I FZ 90/22

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Sylwester Marciniak, po rozpoznaniu w dniu 27 lipca 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia L. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością we W. na postanowienie zawarte w pkt II wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 19 listopada 2021 r. sygn. akt I SA/Lu 504/20 w zakresie zwrotu kosztów postępowania w sprawie ze skargi L. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością we W. na decyzję Naczelnika Lubelskiego Urzędu Celno-Skarbowego w Białej Podlaskiej z dnia 30 lipca 2020 r., nr 308000-COP.4103.8.2020.31 w przedmiocie podatku od towarów i usług za listopad 2014 r. postanawia oddalić zażalenie. Sylwester Marciniak Sędzia NSA I FZ 90/22 UZASADNIENIE Zaskarżonym postanowieniem, zawartym w pkt II wyroku z dnia 19 listopada 2021 r., sygn. akt I SA/Lu 504/20, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie (dalej: sąd pierwszej instancji) zasądził od Naczelnika Lubelskiego Urzędu Celno-Skarbowego w Białej Podlaskiej na rzecz L. Sp. z o. o. we W. (dalej: skarżąca lub spółka) kwotę 14 538 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania. Z uzasadnienia tego rozstrzygnięcia wynika, że na zasądzoną kwotę składają się: wpis od skargi w kwocie 3 721 zł, 17 zł tytułem uiszczonej opłaty skarbowej od pełnomocnictwa oraz 10 800 zł z tytułu stawki minimalnej opłat za czynności adwokackie, zgodnie z § 14 ust. 1 pkt 1 lit a w zw. z § 2 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. 2015, poz. 1800, dalej: rozporządzenie). Sąd wskazał, że zastosował art. 206 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r., poz. 329, dalej: p.p.s.a.), tj. miarkował wysokość wynagrodzenia fachowego pełnomocnika, gdyż nakład pracy pełnomocnika skarżącej był ograniczony z uwagi na zbieżność tematyczną spraw zawisłych równocześnie przed sądem, dotyczących tego samego podatnika, analogicznych realiów, ale różnych okresów podatkowych w VAT. W ocenie sądu wynagrodzenie w wysokości 10 800 zł jest wynagrodzeniem adekwatnym do nakładu pracy profesjonalnego pełnomocnika w okolicznościach sprawy. W zażaleniu na wskazane postanowienie spółka wniosła o jego zmianę i zasądzenie kosztów postępowania (zastępstwa procesowego) zgodnie ze znajdującą się w aktach sprawy fakturą VAT za wykonane usługi adwokackie, jak też o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucono naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 200, art. 205 § 2 i art. 206 p.p.s.a., przez ich błędne zastosowanie i zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów zastępstwa adwokackiego w wysokości stawki minimalnej, podczas gdy: 1) skarżąca przedłożyła do sądu fakturę VAT dokumentującą wysokość poniesionych kosztów zastępstwa adwokackiego w postępowaniu, 2) przedłożony przez stronę spis kosztów jest co do zasady wiążący przy orzekaniu o kosztach przez sąd, 3) nakład pracy pełnomocnika w sprawie był znaczny, 4) zbieżność tematyczna spraw zawisłych przed sądem pierwszej instancji nie miała żadnego znaczenia, gdyż np. w sprawie o sygn. akt I SA/Lu 189/21 skarga spółki została oddalona, 5) w sprawie nie zachodził "uzasadniony przypadek", który warunkowałby możliwość zastosowania miarkowania zasądzonych na rzecz spółki kosztów, co skutkowało wydaniem błędnego (zaniżonego) orzeczenia o kosztach postępowania (kosztach zastępstwa procesowego). W uzasadnieniu zażalenia pełnomocnik spółki zwrócił uwagę na to, że postępowania przed organami skarbowymi dotyczącymi VAT toczą się do ponad 5 lat, a organy wielokrotnie przedłużały terminy do wydania decyzji, tłumacząc to skomplikowanym charakterem prowadzonych postępowań. Organy wielokrotnie korzystały z instrumentów dostępnych im w ramach współpracy międzynarodowej, a akta każdej ze spraw liczą przynajmniej kilkanaście tomów. Autor zażalenia wskazał też na obowiązki i koszty, które ciążyły na nim jako pełnomocniku skarżącej. Pełnomocnik nie zgodził się z poglądem sądu oceniającym jego nakład pracy, podkreślając, że "zbieżność tematyczna spraw" nie ma zastosowania, gdyż różne sprawy zostały przez sąd różnie rozstrzygnięte. Przedłożona przez spółkę faktura dokumentująca poniesione koszty zastępstwa procesowego dokumentuje potrzebę poniesienia kosztów, a więc powinna być uznana za dokumentująca koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw. Według pełnomocnika sąd był związany wysokością wynagrodzenia adwokata zapłaconego lub umówionego przez stronę. Pełnomocnik podkreślił, że choć orzecznictwu znane są przypadki miarkowania kosztów w przypadku działania pełnomocnika w tożsamych lub zbliżonych stanach faktycznych objętych jednolitą regulacją prawną, to należy pamiętać, że art. 206 p.p.s.a. stanowi wyjątek, nie regułę działania sądu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności należy podkreślić, że bezpodstawne jest twierdzenie pełnomocnika spółki o związaniu sądu ustalonym przez spółkę i adwokata wynagrodzeniem za prowadzenie sprawy, udokumentowanym złożoną do akt fakturą VAT. Pogląd autora zażalenia w tym względzie nie znajduje usprawiedliwienia ani w przepisach prawa ani w stanowisku judykatury. Zgodnie z art. 205 § 2 p.p.s.a. do niezbędnych kosztów postępowania strony reprezentowanej przez adwokata lub radcę prawnego zalicza się ich wynagrodzenie, jednak nie wyższe niż stawki opłat określone w odrębnych przepisach i wydatki jednego adwokata lub radcy prawnego, koszty sądowe oraz koszty nakazanego przez sąd osobistego stawiennictwa strony. W zakresie wynagrodzenia adwokata przywołany przepis odsyła zatem przede wszystkim do przepisów rozporządzenia, nie do wynagrodzenia umownego określonego przez adwokata z mocodawcą. Przepisy rozporządzenia zawierają dalsze wskazówki w tym względzie. W § 14 ust. 1 i 2 rozporządzenia przewidziane zostały kwoty stawek minimalnych w postępowaniu przed sądami administracyjnymi, w tym przez odesłanie do § 2 w przypadku, gdy przedmiotem zaskarżenia jest należność pieniężna (tak w niniejszej sprawie), zaś przepisy § 15 rozporządzenia regulują ustalanie wysokości opłat za czynności. Opłaty stanowiące podstawę zasądzenia kosztów zastępstwa i kosztów adwokackich ustala się z uwzględnieniem stawek minimalnych. Zgodnie z przepisami § 15 ust. 3 rozporządzenia, opłatę w sprawach wymagających przeprowadzenia rozprawy ustala się w wysokości przewyższającej stawkę minimalną, która nie może przekroczyć sześciokrotności tej stawki, ani wartości przedmiotu sprawy, jeśli uzasadnia to: 1) niezbędny nakład pracy adwokata, w szczególności poświęcony czas na przygotowanie się do prowadzenia sprawy, liczba stawiennictw w sądzie, w tym na rozprawach i posiedzeniach, czynności podjęte w sprawie, w tym czynności podjęte w celu polubownego rozwiązania sporu, również przed wniesieniem pozwu; 2) wartość przedmiotu sprawy; 3) wkład pracy adwokata w przyczynienie się do wyjaśnienia okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, jak również do wyjaśnienia i rozstrzygnięcia istotnych zagadnień prawnych budzących wątpliwości w orzecznictwie i doktrynie; 4) rodzaj i zawiłość sprawy, w szczególności tryb i czas prowadzenia sprawy, obszerność zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego lub biegłych sądowych, dowodu z zeznań świadków, dowodu z dokumentów, o znacznym stopniu skomplikowania i obszerności. Konstrukcja przyjęta w § 15 ust. 3 rozporządzenia prowadzi do wniosku, że wynagrodzenie adwokata za czynności przed sądem, podlegające zwrotowi od organu w przypadku uwzględnienia skargi, ustala się w wysokości przewyższającej stawkę minimalną tylko w uzasadnionych przypadkach, określonych w pkt 1-4 powołanego przepisu. Oznacza to, że możliwość przyznania stronie wielokrotnej stawki minimalnej jest odstępstwem od zasady, a rozstrzygnięcie w tym zakresie nie może mieć charakteru dowolnego i wymaga przekonywującego uzasadnienia w kontekście przesłanek wskazanych w przepisach prawa (por. wydane na tle regulacji dotyczących opłat za czynności radców prawnych postanowienia NSA z dnia 20 maja 2014 r., I GZ 107/14; z dnia 15 kwietnia 2010 r., I GZ 92/10). Wysokość kosztów obciążających stronę z tytułu wynagrodzenia adwokata może zostać także wskazana we wniosku o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, co przewiduje § 16 rozporządzenia (w braku takiego oświadczenia opłatę ustala się w wysokości odpowiadającej stawce minimalnej, chyba że okoliczności określone w § 15 ust. 3 przemawiają za innym jej ustaleniem). Wskazanie na możliwość złożenia oświadczenia o wysokości obciążających stronę kosztów wynagrodzenia nie oznacza jednak związania sądu wskazaną w oświadczeniu kwotą (por. np. postanowienie NSA z dnia 27 lutego 2018 r., I OZ 154/18). Gdy pełnomocnik wnioskuje o przyznanie stawki zwielokrotnionej sąd zobowiązany jest zatem odpowiednio ocenić taki wniosek, rozważyć rodzaj i stopień zawiłości sprawy, niezbędny nakład pracy pełnomocnika, a w szczególności jego wkład w przyczynienie się do wyjaśnienia okoliczności sprawy i jej rozstrzygnięcie. Wniosek o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego nie ma i nie może mieć charakteru wiążącego dla sądu co do wysokości żądanej należności, bo istotą zwrotu kosztów tegoż zastępstwa procesowego nie jest refundacja wszystkich wydatków poniesionych w związku z zainicjowanym postępowaniem sądowym, a realizacja przepisów prawa w tym względzie. Fakt złożenia zatem oświadczenia o wysokości kosztów obciążających stronę z tytułu wynagrodzenia adwokata nie obliguje sądu do zasądzenia kosztów zastępstwa procesowego w wysokości określonej w tymże oświadczeniu, wymaga natomiast od sądu oceny, czy sprawa jest zawiła lub obszerna, a nakład pracy pełnomocnika w związku z występowaniem w przedmiotowej sprawie istotnie uzasadnia zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego w wysokości wyższej od taryfowej stawki minimalnej (por. np. wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 5 maja 2016 r., sygn. akt II SAB/Go 36/16). Wymaga przy tym zaznaczenia, że taka wykładnia przepisów rozporządzenia nie jest prezentowana wyłącznie w orzecznictwie sądów administracyjnych – przykładowo w postanowieniu z dnia 4 lipca 2019 r., sygn. akt II AKz 353/19, Sąd Apelacyjny w Krakowie stwierdził, że ustalona w umowie z adwokatem kwota nie musi stanowić podstawy zasądzenia poniesionych wydatków procesowych, a sąd powinien je ustalić w granicach między jednokrotnością a sześciokrotnością stawki minimalnej, uwzględniając niezbędny nakład pracy i charakter sprawy. Również w uzasadnieniu projektu rozporządzenia prawodawca zastrzegł, że "oceniając wysokość podlegającego zwrotowi wynagrodzenia na podstawie autonomicznie określonych przesłanek i każdorazowo, uwzględniając charakter sprawy, rzeczywisty nakład pracy pełnomocnika i podjęte w sprawie czynności, sąd nie jest związany ustaloną w umowie wysokością wynagrodzenia [...] za prowadzenie sprawy. Ustalona w taki sposób opłata istotnie może różnić się od rzeczywiście poniesionego przez stronę kosztu profesjonalnego pełnomocnika" (cyt. za A. Partyk, T. Partyk [w:] A. Partyk, T. Partyk, Opłaty za czynności adwokackie. Komentarz, wyd. III, LEX/el. 2021, § 15). Podsumowując powyższe należy zatem stwierdzić, że brak jest podstaw do uznania, że sąd pierwszej instancji w okolicznościach sprawy był związany wysokością wynagrodzenia adwokata wynikającą z przedłożonej do akt sprawy faktury VAT. Jak wynika z dotychczasowych rozważań, zasadą jest zasądzanie zwrotu kosztów zastępstwa w stawkach tzw. minimalnych – zarówno zasądzenie wielokrotności takiej stawki, jak i zasądzenie kosztów postępowania w kwocie niższej od tej stawki, wymaga od sądu wskazania powodów takiego rozstrzygnięcia. W okolicznościach sprawy Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko sądu pierwszej instancji, że brak było podstaw do zasądzenia zwrotu kosztów wynagrodzenia adwokackiego w kwocie przekraczającej stawkę minimalną określoną na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit a w zw. z § 2 pkt 7 rozporządzenia. Przedłożona przez pełnomocnika skarżącej do akt faktura VAT za wykonanie usługi adwokackiej w sprawie opiewa na kwotę 32 400 zł netto (39 852 zł z VAT), tj. trzykrotność stawki minimalnej w przedmiotowej sprawie (plus VAT). Wnosząc o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego w tej kwocie pełnomocnik nie wskazał żadnej okoliczności z § 15 ust. 3 rozporządzenia, która miałaby przemawiać za przyznaniem mu przez sąd stawki wynagrodzenia wyższej od podstawowej. Sąd pierwszej instancji uznał, że nakład pracy pełnomocnika w sprawie był ograniczony z uwagi na to, że prowadził on wiele analogicznych spraw tego samego podmiotu. Konstatacja ta spowodowała, że sąd zasądził zwrot kosztów postępowania przy uwzględnieniu stawki minimalnej wynagrodzenia adwokata, zamiast stawki trzykrotnej (plus VAT), zgodnie z wnioskiem. Należy w związku z tym zauważyć, że mimo wskazania w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia m.in. na art. 206 p.p.s.a. jako podstawę rozstrzygnięcia, sąd pierwszej instancji nie zastosował w istocie tego przepisu. Regulacja ta przewiduje bowiem sytuację, gdy sąd odstępuje od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania w całości lub w części, a więc gdy zasądza kwotę niższą niż należna na podstawie art. 205 p.p.s.a., nie wtedy, gdy zasądza dokładnie taką kwotę, jak wynikająca z przepisów prawa, a z takim właśnie przypadkiem mamy do czynienia w sprawie. Wymaga podkreślenia, że samo w sobie wnioskowanie o zasądzenie wielokrotnej stawki wynagrodzenia adwokackiego nie powoduje, że ta wielokrotna stawka staje się kosztem uwzględnianym automatycznie do całości niezbędnych kosztów postępowania, od których pełnego zasądzenia sąd może odstąpić jedynie "w uzasadnionych przypadkach". Oznacza to, że bez znaczenia dla rozstrzygnięcia jest podkreślanie przez pełnomocnika, że miarkowanie z art. 206 p.p.s.a. może być stosowane wyjątkowo. Sąd nie musiał bowiem stwierdzić, że zachodzą wyjątkowe podstawy do obniżenia kwoty zasądzanych kosztów postępowania, a jedynie że nie zachodzą wyjątkowe podstawy do podwyższenia tej kwoty. W tym zaś względzie należy zgodzić się z sądem, że zasądzenie wynagrodzenia w wysokości 10 800 zł jest adekwatne do nakładu pracy profesjonalnego pełnomocnika, okoliczności sprawy nie wskazują bowiem na to, by nakład pracy adwokata przekraczał granice typowego zaangażowania profesjonalnego pełnomocnika w tego rodzaju sprawie. Znamienne jest przy tym, że w zażaleniu pełnomocnik odwołuje się do okoliczności, które nie wskazują na zwiększony nakład jego pracy, a do okoliczności świadczących o rzeczywistym nakładzie pracy organów podatkowych i sądu administracyjnego w sprawach spółki. To, że organy prowadziły długo postępowanie, w tym przeprowadzając czynności z zakresu współpracy z zagraniczną administracją podatkową, a sprawa ma wiele tomów, nie świadczy samo w sobie o znacznym nakładzie pracy pełnomocnika. Podobnie to, że sąd pierwszej instancji inaczej rozstrzyga w różnych sprawach spółki nie oznacza, że jest to rezultatem istotnych różnic między tymi sprawami, które uwzględnił pełnomocnik przy prowadzeniu tych spraw w imieniu spółki. Wymaga podkreślenia, że na takie odrębności między sprawami nie wskazuje pełnomocnik w zażaleniu. Analiza akt sądowych sprawy wskazuje na to, że pełnomocnik reprezentował spółkę od początku postępowania sądowoadministracyjnego, a jego główne czynności w sprawie przed wydaniem wyroku zawierającego zaskarżone postanowienie to wniesienie skargi (z wnioskiem o wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji), wniesienie zażalenia na postanowienie o odmowie wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji oraz udział w rozprawie (jedno posiedzenie). Wskazane czynności procesowe nie wykraczają znacznie ponad przeciętne zaangażowanie profesjonalnego pełnomocnika w sprawę sądowoadministracyjną. W zażaleniu pełnomocnik też nie próbuje wskazywać na takie działania, które świadczyłyby o jego znacznym nakładzie pracy. Wręcz przeciwnie, pełnomocnik wskazał na to, że: ma obowiązki informacyjne wobec swoich mocodawców, ponosi odpowiedzialność majątkową za prawidłowy przebieg postępowania (która rośnie ze wzrostem liczby spraw), ponosi koszty stałe związane z archiwizacją dokumentów (sprzęt biurowy, pracownicy, pomieszczenia biurowe, serwer, itp.), czy generalnie z prowadzeniem działalności (składki ZUS, siedziba, ubezpieczenie, media, itp.). Wszystkie te kwestie kształtują się podobnie, niezależnie od tego, jakie sprawy prowadzi pełnomocnik i jaki jest jego nakład pracy w każdej indywidualnej sprawie. Te - niezwykle typowe - koszty i obowiązki pełnomocnika, uwzględnione są w stawkach minimalnych. Należy bowiem uznać, że racjonalny prawodawca określając wysokość stawek minimalnych wynagrodzenia profesjonalnych pełnomocników za poszczególne czynności lub za udział w postępowaniach, rozważył i uwzględnił wszelkie okoliczności charakterystyczne dla danego typu spraw. W stawkach minimalnych odzwierciedlona została zatem swoista wycena koniecznego nakładu pracy pełnomocnika związana ze specyfiką określonego rodzaju postępowań. Jednocześnie prawodawca pozostawił sądom orzekającym możliwość uwzględnienia nadzwyczajnych, szczególnych okoliczności, które pojawiając się w danej sprawie, zwiększają nakład pracy niezbędnej do prawidłowej realizacji obowiązków profesjonalnego pomocnika procesowego (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 października 2012 r., III CZ 57/12). Ani akta sprawy ani żaden z argumentów zażalenia nie wskazują na wystąpienie takich szczególnych okoliczności i zwiększonego w ich rezultacie nakładu pracy pełnomocnika. Do takich okoliczności z pewnością nie sposób zaliczyć ani typowych, stałych kosztów związanych z działalnością kancelarii ani standardowych obowiązków związanych z prawidłowym i etycznym wykonywaniem zawodu adwokata. Nie można też uwzględnić argumentu pełnomocnika, który zdaje się sugerować, że sąd przy określaniu należnego wynagrodzenia adwokata powinien uwzględniać "zakulisową" pomoc prawną świadczoną podmiotowi, który formalnie działa w postępowaniu podatkowym bez profesjonalnego pełnomocnika. Abstrahując nawet od tego, że w postępowaniu sądowoadministracyjnym sąd rozstrzyga o kosztach tego postępowania (nie postępowania podatkowego), twierdzenie, że sąd powinien uwzględniać przy ocenie nakładu pracy adwokata niezgłoszone i nieweryfikowalne jego działania, podejmowane poza jego oficjalnymi czynnościami podejmowanymi w toku postępowania w charakterze pełnomocnika procesowego, jest całkowicie bezpodstawne. To, w jakim zakresie strona w toku postępowania sądowego działa osobiście, a w jakim – jeśli w ogóle – przez pełnomocnika profesjonalnego, jest decyzją podejmowaną przez te podmioty, w którą sąd administracyjny nie może ingerować, ale której skutki – np. w zakresie wysokości zasądzonych kosztów – nie mogą być pominięte. Sąd ocenia zatem na podstawie akt sprawy i znanych mu okoliczności to, czy nakład pracy pełnomocnika w danej sprawie przekracza typowe dla tego rodzaju sprawy granice, a w konsekwencji czy wynagrodzenie adwokata, zaliczone do zasądzanych od organu administracji kosztów postępowania powinno stanowić jedno- czy wielokrotność stawki minimalnej. Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko sądu pierwszej instancji, że w niniejszej sprawie brak było podstaw do stwierdzenia, że rzeczywisty nakład pracy adwokata wymagał uwzględnienia wnioskowanej wielokrotności stawki podstawowej wynagrodzenia adwokata. Wynika to stąd, że wniosek pełnomocnika nie wskazywał na żadną z okoliczności z § 15 ust. 3 rozporządzenia (dla porządku należy jedynie zaznaczyć, że przesłanka z § 15 ust. 3 pkt 2, tj. wartość przedmiotu sprawy, została automatycznie uwzględniona, stawka wynagrodzenia zależała bowiem od wartości przedmiotu zaskarżenia), a twierdzenia zażalenia o znacznym nakładzie pracy pełnomocnika w sprawie były ogólnikowe i gołosłowne. Skoro sąd pierwszej instancji prawidłowo ocenił, że do kwoty zasądzonych w sprawie kosztów postępowania należy zaliczyć stawkę wynagrodzenia adwokata obliczoną na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit a w zw. z § 2 pkt 7 rozporządzenia, a nie wielokrotność tej stawki, zaskarżone postanowienie należy uznać za zgodne z prawem, w tym art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a., a zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Ze wskazanych przyczyn, działając na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie. Sylwester Marciniak Sędzia NSA