III CZP 34/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN T. Żyznowski. Sędziowie SN: W. Patulski, A. Wypiórkiewicz (sprawozdawca). SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Mirosława S. przeciwko Robotniczej Spółdzielni Mieszkaniowej (...) w W. o przyjęcie w poczet członków po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 4 maja 1989 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Warszawie postanowieniem z dnia 7 marca 1989 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy przepis § 5 ust. 3 pkt 2 lit. b statutu Robotniczej Spółdzielni Mieszkaniowej (...) w W. uchwalonego na podstawie art. 15 § 3 prawa spółdzielczego ustalający limit wieku 16 lat dla uzyskania członkostwa po zmarłym członku spółdzielni pozostaje w sprzeczności z art. 221 prawa spółdzielczego i w związku z tym dotknięty jest nieważnością?"podjął następującą uchwałę:Nie jest sprzeczne z art. 221 § 2 prawa spółdzielczego postanowienie statutu spółdzielni mieszkaniowej uzależniające uzyskanie w tej drodze członkostwa przez małoletnie dziecko zmarłego członka do osiągnięcia przez to dziecko określonego wieku w dacie ustania członkostwa. To uzależnienie jednak nie ma charakteru przesłanki bezwzględnie warunkującej uprawnienia dziecka. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego. W dniu 16 maja 1981 r. Tomasz S. uzyskał członkostwo w pozwanej Robotniczej Spółdzielni Mieszkaniowej (...) w W. i od tej chwili oczekiwał na przydział lokalu mieszkalnego, zajmując wraz z żoną i trojgiem dzieci mieszkanie "kwaterunkowe". W dniu 2 lutego 1983 r. zmarł przed uzyskaniem przydziału. Spadek po nim nabyli wdowa Jadwiga S. oraz małoletnie dzieci Marian S., Izabella S. i Mirosław Paweł S., powód w sprawie [sygn. akt (...) Sądu Rejonowego dla Warszawy-Pragi]. Sąd opiekuńczy, postanowieniem z dnia 21 stycznia 1985 r., zezwolił Jadwidze S. na dysponowanie w imieniu małoletnich dzieci zgromadzonym w pozwanej Spółdzielni wkładem mieszkaniowym w części stanowiącej spadek po ojcu [sygn. akt (...) wymienionego sądu]. W powołanej sytuacji w dniu 27 lutego 1985 r. Jadwiga S., działając w imieniu syna Mirosława S. ur. dnia 16 lipca 1968 r., wystąpiła o przyjęcie go w poczet członków spółdzielni, jednakże spotkała się z odmową motywowaną powołaniem się na postanowienia § 5 ust. 3 pkt 2 statutu Spółdzielni, gdyż powód w dacie ustania członkostwa jego ojca nie miał ukończonych 16 lat życia. W dniu 21 kwietnia 1988 r. powód Mirosław S. wytoczył przeciwko pozwanej Robotniczej Spółdzielni Mieszkaniowej (...) w W. powództwo o zobowiązanie strony pozwanej do przyjęcia go w poczet członków i zawarcia z nim umowy w kolejności przysługującej zmarłemu ojcu powoda. Sąd Rejonowy powództwo oddalił, zaś przy rozpoznaniu sprawy na skutek rewizji powoda Sąd Wojewódzki powziął poważną wątpliwość co do przedstawionego pytania prawnego w rozumowaniu prowadzącym do konstatacji możliwości uznania, że wymieniony § 5 ust. 3 pkt 2 statutu wydany został z naruszeniem art. 221 prawa spółdzielczego, a przez to jest nieważny. Poza tym też Sąd Wojewódzki rozważył problematykę stosunku pomiędzy wymienionym art. 221 a art. 15 § 3 prawa spółdzielczego w aspekcie dopuszczalności przyjęcia, że pierwszy z wymienionych przepisów jest szczególny wobec drugiego z nich. Sąd rewizyjny zatem uznał, że w obrębie problematyki prawnej wiążącej się z przedmiotem procesu rozstrzygnięcie przedstawionego zagadnienia ma również istotne w sprawie znaczenie. Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rozstrzygając problematykę prawną wyłaniającą się na tle przedstawionego zagadnienia prawnego należy przede wszystkim wyjaśnić stosunek, jaki zachodzi pomiędzy art. 15 i art. 221 prawa spółdzielczego, a przy uściśleniu kwestii ze względu na okoliczność sprawy - pomiędzy art. 15 § 3 i art. 221 § 2 tegoż prawa. Jest to punkt wyjścia dalszych rozważań bardziej szczegółowych zagadnień prawnych wiążących się z przedmiotem postępowania. Artykuł 15 prawa spółdzielczego zamieszczony został w zbiorze przepisów (tytuł I) wspólnych dla wszystkich typów i rodzajów spółdzielni. Przepisy te regulują sprawy zasadnicze dla wszystkich spółdzielni dotyczące określenia ich istoty, organizacji, źródeł norm spółdzielczych, a także m.in. zajmują się członkostwem oraz prawami i obowiązkami członków wśród ostatnio wymienionych przepisów art. 15 wskazuje, kto w ogóle może być członkiem Spółdzielni. Przepis ten wprowadza zasadę (§ 2), że członkiem spółdzielni może być każda osoba fizyczna o pełnej zdolności do czynności prawnych, a gdy chodzi o osoby fizyczne, które takiej zdolności nie mają lub mają ją w ograniczonym zakresie, tylko wówczas, gdy statut dopuszcza ich członkostwo w określonych wypadkach (§ 3). Jednakże ogólny charakter przepisu nie przesądza, a przeciwnie może przyjmować (por. zdanie ostatnie § 2 omawianego przepisu) obowiązywanie przepisów szczegółowych, które w sposób odmienny w zakresie własnego unormowania regulują określoną sferę wchodzącą w zakres hipotezy przepisu ogólnego. W odniesieniu do spółdzielczości mieszkaniowej takim przepisem szczególnym jest art. 207 prawa spółdzielczego, który - po pierwsze - niezależnie od postanowień statutowych uznaje zdolność osób ubezwłasnowolnionych do stania się członkami spółdzielni, a po wtóre - dopuszcza do członkostwa osoby, które nabyły w drodze dziedziczenia lub zapisu prawo do lokalu mieszkalnego. To ostatnie uregulowanie ma związek z zasadami ochrony prawa do własnościowego lokalu jako przedmiotu prawa o charakterze rzeczowym, wyposażonego w cechy rozporządzalności i dziedziczności, którego jakiekolwiek postanowienie statutu ograniczyć nie może. Sama zatem natura prawa instytucji właścicielskiego lokalu w spółdzielni mieszkaniowej wyklucza możliwość uzależnienia nabycia członkostwa związanego z posiadaniem takiego prawa od zdolności do czynności prawnych. Już z tego, co dotychczas zostało wywiedzione, wynika, że art. 221 prawa spółdzielczego, w tym jego § 2, nie jest przepisem szczególnym w stosunku do art. 15 tegoż prawa. Odmienna bowiem jest treść normatywna obu tych przepisów. Jak to już zostało nadmienione, art. 15 reguluje obszar tych stosunków, które ściśle związane są ze zdolnością osoby do stania się członkiem spółdzielni, natomiast art. 221 zajmuje się prawem pierwszeństwa w członkostwie osoby bliskiej byłemu członkowi i wspólnie z nim dotąd zamieszkującej, która poza tym w ogóle może być członkiem spółdzielni. Dlatego też osoba fizyczna, która z mocy art. 15 § 2 i § 3 prawa spółdzielczego - przy braku przepisów szczególnych - nie może stać się członkiem spółdzielni, nie może też poszukiwać członkostwa w drodze art. 221 tegoż prawa. Przepis ten odnosić zatem należy wyłącznie do tych osób fizycznych, których członkostwo dopuszczone jest na zasadach art. 15 prawa spółdzielczego. Stosownie do uregulowań zawartych w art. 15 § 3 prawa spółdzielczego osoby małoletnie mogą stać się członkami spółdzielni jedynie w wypadkach przewidzianych w statucie. W stosunku do stanu prawnego obowiązującego pod rządem ustawy o spółdzielniach z 1961 r. zmiana polega m.in. na tym, że nowa ustawa uzależnia członkostwo osób małoletnich od postanowień statutowych, natomiast dawna ustawa upoważniała centralny związek spółdzielni budownictwa mieszkaniowego do ustalenia wypadków, w których osoba małoletnia mogła stać się członkiem spółdzielni (art. 137). W ten sposób wprowadzono do statutów odpowiednie postanowienia. Skoro zatem - biorąc pod rozwagę przytoczoną argumentację - art. 221 prawa spółdzielczego nie jest przepisem szczególnym w stosunku do jego art. 15, to nie może on być wykładany w tym sensie, że w zasięgu swojego unormowania dopuszcza do członkostwa osobę bliską dla b. członka niezależnie od jej wieku. Tym samym nie można zasadnie utrzymywać, że postanowienia statutowe, które uzależniają członkostwo dziecka od osiągnięcia przez nie określonego wieku, ograniczają jego uprawnienia, jakie wynikają z bezwzględności obowiązującego art. 221 prawa spółdzielczego i są nieważne z mocy art. 58 § 1 k.c.Postanowienia takie bowiem znajdują oparcie w art. 15 § 3 prawa spółdzielczego. Z istoty rzeczy wynika, że uregulowanie statutowe wypadków, w których dopuszczalne jest członkostwo osób o ograniczonej zdolności do czynności prawnych lub nie mających tej zdolności może polegać także na limitowaniu wieku osoby bliskiej b. członków. Uregulowanie przynależności osób małoletnich do spółdzielni w ogóle, a do spółdzielni mieszkaniowej w szczególności, ma zatem charakter umowny, gdyż taki właśnie charakter wykazuje statut (por. uchwałę składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 15 października 1985 r. III CZP 40/85 - OSNCP 1986, z. 6 poz. 86). Konsekwencją założenia umownego charakteru statutu jako umowy prawa cywilnego, która ustala stosunki pomiędzy spółdzielnią a jej członkami, jest to, że statut wwiązany jest instytucjonalnie w reżim cywilnych czynności prawnych, zwłaszcza jego postanowienia powinny być tłumaczone według reguł art. 65 k.c. Przepis ten wymaga wykładni oświadczeń woli zgodnej z zasadami współżycia społecznego, które ze względu na zachodzące okoliczności ukazują potrzebę takiego, a nie innego dostrzegania odniesień złożonego oświadczenia. Także w tym przedmiocie można odwołać się do stanowiska Sądu Najwyższego wyrażonego w wymienionej uchwale. Uwzględniając wspomnianą regułę wykładni oświadczeń woli należy przyjąć, że powołany przez Sąd Wojewódzki w przedstawionym pytaniu prawnym § 5 ust. 3 pkt 2 lit. b statutu pozwanej spółdzielni - mówiący o śmierci małżonków - który zarejestrowany został w dniu 22 września 1987 r. (i taki sam paragraf poprzedniego statutu wpisanego do rejestru w dniu 14 lutego 1984 r.), wyraża wolę takiego uregulowania przynależności osób małoletnich do spółdzielni, aby z jednej strony doznał ochrony usprawiedliwiony interes osieroconych dzieci, które układem życiowym związały swoją sytuację z sytuacją członka spółdzielni oczekującego na mieszkanie, a z drugiej - aby zachowany został również interes ogółu członków spółdzielni wyczekujących na przydział mieszkania najczęściej przez bardzo długi okres. Dla interesu ogólnego nie jest obojętne, czy o przyjęcie do spółdzielni i o przydzielenie lokalu w kolejności przysługującej b. członkowi ubiega się - przykładowo - kilkumiesięczne dziecko, które z reguły dopiero po wielu latach będzie mogło faktycznie skorzystać z prawa do lokalu, czy też młody człowiek, który niebawem wejdzie w samodzielne życie. Poza tym istotne jest też przestrzeganie ustalonego według określonych kryteriów faktycznych i formalnych porządku kolejnego przydzielania mieszkań członkom oczekującym. Sytuacje uzasadniające pierwszeństwo w uzyskaniu mieszkania w istocie porządek taki zakłócają. W możliwej z życiowego punktu widzenia kolizji indywidualnego interesu dziecka ubiegającego się o uzyskanie członkostwa w ramach art. 221 § 2 prawa spółdzielczego i interesu ogółu członków spółdzielni zasady współżycia społecznego nakazują łagodzenie sprzeczności na gruncie tych wartości, które dla celów działalności spółdzielni mieszkaniowej są najistotniejsze. Zasadniczym celem spółdzielni mieszkaniowej zaś jest zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych członków, ale także i ich rodzin (por. § 4 ust. 1 statutu). Dlatego sytuacja mieszkaniowa małoletniego dziecka powinna być brana pod uwagę jako istotny element stanu faktycznego podlegającego ocenie na gruncie omawianego postanowienia statutowego w ramach art. 221 § 2 prawa spółdzielczego. Śmierć rodziców z reguły pogarsza sytuację życiową dziecka w sposób zasadniczy i w takim stanie rzeczy zasady współżycia społecznego dyktują potrzebę ograniczenia skutków sieroctwa, dla której zaspokojenie przyspieszenia przydziału mieszkania w konkretnych indywidualnie rozważanych okolicznościach może okazać się nieodzowne. Z tych przyczyn uzależnienia uzyskania członkostwa przez małoletnie dziecko zmarłego członka spółdzielni od osiągnięcia przez nie określonego wieku w dacie ustania członkostwa nie można traktować jako przesłanki, której brak w każdym wypadku pozbawia dziecko uprawnienia do poszukiwania członkostwa. Jest to wyznacznik uprawnienia czysto ilościowy, który ustala zasadę. Nie może on jednak działać w sposób automatyczny - co mógłby sugerować jego obiektywny charakter - gdyż odnosi się do podstawy uprawnienia o celu służącym zaspokojeniu żywotnego interesu jego posiadacza w warunkach, gdy wiek jest jedynie jednym z wielu składników sytuacji życiowej. Tak np. trudno byłoby przyjąć, że osierocone dziecko znajdujące się w wyjątkowo trudnej sytuacji zostaje pozbawione możliwości ubiegania się o członkostwo w drodze art. 221 § 2 prawa spółdzielczego tylko dlatego, że w dacie ustania członkostwa brakowało mu do ukończenia 16 lat życia zaledwie kilka tygodni czy miesięcy. Zasady współżycia społecznego nie mogą usprawiedliwić takiego rozwiązania. Bogactwo układów życiowych nie pozwala na sformułowanie szczegółowych wskazań, poza zaakceptowaniem konieczności wnikliwej indywidualizacji wypadków w konkretnym kontekście faktycznym. Warto jednak zauważyć, że w ekstremalnej sytuacji życiowej nie byłoby pozbawione uzasadnienia dopuszczenie do członkostwa takiego bardzo małego dziecka, gdyby okazało się to nieodzowne dla zaspokojenia jego zasadniczych potrzeb życiowych. Z tych zasad, nie wnikając do końca w to, czy rozstrzygnięcie przedstawionego zagadnienia prawnego w okolicznościach sprawy niniejszej będzie miało dla wyniku postępowania zasadnicze znaczenie - skoro Sąd Wojewódzki uznał, że dla rozpoznania sprawy na skutek rewizji powoda takie wyjaśnienie jest niezbędne - Sąd Najwyższy na podstawie art. 391 k.p.c. w podjętej uchwale uznał, że nie jest sprzeczne z art. 221 § 2 prawa spółdzielczego postanowienie statutu spółdzielni mieszkaniowej uzależniające uzyskanie w tej drodze członkostwa przez małoletnie dziecko zmarłego członka od osiągnięcia przez nie określonego wieku w dacie ustania członkostwa.