.k.p.c. (w brzmieniu z 1950 r.) i pod rządem obowiązującego prawa postępowania cywilnego od niego nie odstąpił. Tak np. w orzeczeniach z dnia 18 grudnia 1952 r. C 1612/51 (OSN 1953, poz. 23), z dnia 2 grudnia 1965 r. II CZ 100/65 (OSNCP 1966, z. 5, poz. 87) oraz z dnia 10 października 1983 r. I PZ 19/83 (OSNCP 1984, z. 5, poz. 88) wyraźnie potwierdził, że wszelkie orzeczenia sądów drugiej instancji są ostateczne.Przedmiotem zaskarżenia w drodze zażalenia mogą być również postanowienia zawierające rozstrzygnięcia w kwestiach powiązanych tylko z tokiem postępowania w samej sprawie albo mających charakter uboczny (wpadkowy), powstałych przy rozpoznawaniu sprawy głównej (art. 394 § 1 pkt 1-10 k.p.c.). Przy rozpoznawaniu sprawy głównej mogą się bowiem wyłaniać zagadnienia natury procesowej, których rozstrzygnięcie z reguły wywiera mniejszy lub większy wpływ na przebieg postępowania w tej sprawie. Ich uboczny charakter (np. postanowienia zawierającego odmowę zwolnienia od kosztów sądowych albo oddalającego opozycje przeciwko wstąpieniu interwenienta ubocznego) czy więź z tokiem postępowania w sprawie głównej (jak zawieszenie czy też odmowa podjęcia zawieszonego postępowania) powoduje, że po raz pierwszy mogą one powstać w postępowaniu przed sądem wojewódzkim rozpoznającym środek odwoławczy od orzeczenia sądu rejonowego. Nie oznacza to jednak, że rozpoznając tego rodzaju kwestie działa sąd wojewódzki jako sąd pierwszej instancji, i - z uwagi na to na wydawane przezeń postanowienia (art. 394 § 1 pkt 2, 3, 6 k.p.c.) - przysługuje zażalenie do Sądu Najwyższego. Postępowania incydentalne mają charakter służebny w stosunku do postępowania w sprawie głównej. Istota postanowień zapadających w wyniku takich postępowań oraz względy ekonomii procesowej prowadzą do wniosku, że będąc sądem rewizyjnym dla sprawy głównej sąd wojewódzki pozostaje sądem rewizyjnym zawsze, a więc i wówczas, gdy daną kwestię incydentalną rozpoznawał po raz pierwszy (art. 115 k.p.c.).Zażalenie zaś przysługuje - jak wskazuje wstępna część § 1 art. 394 k.p.c. - na postanowienia sądu pierwszej instancji do sądu rewizyjnego. Toteż Sąd Najwyższy, eksponując zasadę jednolitego traktowania wszelkich orzeczeń sądu rewizyjnego, konsekwentnie wypowiadał się w swoim orzecznictwie (m.in. w orzecz. z dnia 27 lipca 1962 r. 3 CR 13/62 - RPE 1962, nr 4, str. 303), że na postanowienia wydawane po raz pierwszy w kwestiach incydentalnych przez sąd wojewódzki jako rewizyjny nie przysługuje zażalenie, że postanowienia sądu rewizyjnego bez względu na przedmiot, którego dotyczą, nie podlegają zaskarżeniu z tej przyczyny, że zostały wydane przez sąd rewizyjny, i jako takie są ostateczne (orzecz. z dnia 13 września 1962 r. I CZ 121/62 - OSNCP 1963, z. 7-8, poz. 174).Powstało jednak zagadnienie, czy reguły te mają moc obowiązującą również dla postępowania w sprawach o wyłączenie sędziego. Postępowanie w takiej sprawie prowadzi w zasadzie (art. 52 § 1 k.p.c.) - jako wpadkowe - sąd, w którym zawisła sprawa główna. To wskazuje, że i taka kwestia może się wyłonić po raz pierwszy przed sądem wojewódzkim przy rozpoznawaniu przezeń środka odwoławczego od orzeczenia sądu rejonowego (art. 50 k.p.c.). Problematyka więc sprowadzająca się do pytania, czy - mimo to - sąd wojewódzki działa tu jako sąd pierwszej instancji, jest problematyką nową w tym sensie, że w dotychczasowym - obowiązującym do dnia 31 grudnia 1964 r. - kodeksie (art. 391 § 1) brak było odpowiednika pkt 10 § 1 art. 394 k.p.c., według którego przysługuje zażalenie do sądu rewizyjnego na postanowienie sądu pierwszej instancji, którego przedmiotem jest oddalenie wniosku o wyłączenie sędziego. Nie porusza jej też - jako wymagającej szczególnego traktowania - publikowane orzecznictwo. Niejednolicie zaś wypowiadał się w tym przedmiocie Sąd Najwyższy w nie opublikowanych orzeczeniach. Jeżeli np. w postanowieniu z dnia 22 kwietnia 1987 r. I PZ 12/87 i w postanowieniu z dnia 20 maja 1987 r. I CZ 31/87 - po ich merytorycznym rozpoznaniu - oddalił zażalenie na odmowę wyłączenia sędziego, to już w postanowieniu z dnia 20 stycznia 1986 r. I PZ 2/86 odrzucił - jako niedopuszczalne - zażalenie. Odrzucił je dlatego, bo - jak wskazał w motywach - na żadne postanowienia sądu drugiej instancji nie przysługuje zażalenie. W powołanych na pierwszym miejscu postanowieniach nie podał Sąd Najwyższy przyczyn, które - jego zdaniem - przemawiały za uznaniem, że oddalając wniosek o wyłączenie sędziego sądu rewizyjnego orzeka sąd wojewódzki jako sąd pierwszej instancji. Powołując się na to, że wytknięte rozbieżności wymagają ujednolicenia, zwykły skład przedstawił sformułowane w części wstępnej zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego.Wyraził przy tym zwykły skład pogląd, że w takiej sytuacji sąd wojewódzki działa jako sąd pierwszej instancji. Za tą sugestią, a w konsekwencji za udzieleniem pozytywnej odpowiedzi na przedstawione pytanie, mają - zdaniem tego składu - przemawiać brak bezpośredniego powiązania rozpatrywanej kwestii z istotą sprawy oraz ustrojowy, nie zaś procesowy, charakter decyzji o wyłączeniu sędziego. Zwykły skład ograniczył się więc do powtórzenia motywów przytoczonych na uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 21 lutego 1972 r. III CZP 76/71 (OSNCP 1972, z. 9, poz. 152). Powiększony skład Sądu Najwyższego w tej uchwale wyraził pogląd, że "sądem przełożonym nad sądem powiatowym jest w rozumieniu art. 44, 52 § 1 i art. 508 § 2 k.p.c. sąd wojewódzki działający jako sąd pierwszej instancji.Przytoczona zasada prawna, sprowadzając się do wyjaśnienia charakteru sądu wojewódzkiego występującego m.in. w sytuacji określonej w art. 52 § 1 k.p.c., dotyczy zatem innej problematyki aniżeli poruszona w rozważanym zagadnieniu prawnym. O ile pytanie prawne dotyczy sytuacji, w której sąd wojewódzki załatwia zagadnienie incydentalne, które wyłoniło się przy rozpoznawaniu przezeń rewizji od wyroku sądu rejonowego, o tyle w warunkach określonych w tymże § 1 art. 52 k.p.c. wstępuje ten sąd w miejsce sądu rejonowego w tym celu, aby orzec w kwestii wpadkowej (o wyłączeniu sędziego) powstałej przy rozpoznawaniu sprawy głównej przez sąd rejonowy. Oznacza to, że argumenty przejęte z uzasadnienia powyższej zasady prawnej nie mogą - same przez się - rzutować na sposób rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego przedstawionego niniejszemu składowi Sądu Najwyższego.Można się zgodzić z poglądem, że przepisy dotyczące właściwości i składu sądu mają - zresztą nie tylko te - pewne zabarwienie ustrojowe. Nie stwarza to jednak podstawy do wyprowadzenia wniosku, że z woli ustawodawcy orzekanie o wyłączeniu sędziego wymaga - jeżeli chodzi o powołany do tego organ, odrębnego traktowania, aniżeli załatwienie innych kwestii wpadkowych. Przepisy ustrojowe (art. 5 u.s.p.) sprowadzają się w zasadzie (art. 7 ust. 2, art. 9 ust. 1 u.s.p.) do wypowiedzi, że sądy wojewódzkie orzekają w pierwszej instancji, a ponadto rozpoznają środki odwoławcze od orzeczeń sądów rejonowych. Rozgraniczenie właściwości funkcjonalnej między sądem wojewódzkim orzekającym w pierwszej instancji a sądem rewizyjnym (art. 16, 17, 367, 394 § 1 zdanie pierwsze k.p.c.), a także tryb wyłączenia sędziego (art. 48-52 k.p.c.), regulują już jednak przepisy procesowe. To wskazuje, że w tych przepisach - a więc w przepisach k.p.c. - należało poszukiwać odpowiedzi na przedstawione pytanie prawne. Powiedziano zaś już, iż z przepisów tego prawa wypływa oczywisty wniosek, że rozpoznając rewizje sąd wojewódzki działa zawsze jako sąd drugiej instancji (art. 367, 394 § 1 zdanie pierwsze k.p.c.). Służebny charakter kwestii incydentalnych powoduje, że właściwym do ich rozpoznawania jest w zasadzie (art. 52 § 1 k.p.c.) ten sąd, przed którym toczy się postępowanie w sprawie głównej, a więc - jeśli kwestia wyłączenia sędziego wyłoniła się przy rozpoznawaniu przezeń rewizji - sąd wojewódzki drugiej instancji.Za odmiennym traktowaniem problematyki wyłączenia sędziego, i - w konsekwencji - za uznaniem, że sąd wojewódzki działa jako sąd pierwszej instancji, nie może też przemawiać okoliczność, iż w grę tu wchodzą kwestie nie związane bezpośrednio z tokiem sprawy ani z poszczególnymi czynnościami procesowymi dotyczącymi istoty sprawy. Bezpośredniej więzi ze sprawą nie mają np. postanowienia oddalające opozycje przeciwko wstąpieniu interwenienta ubocznego (art. 76 k.p.c.), czy też skazujące świadka na grzywnę (art. 274, 276, 385 § 2 k.p.c.), a - jak już wspomniano - orzecznictwo i nauka jednolicie uznają, że w tych kwestiach, jeśli powstały przy rozpoznawaniu przezeń rewizji, orzeka sąd wojewódzki jako sąd drugiej instancji. W przeciwnym bowiem razie doszłoby do tego, że sąd wojewódzki byłby jednocześnie sądem rewizyjnym (co do istoty sprawy) i sądem pierwszej instancji (dla jednej - spośród wielu - kwestii incydentalnej), a dopuszczenie dwóch różnych toków instancji w tej danej sprawie godziłoby w konsekwentnie przeprowadzoną w kodeksie zasadę dwuinstancyjności.Z przytoczonych względów przedstawione zagadnienie prawne powiększony skład Sądu Najwyższego rozstrzygnął jak w sentencji niniejszej uchwały.