III CZP 32/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN K. Piasecki (sprawozdawca). Sędziowie SN: T. Bukowski, Z. Świeboda.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Waldemara i Elżbieta małż. Ś. o sprostowanie aktu stanu cywilnego po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Kielcach postanowieniem z dnia 3 kwietnia 1987 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy w razie pełnego i anonimowego przysposobienia dziecka dokonanego wspólnie przez małżonków przed dniem 1 marca 1976 r. urząd stanu cywilnego może sporządzić nowy akt urodzenia przysposobionego stosownie do treści art. 48 ustawy z dnia 29 września 1986 r. prawo o aktach stanu cywilnego (Dz. U. Nr 36, poz. 180), czy też o sporządzeniu nowego aktu urodzenia w ten sposób przysposobionego dziecka może obecnie, stosownie do treści art. 49 § 1 powołanej ustawy, postanowić sąd opiekuńczy?"podjął następującą uchwałę:Po wejściu w życie ustawy z dnia 29 września 1986 r. - prawo o aktach stanu cywilnego (Dz. U. Nr 36, poz. 180) może być stosownie do art. 49 tego prawa sporządzony nowy akt urodzenia przysposobionego także w wypadkach orzeczenia przed wejściem w życie ustawy z dnia 19 grudnia 1975 r. o zmianie ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 45, poz. 234) przysposobienia pełnego (art. 121 k.r.o.), na które rodzice wyrazili zgodę bez wskazania osoby przysposabiającego (art. 118 § 2 k.r.o. w pierwotnym brzmieniu i art. 118 § 3 k.r.o. w brzmieniu po nowelizacji).Uzasadnienie faktyczneMałżonkowie Waldemar i Elżbieta Ś. we wniosku skierowanym do Sądu Rejonowego w Radomiu żądali nakazania sprostowania aktu urodzenia małoletniej córki stron, Iwony Ś., urodzonej w (...) w Ś. z ojca Andrzeja Ś. i matki Haliny Ś., dla której akt urodzenia sporządzony został w Urzędzie Stanu Cywilnego w Ch. w dniu (...) w ten sposób, aby dla zatarcia pochodzenia dziecka wpisać dane osobowe wynikające z adopcji dziecka, a mianowicie: "Małgorzata Elżbieta Ś. urodzona w dniu (...) w R. z ojca Waldemara Mariana Ś., ślusarza, urodzonego w dniu (...) w R., i matki Elżbiety Marianny z domu O. Ś., urodzonej w dniu (...) w W., z zawodu elektronika".Dla uzasadnienia tego żądania wnioskodawcy przytoczyli, że postanowieniem z dnia 13 lutego 1974 r. b. Sąd Powiatowy w Kielcach orzekł, że małoletnia Iwona Ś. została przysposobiona przez wnioskodawców. Z odpisu zupełnego aktu urodzenia dziecka wynika, że w akcie urodzenia zamieszczono wszystkie dane osobowe dziecka z dodatkową wzmianką o jego przysposobieniu. Przysposobiona ukończyła 14 lat. W celu uniknięcia komplikacji życiowych związanych z treścią aktu urodzenia konieczne jest zatarcie faktu pochodzenia dziecka z innego związku.Postanowieniem z dnia 19 września 1986 r. (...) Sąd Rejonowy w Kielcach oddalił wniosek "o sprostowanie aktu urodzenia", stwierdzając, że ani przepisy wprowadzające kodeks rodzinny i opiekuńczy, ani przepisy prawa o aktach stanu cywilnego nie uprawniają do stosowania reguł dotyczących adopcji anonimowej do adopcji przewidzianej w art. 121 k.r.o. przed jego nowelizacją z 1975 r.Na skutek rewizji wnioskodawców Sąd Wojewódzki w Kielcach przedstawił Sądowi Najwyższemu przytoczone wyżej zagadnienie prawne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Nasuwającą się w sprawie problematykę prawną Sąd Wojewódzki ujął w ten sposób, że względy społeczne przemawiałyby za zmianą sposobu dokonanej już rejestracji w aktach stanu cywilnego określonego zdarzenia prawnego (przysposobienia). Nie istnieją bowiem, jak się wydaje, żadne racjonalne przesłanki przemawiające za tym, aby dzieci przysposobione przed dniem 1 marca 1987 r. wspólnie przez małżonków ze skutkami przewidzianymi w art. 121 k.r.o. znajdowały się w gorszym położeniu w tym znaczeniu, że przy otrzymaniu zupełnego odpisu aktu urodzenia bez trudu mogłyby powziąć wiadomość o przysposobieniu, podczas gdy dzieci przysposobione po dniu 1 marca 1987 r. miałyby szansę uniknięcia takiej wiadomości.Rozważając możliwość sporządzenia nowego aktu urodzenia przysposobionej Sąd Wojewódzki analizował, czy mogłoby to nastąpić w trybie art. 48 ustawy z dnia 29 września 1986 r. - prawo o aktach stanu cywilnego, a więc i tym samym przez urząd stanu cywilnego, czy też w trybie art. 49 ustawy, w drodze postanowienia sądu. Jeżeli miałby zastosowanie art. 48 ustawy, to wówczas należałoby przyjąć, że w tym zakresie ustawa ma moc wsteczną. Obowiązujące prawo cywilne zawiera tylko jedną regułę ogólną prawa międzyczasowego - art. 3 k.c., który jednak statuując zasadę nieretroakcji nie wyklucza odstępstw od niej - gdy wynika to m.in. z celu ustawy. Aby jednak przyjąć taki pogląd, trzeba by - z uwagi na brzmienie ust. 3 art. 48 ustawy - prawo o a.s.c. stwierdzającego, że dotychczasowy akt urodzenia skreśla się, w zestawieniu z treścią ust. 2 art. 49 ustawy - stać na stanowisku, iż art. 1241 i art. 1251 wprowadzone do k.r.o. nowelą z dnia 19 grudnia 1975 r. mają zastosowanie do pełnego przysposobienia anonimowego orzeczonego przed wejściem tej noweli w życie. Z treści zaś art. 49 ust. 1 ustawy, jakkolwiek stanowi on rozwinięcie art. 47, można jednak wysnuć wniosek, że jeżeli dopuszczalne jest sporządzenie nowego aktu urodzenia przysposobionego, jeżeli sąd opiekuńczy tak postanowi, to takie postanowienie sądu może zapaść również i wówczas, gdy akt urodzenia przysposobionego został już sporządzony stosownie do przepisów obowiązujących w dacie rejestracji tego zdarzenia, ale przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 29 września 1986 r. Rozwiązanie takie, zabezpieczając w sposób dostateczny interesy dziecka, w niczym przy tym nie naruszałoby skutków materialnoprawnych przysposobienia. Ogólnie - w związku z rozważaniami Sądu Wojewódzkiego - można stwierdzić, że istotnie, gdy chodzi o problem rodzajów przysposobienia, ewolucję ustawodawstwa w tym przedmiocie, dobro przysposobionych i interesy przysposabiających m.in. w świetle przepisów prawa o aktach stanu cywilnego w dziedzinie rejestracji zdarzeń statusowych w związku z adopcją, problem utajnienia adopcji - należy odnotować jako bardzo skomplikowany stan prawny, mogący budzić w niektórych wypadkach negatywne odczucia społeczne. Przejawem ich są problemy zarysowane przez Sąd Wojewódzki.Kodeks rodzinny i opiekuńczy przed nowelizacją z 1975 r. przewidywał przysposobienie pełne (art. 121) oraz przysposobienie niepełne (art. 124). W dacie orzeczenia przysposobienia (w 1974 r.) w zakresie przepisów k.r.o., regulujących instytucję przysposobienia, rodzice mogli przed sądem opiekuńczym wyrazić zgodę na przysposobienie swego dziecka w przyszłości bez wskazania osoby przysposabiającego (art. 118 § 2 k.r.o. w brzmieniu przed nowelizacją kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z dnia 19 grudnia 1975 r. - Dz. U. Nr 45, poz. 234).W dziedzinie rejestracji stanu cywilnego w tym przedmiocie obowiązywał w tym czasie art. 40 prawa o aktach stanu cywilnego - dekretu z dnia 8 czerwca 1955 r. Wymaga przy tym podkreślenia, że orzeczone według tego stanu prawnego przysposobienie pełne (art. 121 § 1 k.r.o.) ma charakter przysposobienia rozwiązywalnego. Okoliczność ta ma istotne znaczenie dla rozwiązania problemu objętego rozstrzyganym przez Sąd Najwyższy pytaniem prawnym.W wyniku nowelizacji k.r.o. z dnia 19 grudnia 1975 r. (Dz. U. Nr 45, poz. 234), między innymi przepisu art. 118 - dotychczasowy § 2 tego artykułu oznaczony został jako § 3 nie doznając żadnych zmian w swej dotychczasowej treści. Oprócz tego według art. 1251 k.r.o. w brzmieniu nadanym nowelą z 1975 r. nie jest dopuszczalne rozwiązanie przysposobienia, na które rodzice przysposobionego wyrazili przed sądem opiekuńczym zgodę bez wskazania osoby przysposabiającego. W świetle tego kolejnego unormowania może być orzeczone przysposobienie całkowite, które będzie miało charakter przysposobienia nierozwiązywalnego.Istotne zmiany wniosła nowela z 1975 r. w sferze prawa o aktach stanu cywilnego. W art. 401 prawa o aktach stanu cywilnego przewidziane zostało następujące unormowanie: "§ 1. W wypadku orzeczenia przysposobienia, na które rodzice dziecka wyrazili przed sądem opiekuńczym zgodę bez wskazania osoby przysposabiającego, a przysposobienia dokonali małżonkowie wspólnie, sporządza się nowy akt urodzenia przysposobionego, w którym jako rodziców wymienia się przysposabiających. § 2. O sporządzeniu nowego aktu urodzenia dokonuje się wzmianki na marginesie dotychczasowego aktu urodzenia przysposobionego; akt ten nie podlega ujawnieniu, a w szczególności nie wydaje się z niego odpisów ani wyciągów, ani też nie uwzględnia jego treści w odpisach i wyciągach z nowego aktu urodzenia przysposobionego".W piśmiennictwie wyrażono zapatrywanie, że wobec tego, iż przysposobienia anonimowe orzeczone przed dniem 1 marca 1976 r. należą nadal do kategorii adopcji rozwiązywalnych, brak jest podstaw do stosowania do nich art. 401 prawa o aktach stanu cywilnego. Dalsze zmiany w sferze rejestracji stanu cywilnego w rozważanym przedmiocie zostały dokonane w art. 48 i 49 prawa o aktach stanu cywilnego - ustawa z dnia 29 września 1986 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 180). Jest przy tym rzeczą charakterystyczną, że z nową regulacją prawną w tym zakresie nie łączą się żadne zmiany w k.r.o. Nowe prawo o aktach stanu cywilnego przewiduje - w razie spełnienia przesłanek w nim określonych - skreślenie dotychczasowego aktu urodzenia przysposobionego (art. 48 ust. 3), co stanowi niewątpliwie dalszy krok na drodze do tzw. utajnienia przysposobienia. Dotyczy to przysposobienia dokonanego w warunkach tzw. zgody anonimowej (in blanco, blankietowej). Natomiast sąd opiekuńczy może postanowić sporządzenie nowego aktu urodzenia przysposobionego - a w razie dokonania przysposobienia przez małżonków w sposób określony w art. 121 k.r.o. - w którym jako rodziców wpisuje się przysposabiających (art. 49 § 1 prawa o a.s.c.).W tym wypadku "utajnienie" nie sięga tak daleko, aktu urodzenia nie określa się, ale przewidziane są ograniczenia polegające na tym, że - po sporządzeniu nowego aktu urodzenia - dotychczasowy akt "nie podlega ujawnieniu" i nie wydaje się w zasadzie z niego odpisów. Różnice unormowań w art. 48 i 49 prawa o a.s.c. wiążą się z tym, że w pierwszym wypadku wchodzi w grę przysposobienie "nierozwiązywalne", w drugim zaś wypadku - "rozwiązywalne" (art. 49 ust. 2 i 3 prawa o a.s.c.).W ten sposób przedstawia się w najogólniejszych zarysach ewolucja ustawodawcza w dwóch płaszczyznach prawnych dotyczących przysposobienia. Z rozważanego punktu widzenia najistotniejsze znaczenie ma problem obowiązywania wspomnianych cząstkowych nowelizacji w czasie. Otóż poza art. XIII przep. wprow. k.r.o. z 1964 r. według stanu przed jego nowelizacjami i poza przepisami przejściowym do prawa o aktach stanu cywilnego z dnia 8 czerwca 1955 r. (które w rozważanym zakresie nie mają znaczenia) nie zostały ustanowione bezpośrednio reguły intertemporalne, zwłaszcza normy dotyczące mocy wstecznej dokonywanych przemian w legislacji. Uwaga ta odnosi się także (poza art. 86 ust. 2) do prawa o aktach stanu cywilnego z dnia 29 września 1986 r. W tym stanie rzeczy problem obowiązywania wspomnianych nowelizacji w zakresie przysposobienia i jego rejestracji reguluje norma generalna w postaci art. 3 k.c., według której ustawa nie ma mocy wstecznej, chyba że to wynika z jej brzmienia lub celu. Żaden z analizowanych przepisów w swoim "brzmieniu", wypowiedzi ponadnormatywnej nie głosi zasady mocy wstecznej także w dziedzinie rejestracji stanu cywilnego w związku z orzeczonym przysposobieniem przed nowelizacją lub zmianą prawa o aktach stanu cywilnego. Oznacza to w konsekwencji, że każda zmiana stanu prawnego obowiązuje dopiero od daty wejścia w życie poszczególnych nowych przepisów prawnych.Nie można przy tym abstrahować od tej istotnej okoliczności, że w ostatecznym wyniku w prawie obowiązującym występują trzy równoległe modele prawne adopcji, a mianowicie adopcja niepełna, pełna i całkowita. Jedynie, gdy chodzi o przysposobienie całkowite (adoptio tota, adoptio magis plena), jest ona nierozwiązywalna, nieodwracalna. Dlatego też uzasadnione jest wyłącznie w tym wypadku skreślenie dotychczasowego aktu urodzenia przysposobionego, począwszy od daty wejścia w życie art. 48 prawa o a.s.c. z 1986 r. Należy przy tym zaznaczyć, że przepisy prawa rodzinnego nie przewidują w zasadzie możliwości przekształcenia poszczególnych rodzajów przysposobienia na inne przewidziane w prawie rodzaje przysposobienia. W każdym razie nie ma podstaw do wniosku, że takie przekształcenie wchodzi w grę z mocy samego prawa w tym sensie, iż sam ustawodawca dokonuje przekształceń orzeczonej adopcji na wyższe z punktu widzenia społecznego formy.Niemniej jednak ustawa, tzn. przepisy prawne, mogą mieć moc wsteczną, jeżeli wynika to z ich celu. Pojęcie "celu" może być rozumiane w różny sposób. Nie jest to kwestia jakiejś ogólnej "celowości", zwłaszcza w znaczeniu postulatywnym. Chodzi w zasadzie o to, aby "cel" w tej mierze wynikał z istoty i rzeczywistej intencji ustawodawcy, dających się obiektywnie ustalić. Z tego punktu widzenia pewne znaczenie mogą mieć np. ogólne tendencje rozwoju prawa w określonym, bardziej uzasadnionym kierunku.Mając ten fakt na względzie, ogólnie rzecz biorąc, nie można wyłączyć, że niektóre z norm nowego prawa o aktach stanu cywilnego mogą mieć moc wsteczną w odniesieniu do przysposobień dokonanych pod rządem kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wcześniej, przed wejściem w życie nowego prawa o aktach stanu cywilnego. Niezbędne jest jednak uczynienie zastrzeżenia, że moc wsteczna w pewnym zakresie przepisów o rejestracji stanu cywilnego, czy też nowej rejestracji w tym przedmiocie, w związku z przysposobieniami uprzednio orzeczonymi nie może kolidować z określonym pod względem prawnym przysposobieniem w warunkach istnienia przysposobienia niepełnego, pełnego i całkowitego. Dlatego też w tych wypadkach w których powstało przed dniem 1 marca 1987 r. (art. 91 nowego prawa o a.s.c.) przysposobienie nie należące do przysposobienia nierozwiązywalnego, może być stosowany wyłącznie art. 49 prawa o a.s.c. z dnia 29 września 1986 r. Utajnienie przysposobienia w tym wypadku może być posunięte tak daleko, jedynie w tych granicach i ze wszystkimi skutkami, które wynikają z tej normy. Natomiast w takiej sytuacji nie wchodzi w grę stosowanie art. 48 nowego prawa o a.s.c. przewidującego najdalej idący stopień utajnienia faktu przysposobienia przez określenie w sposób nieodwracalny dotychczasowego aktu stanu cywilnego przysposobionego. Odnosząc powyższą interpretację do elementów stanu faktycznego niniejszej sprawy, należy stwierdzić, że skoro przysposobienie pełne zostało dokonane w opisanych wyżej warunkach przez małżonków w 1974 r., to w grę może wchodzić zastosowanie art. 49, a nie art. 48 prawa o a.s.c. z 1986 r. Należy jednocześnie zauważyć, że wypadek niedopuszczalności rozwiązania przysposobienia został uregulowany w art. 1251 k.r.o. dodanym przez nowelę z dnia 19 grudnia 1975 r. (Dz. U. Nr 45, poz. 234). Z tych wszystkich względów przedstawione przez Sąd Wojewódzki zagadnienie prawne należało rozstrzygnąć w sposób określony w sentencji uchwały.