I PZ 18/17

Sygn. akt I PZ 18/17 POSTANOWIENIE Dnia 14 lutego 2018 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Zbigniew Myszka SSN Romualda Spyt w sprawie z powództwa A.L. przeciwko ,,C" Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w W. o zadośćuczynienie w związku z wypadkiem przy pracy, odszkodowanie z tytułu poniesionych kosztów opieki i rentę z tytułu zwiększonych potrzeb oraz o ustalenie odpowiedzialności pozwanej za skutki wypadku przy pracy na przyszłość, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 14 lutego 2018 r., zażalenia strony pozwanej na wyrok Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Ł. z dnia 31 maja 2017 r., sygn. akt VIII Pa [...]/17, 1. uchyla zaskarżony wyrok w części obejmującej rozstrzygnięcie o roszczeniu, które zostało oddalone punktem III. wyroku Sądu Rejonowego w Ł. z dnia 27 grudnia 2016 r., sygn. akt X P [...]/15, i w tej części umarza postępowanie apelacyjne; 2. nie obciąża powódki kosztami postępowania zażaleniowego. UZASADNIENIE 2 Pozwem wniesionym 23 stycznia 2015 r. powódka A.L. wniosła o zasądzenie na jej rzecz od pozwanej ,,C” Spółki z o.o. w W.: kwoty 5.000 zł tytułem uzupełniającego zadośćuczynienia wraz z ustawowymi odsetkami od 20 grudnia 2013 r. do dnia zapłaty; kwoty 532 zł tytułem odszkodowania za koszty opieki i pomocy wraz z ustawowymi odsetkami od 20 grudnia 2013 r. do dnia zapłaty oraz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego; ponadto wniosła o ustalenie, że strona pozwana ponosi odpowiedzialność za skutki wypadku przy pracy z 17 kwietnia 2011 r., mogące ujawnić się u powódki w przyszłości. W piśmie procesowym z 1 sierpnia 2016 r. pełnomocnik powódki rozszerzył powództwo, wnosząc o zasądzenie dodatkowo, ponad kwoty dotychczas zgłoszone: 9.000 zł tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 20 grudnia 2013 r. do dnia zapłaty; 665 zł tytułem odszkodowania za koszty opieki i pomocy osób trzecich wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie oraz po 70 zł miesięcznie tytułem renty na zwiększone potrzeby płatnej do 10. dnia każdego miesiąca, począwszy od dnia wyrokowania, z ustawowymi odsetkami w razie uchybienia terminowi płatności którejkolwiek z rat. Sąd Rejonowy w Ł., wyrokiem z 27 grudnia 2016 r.: I. zasądził od pozwanej ,,C” Spółki z o.o. w W. na rzecz powódki A.L.: 1) kwotę 11.000 zł tytułem zadośćuczynienia wraz z ustawowymi odsetkami za okres od 20 grudnia 2013 r. do 31 grudnia 2015 r. i odsetkami ustawowymi za opóźnienie za okres od 1 stycznia 2016 r. do dnia zapłaty, 2) kwotę 1.197 zł tytułem odszkodowania wraz z ustawowymi odsetkami i odsetkami ustawowymi za opóźnienie; II. ustalił odpowiedzialność ,,C” Spółki z o.o. w W. za skutki wypadku przy pracy z 17 kwietnia 2011 r., które mogą się ujawnić u A.L. w przyszłości; III. oddalił powództwo w pozostałym zakresie; IV. zasądził od ,,C” Spółki z o.o. w W. na rzecz A.L. kwotę 678,52 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego; V. nakazał pobrać od ,,C” Spółki z o.o. w W. na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego w Ł. kwotę 1.159,20 zł tytułem nieuiszczonych kosztów sądowych od uwzględnionej części powództwa; VI. nadał wyrokowi w punkcie I. rygor natychmiastowej wykonalności do kwoty 1.247,40 zł. Sąd Rejonowy przyjął, że odpowiedzialność strony pozwanej za skutki wypadku przy pracy, jakiemu uległa powódka, opiera się na zasadzie ryzyka, 3 czyli orzekł na podstawie art. 435 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p. Od wyroku Sądu Rejonowego apelację wniosła strona pozwana, zaskarżając wyrok w części obejmującej punkty I., II., IV., V., VI. (a więc z wyłączeniem punktu III., w którym Sąd Rejonowy oddalił powództwo). W apelacji podniesiono, między innymi, zarzut naruszenia przez Sąd Rejonowy art. 435 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p. w wyniku przyjęcia, że przepis ten ma zastosowanie do odpowiedzialności strony pozwanej, podczas gdy pozwana nie prowadzi na własny rachunek przedsiębiorstwa lub zakładu wprawianego w ruch za pomocą sił przyrody, a w konsekwencji szkoda, której doznała powódka (według swoich twierdzeń) w wyniku zdarzenia z 17 kwietnia 2011 r., nie mogła zostać wyrządzona przez ruch tego przedsiębiorstwa, co oznacza, że odpowiedzialność pozwanej nie może się opierać na zasadzie ryzyka. Sąd Okręgowy w Ł., wyrokiem z 31 maja 2017 r., uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Ł., pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego (k. 515). Sąd Okręgowy uznał część zarzutów apelacyjnych za uzasadnione, w szczególności zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. przez dowolne, nieznajdujące podstaw w materialne dowodowym ustalenie przez Sąd pierwszej instancji, że strona pozwana prowadzi na własny rachunek przedsiębiorstwo lub zakład wprawiany w ruch za pomocą sił przyrody a także że szkoda, której powódka doznała na skutek wypadku przy pracy, została wyrządzona przez ruch tego przedsiębiorstwa. W ocenie Sądu Okręgowego dowody zgromadzone w sprawie dawały podstawę do ustalenia, że strona pozwana prowadzi działalność handlową i jest to jedyny przedmiot jej działalności. Wbrew ustaleniom Sądu Rejonowego ,,C” Spółka z o.o. w W. nie posługuje się na większą skalę maszynami, nie przetwarza sił przyrody ani nie wytwarza żadnych produktów z użyciem energii pozyskiwanej z sił przyrody (pary, gazu, elektryczności, paliw płynnych itp.). Wprawdzie posiada maszyny i urządzenia takie jak belownica, która zgniata puste kartony, lodówko-zamrażarki, kasy fiskalne, wózki widłowe, co nie przesądza jednak, że jest zakładem wprawianym w ruch za pomocą sił przyrody w rozumieniu art. 435 § 1 k.c. W ocenie Sądu drugiej instancji, przedsiębiorstwo strony pozwanej nie jest 4 przedsiębiorstwem wprawianym w ruch za pomocą sił przyrody. W takim razie odpowiedzialność odszkodowawcza strony pozwanej powinna opierać się na zasadzie winy (art. 415 k.c.). Sąd Rejonowy nie przeprowadził żadnego postępowania dowodowego w zakresie ustalenia winy strony pozwanej. W materiale sprawy brakuje jakichkolwiek dowodów pozwalających na ustalenie czy strona pozwana ponosi odpowiedzialność za szkodę na zasadzie winy według art. 415 k.c. Okoliczność ta nie była w ogóle przedmiotem postępowania przed Sądem pierwszej instancji. Sąd Rejonowy poczynił ustalenia wyłącznie w zakresie odpowiedzialności pozwanej na zasadzie ryzyka i nie dopuścił nawet dowodu z opinii biegłego z zakresu BHP w celu ustalenia ewentualnych zaniedbań strony pozwanej pod kątem ustalenia jej winy. Sąd Okręgowy uznał, że stwierdzone uchybienia w zastosowaniu prawa materialnego świadczą o nierozpoznaniu istoty sprawy, gdyż przyjęto założenie o odpowiedzialności strony pozwanej na zasadzie ryzyka (art. 435 § 1 k.c.), nie analizując w ogóle jej odpowiedzialności pod kątem zastosowania przepisów o odpowiedzialności opartej na zasadzie winy (art. 415 k.c.). Z tej przyczyny konieczne okazało się uchylenie zaskarżonego wyroku na podstawie art. 386 § 4 k.p.c., ponieważ wydanie orzeczenia co do istoty sprawy przez Sąd drugiej instancji faktycznie ograniczyłoby merytoryczne rozpoznanie sprawy do jednej instancji i w konsekwencji prowadziłoby do pozbawienia stron prawa do dwuinstancyjnego, merytorycznego procesu. Zażalenie na wyrok Sądu Okręgowego wniosła strona pozwana, zaskarżając orzeczenie to w części – w zakresie uchylającym wyrok Sądu Rejonowego w Ł. z 27 grudnia 2016 r. co do punktu III. tego wyroku (w którym Sąd pierwszej instancji oddalił powództwo) oraz przekazującym sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Ł. w tym zakresie. Zażalenie oparto na zarzucie naruszenie przepisów postępowania: art. 386 § 4 w związku z art. 378 § 1 k.p.c. w wyniku uchylenia przez Sąd Okręgowy w Ł. wyroku Sądu Rejonowego w Ł. z 27 grudnia 2016 r. w części, która nie została zaskarżona apelacją wniesioną przez stronę pozwaną, a zatem z przekroczeniem wynikającego z niej zakresu zaskarżenia. Strona pozwana (składająca zażalenie) wniosła o uchylenie wyroku 5 w zaskarżonej części i przekazanie sprawy w tej części Sądowi Okręgowemu w Ł. do ponownego rozpoznania. W odpowiedzi na zażalenie powódka wniosła o jego oddalenie, podnosząc, że treść sentencji wyroku Sądu Okręgowego w Ł. nie zawiera sformułowania, iż Sąd uchyla zaskarżone orzeczenie „w całości”. Powódka wywodzi z tego wniosek, że Sąd drugiej instancji uchylił wyrok tylko w części objętej apelacją strony pozwanej. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zażalenie należało uznać za uzasadnione. Zgodnie z ugruntowanym stanowiskiem Sądu Najwyższego, orzeczenie kasatoryjne może zostać wydane przez sąd drugiej instancji jedynie w sytuacji wystąpienia przesłanek wymienionych w art. 386 § 2 i 4 k.p.c., to jest w razie stwierdzenia nieważności postępowania przed sądem pierwszej instancji i konieczności zniesienia postępowania w zakresie dotkniętym nieważnością oraz w sytuacji, gdy materiał procesowy, jakim dysponował w chwili wyrokowania sąd odwoławczy, pozwalał na stwierdzenie, że w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji nie rozpoznano istoty sprawy albo że wydanie wyroku kończącego spór wymagałoby przeprowadzenia przez sąd odwoławczy postępowania dowodowego w całości. Dlatego przedmiotem oceny Sądu Najwyższego w postępowaniu wywołanym zażaleniem wniesionym na podstawie art. 3941 § 11 k.p.c. są wyłącznie przesłanki orzeczenia kasatoryjnego wynikające z regulacji zawartej w art. 386 § 2 i 4 k.p.c. (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z 16 listopada 2012 r., III CZ 83/12, LEX nr 1293783, z 26 listopada 2012 r., III SZ 3/12 oraz z 25 stycznia 2013 r., I PZ 28/12, LEX nr 1299177). Jednocześnie Sąd Najwyższy jest związany granicami zaskarżenia – jeżeli strona skarży zażaleniem tylko część wyroku kasatoryjnego wydanego przez sąd drugiej instancji, rozważenie prawidłowego zastosowania art. 386 § 2 i 4 k.p.c. może być odniesione tylko do zaskarżonej części wyroku. W rozpoznawanej sprawie strona pozwana nie formułuje zarzutów odwołujących się wprost do naruszenia art. 386 § 2 lub 4 k.p.c., w szczególności 6 nie zarzuca nieprawidłowego przyjęcia przez Sąd drugiej instancji, że doszło do nierozpoznania przez Sąd pierwszej instancji istoty sprawy, lecz zarzuca naruszenie art. 378 § 1 k.p.c. w związku z art. 386 § 4 k.p.c. Zdaniem wnoszącego zażalenie wadliwość wyroku Sądu drugiej instancji sprowadza się do uchylenia orzeczenia zaskarżonego apelacją w części nieobjętej wnioskiem apelacyjnym (zakresem zaskarżenia). Oznacza to, że Sąd Okręgowy orzekł w odniesieniu do prawomocnego (bo niezaskarżonego) wyroku Sądu Rejonowego, czyli w warunkach powagi rzeczy osądzonej (art. 366 w związku z art. 363 § 1 k.p.c.), co doprowadziło do nieważności postępowania przed Sądem Okręgowym (oczywiście tylko w tej części, w której Sąd Okręgowy wyszedł poza granice zaskarżenia). Zgodnie z art. 378 § 1 in fine k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c. i art. 3941 § 3 k.p.c. Sąd Najwyższy powinien brać pod uwagę z urzędu nieważność postępowania przed sądem drugiej instancji także w postępowaniu zażaleniowym. Stwierdzenie w postępowaniu zażaleniowym nieważności postępowania przed sądem drugiej instancji powinno z kolei powodować usunięcie z obrotu prawnego orzeczenia dotkniętego tą wadą. Wyrok kasatoryjny sądu drugiej instancji (art. 368 § 2 i 4 k.p.c.) nie podlega zaskarżeniu skargą kasacyjną, skoro w myśl art. 3981 § 1 k.p.c. skarga kasacyjna może być wniesiona wyłącznie od wyroku oraz od wymienionych w tym przepisie postanowień kończących postępowanie w sprawie. Należy w tej sytuacji przyjąć, że jedynym środkiem zaskarżenia, którym mogą dysponować strony w przypadku wydania przez sąd drugiej instancji wyroku kasatoryjnego w wyniku przeprowadzenia postępowania dotkniętego nieważnością, jest zażalenie, o którym mowa w art. 3941 § 11 k.p.c. – przepis ten nie określa żadnych dodatkowych warunków poza tym, że zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje w razie uchylenia przez sąd drugiej instancji wyroku sądu pierwszej instancji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Wypada też zauważyć, że ocena, czy wyrok kasatoryjny został wydany w warunkach nieważności postępowania, jest bez wątpienia kwestią natury procesowej, a więc z całą pewnością nie dotyczy prawidłowości zastosowania przez Sąd drugiej instancji przepisów prawa materialnego. Pozostaje zatem w zgodzie z celem zażalenia uregulowanego w 7 art. 3941 § 11 k.p.c. (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 7 listopada 2012 r., IV CZ 147/12, LEX nr 1238136). Przepis art. 386 § 4 k.p.c. przewiduje, że poza wypadkami określonymi w § 2 i 3 sąd drugiej instancji może uchylić zaskarżony (apelacją) wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania tylko w razie nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy albo gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Jeśli zatem sąd drugiej instancji uchyli zaskarżony apelacją wyrok i przekaże sprawę do ponownego rozpoznania mimo niewystąpienia żadnej z przesłanek wymienionych w art. 386 § 4 k.p.c., to bez wątpienia narusza ten przepis. Taka sytuacja występuje wówczas, gdy dojdzie do uchylenia wyroku (lub jego części), który nie został objęty apelacją żadnej ze stron postępowania, w związku z czym uprawomocnił się. Wówczas należy przyjąć, że wyrok ten został wydany z naruszeniem art. 378 § 1 k.p.c. w związku z art. 379 pkt 3 k.p.c. oraz w związku z art. 386 § 4 k.p.c. Sąd Najwyższy stoi zatem na stanowisku, że zakresem przedmiotowym art. 3941 § 11 k.p.c. objęta jest także sytuacja, w której podstawę zażalenia stanowi zarzut naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. w związku z art. 379 pkt 3 k.p.c., które polegało na uchyleniu przez sąd drugiej instancji niezaskarżonej przez strony części wyroku sądu pierwszej instancji i przekazaniu sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania, ponieważ takie orzeczenie narusza również art. 386 § 4 k.p.c. (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z 30 września 2014 r., I PZ 18/14, niepubl. oraz z 7 grudnia 2017 r., II CZ 79/17, niepubl.). W rozpoznawanej sprawie strona pozwana wniosła apelację od wyroku Sądu Rejonowego w części obejmującej punkty I., II., IV., V. i VI. sentencji. Nie zaskarżyła natomiast wyroku Sądu Rejonowego w części obejmującej punkt III., czyli co do oddalenia powództwa w pozostałym zakresie (w odniesieniu do tej części wyroku nie miała bowiem interesu prawnego – gravamen – w jego zaskarżeniu). Tym samym rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji co do roszczenia powódki o zapłatę kwoty 70 zł miesięcznie tytułem renty za zwiększone potrzeby oraz co do roszczenia o zadośćuczynienie ponad kwotę 11.000 zł ujętą w sentencji wyroku stało się prawomocne. Sąd Okręgowy, nie zaznaczając jednoznacznie w sentencji swojego wyroku, w jakim zakresie uchyla wyrok Sądu pierwszej instancji, istotnie pominął to, że orzeczenie to w części dotyczącej 8 niektórych żądań powódki uprawomocniło się, skoro powódka nie wniosła apelacji od wyroku w części oddalającej powództwo (punkt III.), a strona pozwana również tego punktu nie zaskarżyła. Zgodnie z art. 378 § 1 k.p.c., Sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę w granicach apelacji, w granicach zaskarżenia bierze pod uwagę nieważność postępowania. Z treści tego przepisu wynika, że sąd drugiej instancji ma obowiązek rozpoznania sprawy jedynie w takim zakresie, w jakim nastąpiło zaskarżenie apelacją wyroku sądu pierwszej instancji, co jest zgodne z założeniem, że o zakresie rozpoznania sprawy przez sąd odwoławczy decyduje skarżący. Zaskarżenie całego wyroku zapobiega jego uprawomocnieniu się w całości, zaskarżenie tylko częściowe powoduje natomiast, że dochodzi do uprawomocnienia się części niezaskarżonej (chyba że przeciwna strona również złoży apelację – co do tej części). W przypadku, gdy dochodzi do częściowego zaskarżenia orzeczenia pod względem podmiotowym lub przedmiotowym, sąd drugiej instancji kontroluje więc orzeczenie sądu pierwszej instancji i postępowanie przed nim jedynie w takiej części, w jakiej doszło do zaskarżenia. W pozostałym zakresie orzeczenie staje się prawomocne (art. 363 § 1 i 3 k.p.c.), chyba że objęte zostało apelacją wniesioną przez inny podmiot (co w przedmiotowej sprawie nie miało miejsca) albo zachodzą wyjątki przewidziane ustawą (art. 378 § 2 k.p.c. w związku z art. 363 § 3 k.p.c., co również w okolicznościach tej sprawy nie występowało). Uprawomocnienie się części wyroku wywiera zaś skutki nie tylko w zakresie sytuacji prawnej (procesowej) stron w dalszym biegu postępowania, toczącym się w następstwie apelacji, ale również w odniesieniu do sądu. W myśl art. 365 § 1 k.p.c. prawomocne orzeczenie, a siłą rzeczy i jego część, wiąże bowiem zarówno strony, jak i sądy. W judykaturze dominuje zasługujący na aprobatę pogląd, że orzekanie przez sąd drugiej instancji w zakresie, w którym wyrok sądu pierwszej instancji pod względem przedmiotowym lub podmiotowym nie został zaskarżony i stał się prawomocny, wywołuje taki skutek, jaki występuje przy orzekaniu w sprawie prawomocnie osądzonej (art. 379 pkt 3 k.p.c.), czyli powoduje nieważność postępowania apelacyjnego (por. orzeczenia Sądu Najwyższego: z 26 lutego 2003 r., I PK 67/02, OSNP 2004 nr 14, poz. 240; z 13 października 2010 r., II UZ 9 107/10, LEX nr 737387 oraz wyrok Sądu Najwyższego z 6 maja 2004 r., III PK 7/04, OSNP 2005 nr 2, poz. 21). Skutek ten występuje wtedy, gdy sąd drugiej instancji, przekraczając granice zaskarżenia, wydał zarówno wyrok reformatoryjny, jak i kasatoryjny. W rozpoznawanej sprawie, co już wcześniej zostało wspomniane, doszło do sytuacji, w której Sąd Okręgowy, nie zaznaczając jednoznacznie w sentencji, w jakim zakresie uchyla wyrok zaskarżony apelacją przez stronę pozwaną, orzekł poza granicami tej apelacji (art. 378 § 1 k.p.c. a contrario). Oznacza to, że Sąd Okręgowy orzekał w tej części warunkach nieważności postępowania, o której mowa w art. 379 pkt 3 k.p.c. Nie można przy tym podzielić stanowiska pełnomocnika powódki, że zakres uchylenia wyroku Sądu Rejonowego wynika z zakresu zaskarżenia tego wyroku apelacją strony pozwanej. Granice prawomocnego rozstrzygnięcia sporu powinny być jednoznaczne. Prawomocny wyrok ma bowiem poważne konsekwencje materialnoprawne dla stron, sądu orzekającego, innych sądów, a niekiedy także dla innych podmiotów (jest to tzw. materialna postać prawomocności – art. 365 § 1 k.p.c.). Z tej przyczyny uchylenie zaskarżonego wyroku sądu pierwszej instancji bez oznaczenia granic uchylenia można odczytać jako uchylenie go w całości, co w rozpoznawanej sprawie naruszało art. 378 § 1 k.p.c. Kierując się przedstawionymi motywami, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. w związku z art. 3941 § 3 k.p.c., art. 39821 k.p.c., art. 386 § 3 k.p.c. i art. 355 § 1 k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok w części obejmującej rozstrzygnięcie o roszczeniu, które zostało oddalone punktem III. wyroku Sądu Rejonowego w Ł. z 27 grudnia 206 r., sygn. akt X P [...]/15, i w tej części umorzył postępowanie apelacyjne, gdyż wydanie przez Sąd drugiej instancji wyroku kasatoryjnego w omawianym zakresie było niedopuszczalne. W przedmiocie kosztów postępowania Sąd Najwyższy postanowił, po myśli art. 102 k.p.c., nie obciążać powódki kosztami postępowania zażaleniowego, ponieważ w żadnym stopniu nie przyczyniła się do wydania przez Sąd Okręgowy wadliwego wyroku, który mógł zostać skorygowany tylko w wyniku uwzględnienia zażalenia strony pozwanej. 10 a.ł